Paprocie Serpentynowe w Masywie Ślęży

Paprocie serpentynowe stanowią jeden z najrzadszych i najcenniejszych składników polskiej flory. Wiele z nich ma jedyne stanowiska w obrębie Dolnego Śląska, co stawia te rośliny na wyjątkowym miejscu w przyrodzie regionu. Większość populacji lokalizowana jest na Masywie Ślęży, gdzie utworzono całą serię użytków ekologicznych mających chronić te niezwykłe paprocie. 

 


Typ ochrony: użytek ekologiczny

Data utworzenia: 2003

Powierzchnia: 3,57 ha

Powiat: Wrocławski, Dzierżoniowski, Świdnicki

Gmina: Sobótka, Łagiewniki, Marcinowice

Nadleśnictwo: Miękinia


Seria użytków ekologicznych rozmieszczonych w południowej i wschodniej części Masywu Ślęży (na Masywie Raduni, Wzgórzach Oleszańskich i Wzgórzach Kiełczyńskich). Są to w większości bardzo niewielkie niewielkie obszary ochronne, obejmujące stanowiska paproci z rodzaju zanokcica (Asplenium), głównie w obrębie nieczynnych kamieniołomów lub wyrobisk serpentynitu.

Wzgórza Kiełczyńskie

Obszar powstał w czasie najstarszych ruchów górotwórczych, jednak ostateczny wygląd nadały mu ruchy lodowców w czasie ostatniej epoki lodowcowej. Zbudowane są ze skał metamorficznych, głównie serpentynitu z domieszką magnezytu, kwarcu, opalu i chalcedonu.

Roślinność składa się w większości z lasu mieszanego o przeważającym drzewostanie iglastym (świerk, sosna) z domieszką dębów, buków i brzóz. Runo leśne stosunkowo ubogie. Do najcenniejszych zespołów roślinnych należy pomorski kwaśny las brzozowo-dębowy (Betulo-Qercetum), zajmujący około 10% powierzchni Kiełczyńskich Wzgórz. W jego wilgotniejszym wariancie występują bogato rozwinięte zbiorowiska mchów i paproci a także pojedyncze stanowiska chronionych lub cennych roślin jak lilia złotogłów, wawrzynek wilczełyko, konwalia majowa i paprotka zwyczajna. Na terenach nieleśnych lub odsłoniętych wytworzyły się niewielkie zespoły muraw kserotermicznych, ścian skalnych i urwisk krzemianowych ze zbiorowiskami  Androsacion vandelii. Wśród pospolitej roślinności ciepłolubnej, porastającej nasłonecznione partie wyrobisk możemy spotkać m.in. wilczomlecza sosnka, macierzankę zwyczajną, kostrzewę owczą, wiechlinę spłaszczoną, rozchodnika ostrego, lepnicę rozdętą, biedrzeńca mniejszego oraz goździka kartuzka.

Na wzgórzach występuje kilka stanowisk zanokcicy serpentynowej, które porastają ściany nieczynnych kamieniołomów. Na ich terenie utworzono pięć użytków ekologicznych, oznaczonych odpowiednio numerami: 1 (koło Wirkowa), 2 i 3 (koło Książnicy), 4 (koło Wirkowa) i 5 (koło Kiełczyna). Na tym terenie występuje najliczniejsza populacja zanokcicy serpentynowej (około 60% krajowej populacji) . Poza tym notuje się tu także zanokcicę klinowatą, zanokcicę północną i zanokcicę murową.  Do największej populacji zanokcicy serpentynowej zalicza się obecnie stanowisko na użytku nr 1, gdzie tamtejszą populację szacuje się na ok. 90-100 osobników. Kępy porastają głównie szczeliny skalne zachodniej ściany łomu oraz przyległą, stosunkowo stromą skarpę pokrytą osypującym się podłożem z korony kamieniołomu. Paprocie, zwłaszcza te porastające żyźniejsze partie stanowiska, są okazałe, a ich liście dochodzą do 24-25 cm długości. Populacja należy do stabilnych albowiem licznie występują tu osobniki juwenilne, których udział wydaje się równoważyć liczbę paproci obumierających.

