Góry Orlickie

Obszar Natura 2000 obejmuje niemal w całości polską część Gór Orlickich, które wraz z czeskim odpowiednikiem stanowią jeden z najcenniejszych fragmentów w Sudetach obejmując rzadkie ekosystemy z wieloma gatunkami wymierającymi w kraju i regionie. Możemy spotkać takie perełki jak gnidosz błotny, storczyca kulista, arnika górska, lilia bulwkowata, tłustosz zwyczajny, goryczuszka czeska i jaskier platanolistny. 




Typ ochrony: Natura 2000 

Data utworzenia: 2008

Powierzchnia: 2 798,1 ha

Powiat: Kłodzki

Gmina: Kulin Kłodzki, Duszniki Zdrój

Położenie: Góry Orlickie to długie pasmo górskie rozciągające się południkowo w głąb Republiki Czeskiej. Polska część obejmuje niewielki fragment w północno-wschodniej części pasma, które geograficznie rozciąga się do koryta Bystrzycy Dusznickiej, oddzielającej Góry Orlickie od Bystrzyckich. Obszar Natura 2000 obejmuje większość polskiej części Gór Orlickich oraz południowo-wschodnie tereny Pogórza Orlickiego (fragment Wzgórz Lewińskich), wchodzącego w skład Sudetów Środkowych. Granice obszaru  wyznaczają: od zachodu droga gminna łącząca Kulin Kłodzki z miejscowością Kocioł, od północy droga krajowa nr 4 na odcinku Kulin Kł.-Duszniki Zdrój, od wschodu koryto Bystrzycy Dusznickiej a od południa i południowego-zachodu granicę wyznacza granica państwowa. Obszar obejmuje większość dusznickiej dzielnicy Zieleniec i niewielkiego przysiółka o nazwie Wapiennik.

Budowa: Większość terenu sklasyfikowana jest do tzw. metamorfiku bystrzycko-orlickiego, stanowiącego część metamorfiku orlicko-kłodzkiego.  Tworzą je głównie skały metamorficzne powstałe w okresie prekambryjskim, głównie fyllity, łupki łyszczykowe i paragnejsy, z niewielkim udziałem piaskowców i z wkładkami wapieni krystalicznych (marmurów kalcytowych i dolomitowych), których odsłonięcia są dobrze widoczne we Wrotach Polskich. Na terenie północno-zachodnim występują staropaleozoiczne amfibolity oraz miejscami gory są przecięte granitami waryscyjskimi. Całość polskiej części Gór Orlickich obejmuje kopulaste i słabo rozczłonkowane szczyty, głównie ich północne i północno-wschodnie stoki. Do głównych gór należą: Orlica (1084 m n.p.m.), Zielony Garb (1026 m n.p.m.), Sołtysia Kopa (896 m n.p.m.), Hutnicza Kpa (889 m n.p.n.) i Pańska Góra (772 m n.p.m.).

Wierzchnia warstwa podłoża budowana jest głównie z glin stokowych na wychodniach skał metamorficznych. Powstały one plejstocenie podczas zlodowaceń. bałtyckich (północnopolskich). W miejscach z dużym rumoszem skalnym wykształciły się gleby brunatne właściwe z enklawami odmiany kwaśnej. W Dolinach rzek znajdują się niewielkie pokłady madów rzecznych.

Flora: Dzięki bogatej rzeźbie terenu, dużym różnicom wysokości i glebom wapiennym obszar charakteryzuje się dużą bioróżnorodnością flory. Większość leży na wysokości piętra regla dolnego. Pierwotna szata roślinna zdominowana była przez zespoły lasów bukowych (żyzna buczyna, kwaśna buczyna sudecka), murawy bliźniaczkowe oraz jaworzyny na zboczach.

