Przyroda miasta

Miasto Wrocław należy do jednych z największych miast zarówno pod względem populacji, jak i wielkości. Obejmuje powierzchnię 282,92 km², z czego na same tylko lasy przypada 2286,21 ha, co daje wskaźnik lesistości na poziomie 7,7%. Jest to poniżej średniej krajowej w kategorii lesistości miast. Większość kompleksów ulokowana jest na obrzeżach lub wzdłuż Odry i większych cieków wodnych. Oprócz lasów, do terenów cennych przyrodniczo zaliczamy łąki, pastwiska, nieużytki, murawy a także, co może wydawać się dziwne, parki i ogrody.


Miejsce parki i ogrody, choć powstały sztucznie przez uporządkowane i planowane nasadzenie, często roślin obcego pochodzenie, także tętnią przyrodniczym życiem. Wiele fragmentów parków (np. Leśnickiego i Szczytnickiego) niczym nie różni się od podmiejskiego lasu, zarówno składem drzew jak i runem. Ale nie samymi parkami żyje przyroda miasta. Wśród najważniejszych jednostek przyrodniczych na terenie Wrocławia należą:

  • Lasy miejskie

  • Tereny Wodonośne

  • Pola irygacyjne

  • Międzywale Odry

  • Parki i ogrody

  • Inne tereny zielone


Lasy miejskie

Tereny leśne Wrocławia stanowią podstawowy i najważniejszy element przyrodniczy miasta. Skupiają się głównie na obrzeżach, jednak mimo to stanowią ważny element korytarzy ekologicznych, które pozwalają zwierzynie na przemieszczanie się z pominięciem terenów silnie zabudowanych. Niektóre lasy jak Las Rędziński, Mokrzański czy Zakrzowski stanowi fragment większych kompleksów leśnych, które rozciągają się poza tereny miasta tworząc większe jednostki. Większość lasów posiada oficjalne nazwy nadane uchwałami Rady Miejskiej, część z nich to duże jednostki, część stanowi drobne ostoje zadrzewień, dla których stosowane są nawet zdrobniałe formy, tj. „Lasek”. Do najważniejszych lasów na terenie miasta należą:

  • Las Mokrzański – ok. 617 ha, największy kompleks leśny w zachodniej części miasta na terenie osiedli Mokra, Marszowice i Leśnica, stanowiący głównie grądy środkowoeuropejskie i łęgi. Przeważa tutaj drzewostan dębu szypułkowego z domieszką grabu, lipy drobnolistnej, olszy czarnej, buku zwyczajnego, wiązu, jesionu i topoli. Wiele terenu porastają sztuczne monokultury świerka i sosny. Na terenie lasu nie odnotowuje się wielu rzadkich roślin, do najważniejszych należy kruszczyk szerokolistny, śnieżyczka przebiśnieg, pierwiosnek lekarski i bluszcz pospolity.
  • Las Rędziński – ok. 400 ha, największy kompleks leśny na terenie dzielnicy Psie Pole obejmujący tereny północno-zachodniego Wrocławia, w całości na terenie osiedla Rędzin i jego podjednostki – Lesicy, od której bierze się nazwa północnej części kompleksu, Las Lesicki. Tereny porasta głównie grąd środkowoeuropejski i łęg, którego drzewostan buduje dąb szypułkowy z domieszką wiązu, jaworu, buku, topoli i jesionu. Runo leśne podobne jak w przypadku innych lasów nadodrzańskich, z cenniejszych gatunków wyróżnić można kruszczyka szerokolistnego, śnieżyczkę przebiśnieg, bluszcz pospolity.
  • Las Ratyński – ok. 265 ha, duży kompleks leśny w większości znajdujący się na terenie Parku Krajobrazowego Doliny Bystrzycy. Obejmuje dobrze zachowane lasy łęgowe z obfitym występowaniem śnieżyczki przebiśnieg a także innych gatunków jak czosnek niedźwiedzi, obrazki plamiste, śnieżyca wiosenna.
  • Las Strachociński – ok. 140 ha, kompleks leśny we wschodniej części miasta na terenie osiedli Strachocin i Wojnów. Obejmuje kompleksy grądów i łęgów, których drzewostan buduje głównie dąb szypułkowy, grab zwyczajny, lipa drobnolistna i inne. Teren z licznymi polanami śródleśnymi, na których występuje pszeniec grzebieniasty, goryczka wąskolistna i kosaciec syberyjski.
  • Las Osobowicki – ok. 120 ha, las obejmujący zachodnią część osiedla Osobowice. Obejmuje głównie grąd środkowoeuropejski i szczątkowe formy łęgu. Z ciekawszych roślin występuje bluszcz pospolity, śnieżyczka przebiśnieg i kruszczyk szerokolistny.