Wzgórza Oleszeńskie

Jest to wschodnia odnoga Masywu Ślęży która od zachodu graniczy z Masywem Raduni (poprzez Przełęcz Słupicką), od północy ze wsią Sulistrowice i Księgnice Małe, od wschodu z Winną Górą i Przemiłowem a od południa ze wsią Karolin i Oleszna. Skład podłoża jest taki sam, jak znajdujących się po drugiej stronie masywu Wzgórz Kiełczyńskich tj skał metamorficznych, głównie serpentynitu z domieszką magnezytu, kwarcu, opalu i chalcedonu.

Dzięki podobnym warunkom geologicznym i biologicznym, również tutaj znajdują się bogate stanowiska zanokcicy, m.in. zanokcicy ciemnej i murowej. Dla ich ochrony stworzono 4 użytki ekologiczne, które znajdują się na następujących lokacjach: stanowiska 7 i 8 zostały wyznaczone na południowym zboczu Winnej Góry (317 m n.p.m.), koło wsi o tej samej nazwie (gmina Jordanów Śląski). Dwa pozostałe stanowiska 9 i 10 znajdują się na sąsiedniej górze Goździk, oddzielone Przełęczą Przemiłowską, obok wsi Księgnice Małe i Przemiłów (gmina Sobótka). Użytek nr 9 w Przemiłowie jest największy powierzchniowo i jednocześnie najbardziej widokowy. Obejmuje szerokie wyrobisko o wysokich, kilkumetrowych ścianach, dobrze widoczne z głównej drogi.

Teren użytku w Przemiłowie chroni nie tylko paprocie ale także inne organizmy i ich siedliska. Znajduje się tutaj płytki zbiornik wodny, który wiosną stanowi ważne miejsce rozrodu okolicznych płazów (m.in. kukmaka nizinnego, rzekotki drzewnej i traszek). Porośnięty jest licznymi taksonami wodno-błotnymi jak żabieniec, kosaciec żółty, pałka szerokolistna, tatarak zwyczajny i sitowie. Niestety, ze względu na intensywną rozbudowę miejscowości dochodzi do obniżenia się poziomu wód gruntowych co skutkuje częstym wysychaniem zbiornika, łącznie w okresie rozrodu płazów. Na terenie użytków notuje się bardzo liczną populacje zanokcicy klinowatej (kilkaset kęp), a także zanokcicy murowej, ciemnej i kończystej, w tym odmianę śląską.

Ostatni z użytków ekologicznych, o numerze 5 znajduje się na Słupickej Górze (335m n.p.m.), na terenie dawnego kamieniołomu serpentynitu, niedaleko wsi Słupice (gmina Łagiewniki). Wszystkie dziesięć obszarów zajmują łącznie 3,37 ha, co stanowi ułamek procenta całości kompleksu ślężańskiego. Znajdują się one na różnych obszarach ochronnych, m.in. na terenie Ślężańskiego Parku Krajobrazowego a po podzieleniu go na obszary Natura 2000, część użytków (stanowiska 6-10) znajduje się na obszarze Natura 2000 Masyw Ślęży oraz na terenie sieci Natura 2000 Wzgórza Kiełczyńskie (stanowiska 1-5). Poza tym liczne pojedyncze kępy tego rodzaju paproci porozrzucane są po całym Masywie, m.in. na terenie rezerwatu Radunia.

Stanowisko

Stanowisko nr. 01

Stanowisko nr. 02

Stanowisko nr. 03

Stanowisko nr. 04

Stanowisko nr. 05

Stanowisko nr. 06

Stanowisko nr. 07

Stanowisko nr. 08

Stanowisko nr. 09

Stanowisko nr. 10

Lokalizacja

Wirki (Świdnicki)

Książnica (Dzierżoniowski)

Książnica (Dzierżoniowski)

Wirki (Świdnica)

Książnica (Dzierżoniowski)

Słupice (Dzerżoniowski)

Winna Góra (Wrocławski)

Winna Góra (Wrocławski)

Przemiłów (Wrocławski)

Księgnice Małe (Wrocławski)