Do ważniejszych terenów nieleśnych należą murawy bliźniaczkowe (Nardo-Callunetea), które wykształciły się na ubogich siedliskach z suchą i świeżą glebą brunatną kwaśną, miejscami o silnie kamienistym podłożu. Występuje głównie w regionie Zieleńca, Graniczne i Zimnych Wód (zespół Festuco capillatae-Nardetum strictae (= Polygalo-Nardetum), oraz w regionie Podgórza, Jawornicy, Witowa i Jerzykowic Małych (Campanulo rotundifoliae-Dianthetum deltoidis). Ekosystem ten porastają liczne trawy (bliźniaczka psia trawka, kostrzewa czerwona, izgrzyca przyziemna) a miejscowo cenne gatunki roślin: dziewięćsił bezłodygowy, ciemiężyca zielona, arnika górska, krzyżownica zwyczajna, jastrzębce i goździk kropkowany.

Ziołorośla górskie i nadrzeczne (Adenostylion alliariae; Convolvuletalia sepium), występują przede wszystkim w wilgotnych i niższych położeniach, najczęściej w dolinach potoków i rzek, m.in. w korycie Młynówki i Bystrzycy Dusznickiej. Tamtejsza flora składa się głównie z licznych lepiężników (biały, różowy), krwawnicy pospolitej, nostrzyku, pokrzywy i ostrożeni. Miejscami występuje ciemiężyca zielona, tojad mocny i kukułka Fuchsa. Poza dolinami, na wyższej położonych i odsłoniętych przestrzeniach rozpościerają się Górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygono-Trisetion), porastające wiele hektarów stoków w Zieleńcu, Zimnej Wodzie i Jawornicy. Charakteryzuje je bogata ruń, składająca się z licznych gatunków traw a także innych rzadkich lub chronionych roślin jak: ciemiężyca zielona, bodziszek żałobny, pępawa czarcikęsolistna, jaskier platanolistny, lilia złotogłów, gółka długoostrogowa. Występują tu duże płaty łubinu, który intensywnie się rozprzestrzenia zagłuszając inne gatunki ekosystemu.

Do najbogatszych i najcenniejszych ekosystemów nieleśnych należą górskie młaki zasadowe ze związku eutroficznych młak niskoturzycowych (Caricion davallianae) i Sphagno warnstorfii-Tomentypnion nitentis. Występują one w przygranicznych enklawach na terenie Zieleńca i Zimnej Wody w miejscach wysięków wodnych, często w mozaice z innymi łąkowymi zbiorowiskami. Charakteryzują się występowaniem licznych rzadkich i chronionych gatunków jak: storczyca kulista, gnidosz błotny, wełnianki, tłustosz zwyczajny, kukułka Fuchsa, turzyca Davalla, kozłek dwupienny i liczne mchy brunatne. Jest to ostatnie znane na Dolnym Śląsku stanowiska tłustosza pospolitego.

Na odsłonięciach skalnych, głównie przy drogach i nieczynnych kamieniołomach wykształciły się niewielkie płaty zbiorowiska roślinności nawapiennej z rzędu Potentilletalia caulescentis, w których głównymi gatunkami są zanokcice: zielona (bardzo liczne stanowiska tego gatunku, w obszarze znajduje się największa część populacji sudeckiej tego gatunku), paprotnica krucha, paprotnik kolczysty (w płatach zespołu Cystopteridetum fragilis), zanokcica skalna i murowa, a także kępy bodziszka cuchnącego. Siedlisk tego ekosystemu charakteryzują się znacznym pokryciem i dużym udziałem gatunkowym mszaków i porostów.

