Małe Organy Myśliborskie

Jest to jeden z bardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych wygasłych wulkanów, jakie można podziwiać na Pogórzu Sudeckim. Objęty ochroną w ramach pomnika przyrody nieożywionej okazały nek bazaltowy dominuje nad resztą otoczenia, która składa się z cennych siedlisk lasów dębowych i bukowych oraz licznych chronionych gatunków roślin, w tym liczne storczykowate. Organy stanowią jeden z punktów na popularnym Szlaku Wygasłych Wulkanów.



Typ: pomnik przyrody nieożywionej

Data utworzenia: 1965

Powierzchnia: poniżej 1 ha

Powiat: Złotoryjski

Gmina: Paszowice

Nadleśnictwo: Jawor


Położenie: Pomnik przyrody obejmuje wierzchołek góry Rataj (350 m n.p.m) we wschodniej części Pogórza Złotoryjskiego, około 0,8 km na południe od wsi Myślibórz. Góra graniczy od południa poprzez pola uprawne z Bazaltową Górą a od wschodu z wylotem długiego i popularnego turystycznie Wąwozu Myśliborskiego. Całość znajduje się na terenie Parku Krajobrazowego „Chełmy”.

Budowa: Małe Organy Myśliborskie obok Wilczej Góry i Czartowskiej Skały są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych tworów geologicznych Pogórza Kaczawskiego. Pod ochronę ujęto tutaj niezwykle okazale prezentujące się mioceńskie słupy bazaltowe. Charakteryzują się one wyjątkową regularnością ciosu termicznego, która jest najlepiej widoczna w odsłoniętej centralnej części wyrobiska. Skały te określane, jako „bazalty plagioklazowe”, przebiły się w formie intruzji przez podłoże, wypychając znajdujące się nad nimi osady plejstoceńskie (gliny, piaski, lessy, mady rzeczne i gliny zwietrzelinowe).

Słupy bazaltowe, przypominające kształtem serie piszczałek osiągają kilka-kilkanaście metrów wysokości. Największe dochodzą nawet do 25 metrów. W przekroju poprzecznym przybierają formę sześcio-, pięcio- i czteroboków o średnicy 25-30 cm. Całość słupów jest pozostałością po dawnym wulkanie, z którego regularnie wydobywała się płynna i gęsta lawa, zastygająca po wypłynięciu na powierzchnię. W nieczynnym kamieniołomie została odsłonięta środkowa część komina wulkanicznego, z zaznaczoną tylko jedną fazą aktywności wulkanicznej.

Oprócz samego wierzchołka, reszta góry Rataj zbudowana jest z podobnych skał, w południowo-wschodniej części zbocza pospolicie występują niewielkie płaty tufów bazaltowych.

Flora: Na wstępie należy zaznaczyć, iż opis szaty roślinnej obejmuje całą górę Rataj, w skład, której wchodzą opisywane Organy Myśliborskie.

Większość góry porastają eutroficzne i mezotroficzne lasy liściaste z klasy Querco-Fagetea, składające się z dębów, buków i klonów z domieszką drzew iglastych (świerk, sosna) i innych liściastych. Porastają one większą część góry. W ich runie można napotkać serię rzadkich lub chronionych roślin, szczególnie bogate florystycznie są północne i wschodnie zbocza. Stosunkowo częsta jest tutaj przylaszczka pospolita. Poza tym można spotkać miodownika melisowatego, lilię złotogłów, buławnika mieczolistnego, gnieźnika leśnego a także wczesnowiosenne geofity, typowe dla lasów liściastych: zawilec gajowy, kokoryczka wonna i wielkokwiatowa, kopytnik pospolity i kokorycz pełna.

W południowo-zachodniej części góry rosną luźne zadrzewienia składające się z brzóz, tarniny i młodych drzewek liściastych. W ich runie, na granicy krzewowisk i łąk, można napotkać rzadką kukułkę bzową a także inne wczesnowiosenne geofity jak złoć żółta, miodunka wiosenna, piżmaczek wiosenny i konwalia majowa.

Fauna: Zbliżona do sąsiednich wzgórz i lasów, które razem tworzą duży kompleks leśny w obrębie parku krajobrazowego. Odnotowuje się tutaj typowe leśne gatunki ssaków jak sarny, jelenie, dziki, lisy, wiewiórki czy jeże. Charakterystycznymi gatunkami na górze Rataj jest występowanie pachnicy dębowej. Gatunku priorytetowego sieci Natura 2000. Oprócz niej można tutaj spotkać chronione gady (żmija zygzakowata, jaszczurka zwinka, padalec zwyczajny) a także liczne ptaki lęgowe. Na terenie góry Rataj, tak jak w wielu miejscach Pogórza Kaczawskiego, widuje się stada muflonów, gatunku introdukowanego przez myśliwych, który na terenie Sudetów znalazł dla siebie bardzo dobre warunki do bytowania i obecnie występuje pospolicie na tym obszarze.

Zagrożenia: Stosunkowo niewielkie. Całość góry znajduje się w obszarze parku krajobrazowego Chełmy i sieci Natura2000 Góry i Pogórze Kaczawskie. Natomiast same organy chronione są pod postacią pomnika przyrody nieożywionej.

Organy mogą znaleźć się także pod ochroną rezerwatową, jeśli dojdzie do realizacji planu poszerzenia obecnego rezerwatu „Wąwóz Myśliborski koło Jawora”. Obecnie obejmuje on najcenniejszy odcinek wąwozu, jednak według planów ma on zostać poszerzony ponad 10-krotnie, chroniąc cały obszar wąwozu, sięgając na wschód aż do góry Rataj i Organów Myśliborskich.

Inne: Przez górę prowadzi szlak turystyczny prowadzący z Bazaltowej Góry do Myśliborza oraz rowerowy szlak z Jawora. Jest to także jeden z punktów na Szlaku Wygasłych Wulkanów obejmujących m.in. Wilczą Górę, Grodziec, Czartowską Skałę, Mszanę, Obłogę i wiele innych. Na zboczu wzgórza Rataj zachowały się ślady wczesnośredniowiecznego grodziska i szczątki zamku z XIII w.

Wrażenia osobiste: Stosunkowo pozytywne. Teren góry jak i samych organów, choć są oznaczone na turystycznych mapach i dobrze znane, nie są obiektem licznych wycieczek. Dzięki temu przyroda może się tu rozwijać w ciszy i spokoju.

Miłośnicy roślin znajdą sporo rzadkich lub chronionych roślin na stosunkowo niewielkiej powierzchni. Dodatkowo, naokoło góry Rataj znajduje się wiele innych bazaltowych wzgórz z bogatą roślinnością, co sprawia, że na jednodniowej wycieczce możemy napotkać wiele pięknych gatunków. Kilka minut od Organów znajduje się Bazaltowa Góra a kilka kilometrów dalej Czartowska Skała, Mszana i Obłoga. Na wszystkich można podziwiać różne formy bazaltów oraz stosunkowo bogatą przyrodę.