Z pozostałych terenów leśnych wyróżnić można kilka o podobnej budowie drzewostanu i składzie flory:

  • Uprawy leśne przy ul. Kosmonautów – ok. 98 ha
  • Las Zakrzowski – ok. 86 ha
  • Las Pilczycki – ok. 82 ha
  • Uprawy leśne przy ul. Granicznej – ok. 46 ha
  • Las Pracki – ok. 38 ha
  • Las Leśnicki – ok. 36 ha
  • Las w Świniarach – ok. 29 ha
  • Las Sołtysowicki – ok. 22 ha
  • Las Rakowiecki – ok. 22 ha
  • Las Wojnowski – ok. 19 ha
  • Las w Janówku – ok. 19 ha

i wiele innych drobniejszych lasów, lasków i zadrzewień usianych w wielu miejscach Wrocławia. Większość z nich stanowią grądy środkowoeuropejski i łęgi, wśród których drzewostan buduje głównie dąb szypułkowy, stanowiąc 57% wszystkich drzew w lasach, następnie sosna – 17%, i dalej odpowiednio: jesion – 6%, olsza – 5%, brzoza – 5%, świerk – 4%, grab – 2%, klon – 1%, topola – 1%. Bliskość siedzib ludzkich sprawia, że w wielu miejscach występują gatunki obce, głównie z powodu celowego sadzenia, rzadziej z samoistnego wysiewu. Do najczęstszych drzew obcego pochodzenia należy robinia akacjowa, błędnie zwana akacją, a także dąb czerwony, platan klonolistny, daglezja zielona a także krzew czeremcha amerykańska.

Flora lasów, wyłączając śródleśne łąki i polany, jest mało urozmaicona. Najczęstszą chronioną rośliną występującą we wrocławskich lasach jest śnieżyczka przebiśnieg i bluszcz pospolity (obecnie nie chroniony). Poza tym możemy wyróżnić pojedyncze stanowiska kruszczyka szerokolistnego, kaliny koralowej, śnieżycy wiosennej, czosnku niedźwiedziego i obrazków alpejskich. Fauna jest stosunkowo bogata, zważywszy bliskość siedzib ludzkich. Duże populacje saren, dzików, jeży i lisów są stałym elementem prawie wszystkich lasów we Wrocławiu. Oprócz nich można tu stwierdzić liczne kolonie nietoperzy:  nocka łydkowłosego, mopka zachodniego, nocka rudego i borowca wielkiego. W zmurszałych pniach miejsce bytowania posiadają chronione chrząszcze: kozioróg dębosz i pachnica dębowa, szczególnie cenne są ich stanowiska w Lesie Rędzińskim i Pilczyckim. Mało poznana jest mykoflora miasta, jednak nawet w tej dziedzinie odkryto na terenie lasów kilka rzadkich lub chronionych gatunków grzybów: lipnik lśniący, twardziak tygrysi, łuskwiak słomkowy, pochwiak grzybolubny, sromotnik wstydliwy i okratek autralijski.

Na większość lasów wpływa bardzo silna antropopresja. Niektóre z nich są bardzo intensywnie odwiedzane przez mieszkańców, zwłaszcza w ciepłej porze roku oraz w okresie dni wolnych od pracy. Duże zainteresowanie powoduje, że w części lasów instaluje się liczną infrastrukturę w postaci miejsc do biwakowania, siłowni na wolnym powietrzu, ścieżek edukacyjnych, placów zabaw, parkingów leśnych a nawet obiektów sakralnych jak drobne kaplice i kościółki. Wszystko to sprawa, że niektóre fragmenty lasów przypominają bardziej parki miejskie. Mimo wszystko, niektóre fragmenty lasów, zwłaszcza te w najdalszych odległościach od dróg i osiedli cechuje duża naturalność. W większości z nich nie prowadzi się intensywnej gospodarki leśnej, co pozwala na zachowanie w miarę naturalnych procesów zachodzących w lasach. Liczne pozostawione pnie i zwalone drzewa ulegając rozkładowi dają miejsce do bytowania rzadkich i chronionym chrząszczom oraz licznym grzybom.


Tereny Wodonośne Wrocławia

Stanowią najcenniejszy pod względem florystycznym obszar miasta, w jego wschodniej części pomiędzy dolinami Odry i Oławy. Większość znajduje się w zarządzie Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Spółka S.A. we Wrocławiu, które wykorzystuje teren do poboru wody dla potrzeb produkcji i dostaw wody wodociągowej do miejskiej sieci wodociągowej. Obszar obejmuje mozaikę siedlisk na terenie osiedli Opatowice, Świątniki, Książę, sięgająca na tereny sąsiedniej gminy przy miejscowościach Trestno, Blizantowice i Radwanice aż po miasto Siechnice. Na większości cennych środowisk utworzono sieć Natura 2000 Grądy w Dolinie Odry, chroniąca ekosystemy łąk, grądów i licznych biotopów wodnych. Największe powierzchniowo są zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (Molinion). Na ich terenie występują liczne rzadkie lub chronione rośliny jak: kosaciec syberyjski, konitrut błotny, czosnek kątowy, mieczyk dachówkowaty, przetacznik kłosowy, goryczka wąskolistna, zimowit jesienny i czarcikęs łąkowy. Tereny na Bierdzianach i Świątnikach porastają łęgi głównie składające się z topoli, olchy i licznych gatunków wierzb. Wzdłuż kanałów, rowów melioracyjnych i innych cieków wodnych liczne populacje posiadają rzadkie i chronione rośliny: groszek błotny, fiołek mokradłowy, wilczomlecz błotny i selernica żyłkowana. W Oławie i jej licznych starorzeczach występuje salwinia pływająca, żabiściek pływający, grzybieńczyk wodny, grążel żółty i grzybienie białe.