Drzewostan bukowy wyróżnia kwaśna buczyna górska (Luzulo luzuloidis-Fagetum) i żyzna buczyna z żywcem dziewięciolistnym (Dentario enneaphylli-Fagetum). Występują one w znacznym rozproszeniu na całym terenie z czego kwaśne buczyny zdecydowanie dominują na terenie północno-wschodnich zboczy między Dusznikami-Zdrój a Zieleńcem, okolice Lasówki, Hutniczej Kopy i Drogi ku Szczęściu. Charakteryzują się ubogim runem leśnym, w którym przeważają trawy, mchy i paprocie z niewielkim udziałem roślin naczyniowych, głównie konwalia majowa, konwalijka dwulistna, kosmatka gajowa, przenęt purpurowy i starzec jajowaty. Żyzne buczyny porastają głównie wschodnie stoki między Zieleńcem a potokiem Bystrzycy Dusznickiej, gdzie miejscami przechodzą w kwaśną buczynę lub jaworzyny. Cechują się występowaniem bogatego i dobrze rozwiniętego runa leśnego, w skład którego wchodzi m.in. żywiec dziewięciolistny i bulwkowaty, rzeżucha trójlistkowa, ciemiężyca zielona, kukułka Fuchsa, kokorycz wątła i pusta, czosnek niedźwiedzi, lilia złotogłów, marzanka wonna i śnieżyca wiosenna.  Oprócz buczyn jednymi z większych siedlisk leśnych stwierdzonymi w okolicach Zieleńca są jaworzyny miesięcznicowe  (Lunario-Aceretum pseudoplatani) z bogatą populacją miesiącznicy trwałej oraz innych gatunków jak lilia złotogłów, czerniec gronkowy, zerwa kłosowa i paprotnik kolczasty.

Poza tym na terenie Gór Orlickich wyróżniono szereg innych ekosystemów o niewielkich powierzchniach lub niewielkim znaczeniu (ubogie formy lub zdegradowane). Są to m.in. murawy kserotermiczne, torfowiska przejściowe i trzęsawiska.

  • Goryczuszka czeska (Gentianella bohemica). Jedyny gatunek priorytetowy na terenie Gór Orlickich, który występuje na powierzchni nieczynnego kamieniołomu porośniętego murawą bliźniaczkową ze związku Violion caninae. Jest to jedno z 3 znanych obecnie stanowisk tego gatunku.
  • Storczyca kulista (Traunsteinera globosa). Jeden z najrzadszych gatunkow storczyków na Dolnym Śląsku. Na tym terenie posiada jedno stanowisko w młakach nawapiennych nad Zieleńcem.
  • Tłustosz zwyczajny (Pingula vulgaris). Występuje w obszarze źródliskowym na niewielkich płatach torfowisk i turzycowisk na Zielonym Garbie i jest to jego obecnie jedyne znane stanowisko w Sudetach.
  • Gnidosz błotny (Pedicularis palustris). Gatunek rzadki w regionie, występuje na pojedynczych stanowiskach w regionie Zielonego Garbu i Pańskiej Góry na niskoturzycowych młakach i torfowiskach.

Stanowiska: Ze względu na rozległy obszar należy dodatkowo osobno wymienić kilka najbardziej cennych i bogatych przyrodniczo terenów. Są to:

  • Zielony Garb – graniczna góra na zboczach której występują młaki niskoturzycowe i torfowiska. Jest to jeden z najbogatszych fragmentów przyrodniczo w regionie. Dolne zbocza są silnie zagrożone przez rozrastającą się infrastrukturę narciarską.
  • Pańska Góra – graniczna góra na zboczach której występują młaki niskoturzycowe i torfowiska z bogatą populacją wełnianek a także kukułki Fuchsa, gnidosza błotnego i arniki górskiej.
  • Kozia Hala – zbocza o bogatej mozaice siedlisk zarówno leśnych jak i łąkowych, m.in. buczyny, ziołorośla, łąki kośne i młaki. Stwierdzono tu występowanie rzadkich gatunków kruszczyków: Mullera i ostropłatkowy a także listerę jajowatą, ciemiężyce zieloną i tojadu mocnego.
  • Dolina Bystrzycy Dusznickiej, wąski pas ciągnący się wzdłuż terenu naturowego o bogatej mozaice siedlisk, głównie ziołorośli górskich i lasów bukowych. W górnej części znajdują się niewielkie płaty muraw kserotermicznych i bliźniaczysk z jedynym na tym terenie stanowiskiem goryczuszki czeskiej oraz innych rzadkich roślin.