Powierzchnia

0,1 ha

0,26 ha

0,22 ha

0,3 ha

0,2 ha

0,58 ha

0,7 ha

0,2 ha

0,66 ha

0,15 ha

Zagrożenia: Głównym zagrożeniem jest sukcesja leśna skutkująca powolnym ale systematycznym zarastaniem ścian i podnóża kamieniołomów przez krzewy a w dalszej kolejności także drzewa sosnowe i dębowe. Rozrastająca się roślinność powoduje wykruszanie skał. Zasypywanie rumoszem i narastającą biomasą stanowi główne zagrożenie dla śródleśnych stanowisk. Dotyczy to szczególnie stanowisk w środku lasu o niezbyt stromych ścianach wyrobisk. Paprocie, które rosną na stromych łomach i w ich szczelinach skalnych nie narażone na konkurencję ze strony innych gatunków. Ściany skalne, na których występują nie są ocienione. Na stanowiskach mocno nasłonecznionych lub świetlistych część osobników znajduje się pod silną presją szybko rozrastających się traw (trzcinnika leśnego, kostrzewy owczej) a także borówek i jeżyny fałdowej.

W przypadku niektórych gatunków (zanokcica ciemna i kończysta) szczególnie niebezpieczne jest wykopywanie całych kęp przez kolekcjonerów oraz zbieranie przez naukowców okazów do zielników. Części stanowisk grozi naturalne wymarcie z powodu bardzo małej liczby osobników , które charakteryzują się mierną kondycją roślin oraz braku osobników młodych (juwenilnych).

Presja turystyczna czy budowlana nie dotyczy obszarów, za wyjątkiem użytku nr 09. Na użytku w Przemiłowie duże zagrożenie stanowi rozbudowująca się infrastruktura mieszkalna, mogąca mieć wpływ na obniżenie się wód gruntowych. Tamtejsze rozlewisko stanowiące ważną ostoję dla rozrodu okolicznych płazów w ciągu ostatnich lat bardzo szybko wysycha. W niektórych sezonach dół w ogóle nie wypełnia się wodą, co ma fatalny wpływ na populacje tamtejszych gatunków. Dodatkowo bliskie sąsiedztwo ludzkich siedzib wpływa negatywnie w postaci regularnych wypadów, penetracji siedlisk, płoszenia zwierzyny i niszczenia runa. Częste są ślady ognisk a także licznie pozostawione odpadki i śmieci po biwakowaniach. Problemy te tyczą się jedynie użytku w Przemiłowie. Pozostałe są ulokowane głęboko w lesie, często w dużej odległości od jakichkolwiek dróg czy nawet ścieżek. Część z nich stanowią głębokie wyrobiska z wysokimi ścianami, których budowa i kształt zniechęcają lub wręcz uniemożliwiają jakąkolwiek penetracje turystyczną, nie mówią już o biwakowaniu i rozpalaniu ognisk.

Wrażenia ogóle: Większość użytków ukryta jest głęboko w lesie, z daleka od szlaków. W większości nie są one oznaczane na mapach turystycznych, nie prowadzą do nich żadne oznaczenia czy też tablice informacyjne. W sumie to i dobrze, albowiem im mniej osób zwiedza użytki, tym lepiej dla tamtejszej flory paprociowej. Choć zasłyszane od botaników historie, mogą sugerować, że to nie turyści a właśnie naukowcy są głównym zagrożeniem. To oni lubowali się w wykopywaniu całych kęp zanokcic do swoich zielnikowych kolekcji. Przeciętny turysta nawet nie rozpozna w zanokcicach rzadkich roślin, ot takie sobie paprotki rosnące na skałach. W większości odwiedzonych użytków, człowiek musiał się kierować dobrymi mapami i nawigacją albowiem są one mocno ukryte w lesie. Często zarośnięte krzewami. Na tyle mocno zarośnięte, że paprotki uciekają na okalające fragmenty, do których dochodzą resztki światła. Mimo, że tereny objęte są ochroną, nie widać tu żadnych prac pielęgnacyjnych. Tereny pozostawione są samym sobie. Nie skutkuje to dobrymi rokowaniami.