Po czeskiej stronie występują bardzo cenne tereny chronione, które warto nadmienić: Bukačka, rezerwat przyrody o bardzo bogatej roślinności, w tym liczne populacje storczyków, arniki górskiej, jaskra platanolistnego i gatunków torfowiskowych. Miejsce, gdzie stwierdzono gołka białawego, gatunku skrajnie zagrożonego wyginięciem w polskiej części Sudetów. Drugim terenem są Hořečky, niewielki rezerwat chroniący śródleśną murawę z bogatą populacją goryczuszki czeskiej i innych chronionych roślin (podkolan zielonawy, arnika górska, gółka długoostrogowa).

Fauna: Bogata. Polski fragment Gór Orlickich stanowi część jednego z największych kompleksów leśnych w powiecie kłodzkim obejmującym także Góry Bystrzyckie i Stołowe. Stosunkowo częste są tutaj typowe leśne gatunki ssaków jak sarny, jelenie, dziki, lisy, jeże i liczne drobne gryzonie oraz nietoperze (podkowiec mały, nocek duży i nocek Bechsteina). Na łąkach wokół Zieleńca swoje miejsca bytowania mają chronione gatunki motyli (modraszek naustious i modraszek telejus) a w strumieniach stwierdzono rzadki i chroniony gatunek ryby, głowacza białopłetwego.

Zagrożenia: Stosunkowo duże. Na całym terenie Gór Orlickich nie przewiduje się powołania innej formy ochrony niż Natura 2000. Nie ma w planach powoływania rezerwatów przyrody ani zbyt wielu użytków ekologicznych, nie mówiąc już o parku krajobrazowym czy narodowym. Tereny w okolicach Zieleńca są silnie zagrożone przez rozbudowującą się wciąż infrastrukturę narciarską i turystyczną. Już teraz zniszczeniu uległo wiele muraw i torfowisk węglanowych  a następnym grożą kolejne zniszczenia. Drzewostanom, szczególnie bukowym grozi zintensyfikowana, niewłaściwa  gospodarka leśna, której głównym przejawem są niewłaściwie i powierzchownie prowadzone inwentaryzacje przyrodnicze przez nadleśnictwo Zdroje, któremu podlegają tutejsze lasy. Nadleśnictwo w Programie Ochrony Przyrody bardzo ograniczyło i zawęziło liczbę stanowisk chronionych roślin, nie inwentaryzując lub nie podając prawdziwej liczby.

Góry Orlickie należą do jednych z najbogatszych przyrodniczo terenów na Ziemi Kłodzkiej, jednak jeśli wziąć pod uwagę inwentaryzację nadleśnictwa, okazałoby się że to przyrodnicza pustynia z zaledwie kilkoma stanowiskami. Takie postępowanie ma na celu umożliwienie niekontrolowanej wycinki.  Jeśli nie stwierdzono (na papierze) występowania chronionych roślin w danym oddziale, daje to znaczące ułatwienia w ilości i możliwości pozyskania surowca drzewnego. Ogólnie podsumowując, przyrodę  tego fragmentu Ziemi Kłodzkiej chroni tylko Natura 2000, nie ma tu rezerwatów i użytków ekologicznych a presja turystyczna i leśnicza bardzo negatywnie wpływają na zachowanie tutejszej przyrody na właściwym poziomie. Jedynym pocieszeniem jest występowaniem kilku bardzo cennych siedlisk (stanowiska storczycy, tłustosza i goryczuszki czeskiej) daleko od szlaków turystycznych, infrastruktury narciarskiej i wycinki drzew, bo w lesie nie rosną.