Obszar pomiędzy Odrą i Oławą należy do najcenniejszych pod względem występowania licznego ptactwa. Stwierdzono występowanie licznej ornitofauny, m.in. żuraw krzykliwy, bocian biały, kropiatka, czajka, perkoz rdzawoszyi, cyranka, płaskonos, bączek, kszyk, brodziec piskliwy, zimorodek, dziwonia, łozówka i trzmielojad. Poza tym odnotowuje się inne rzadkie lub chronione gatunki zwierząt jak kumak nizinny, żaba trawna, żaba moczarowa, rzekotka drzewna, ropucha szara, zaskroniec zwyczajny, paź królowej i tygrzyk paskowany. Nad Oławą liczne populacje posiadają gatunki ssaków związane ze środowiskiem wodnym: bóbr i wydra. Oprócz zwierząt, występują tu liczne grzyby, głównie gatunki preferujące tereny trawiaste, mokradła i łęg. Głównie czernidłaki, kołpaczki, kruchaweczki, drobnołuszczaki, płomiennica, czyrenie, tęgoskór, uszak bzowy, koźlarz grabowy ale także gatunki rzadkie lub chronione, m.in. purchawica olbrzymia, twardzioszek przydrożny, świecznica rozgałęziona, koźlarz topolowy, boczniak łyżkowaty i pieczarka Agaricus fuscofibrillosus.

Większość terenów wodonośnych należy do MPWiK i stanowi tereny bezpośredniej ochrony wód stąd nie ma tutaj zagrożeń ze strony rozbudowy infrastruktury miejskiej ani nawet turystycznej albowiem na większości terenów obowiązuje jakikolwiek zakaz wstępu. Inwestycje prowadzone przez miejsce wodociąg ograniczają się do niewielkich obszarów i nie wpływają negatywnie na całość ekosystemów. Większą szkodą są prace pielęgnacyjne polegające głównie na koszeniu wielu hektarów łąk zmieniając je w wielohektarowe trawniki. Dotyczy to głównie obszarów w bliskim sąsiedztwie budynków i dróg, głównie w okolicach ulicy świątnickiej, starodworskiej i międzyrzeckiej. Poza tym regularne wycinanie roślinności w rowach melioracyjnych i na wałach powoduje duże szkody w bioróżnorodności. Na tych terenach występuje wiele chronionych roślin jak pszeniec grzebieniasty, kruszczyk szerokolistny, wilczomlecz błotny i goździk siny. Koszenie wałów i rowów należy do ważnych zabiegów poprawiających ochronę przeciwpowodziową, jednak zabiegi te mogłyby być przeprowadzane w okresach poza szczytem sezonu wegetacyjnego chronionych roślin, np. późnym latem lub jesienią.

Wśród miejsc o szczególnych walorach przyrodniczych należą Łąki Trzęślicowe na Terenach Wodonośnych, postulowane od lat do objęcia ochroną rezerwatową. Poza tym występuje tu wiele innych miejsc jak: murawy na Opatowicach, liczne zakola i starorzecza Oławy oraz łąki w międzywalu Odry. Część z nich posiada indywidualne opisy w dziale ‚Cenne Tereny’.


Pola Irygacyjne

Jest to rozległy obszar o powierzchni 1100 ha obejmujący liczne tereny otwarte i łąkowe, prawie w całości znajdujące się na osiedlu Świniary w północno-zachodniej części miasta. Poza tym, niewielkie fragmenty leżą także w obszarze osiedli Lesica, Rędzin, Osobowice i Lipa Piotrowska. Pola irygacyjne stanowią naturalną sieć oczyszczalni mechaniczno-biologicznej. Dawniej spływały tu ścieki z niemal całego miasta, obecnie są one stopniowo przerzucane do zmodernizowanej oczyszczalni ścieków na Janówku. Ich rola ma systematycznie malec aby po 2014 roku przejąć wyłącznie ścieki deszczowe i roztopowe. Stworzenie systemu oczyszczania wymusiło zbudowanie całe systemu kanałów, rowów i zbiorników powierzchniowych. Rozbudowana sieć wodna i stosunkowo duża odległość od ścisłej zabudowy miejskiej sprawiła, że rozwinęła się tutaj duża bioróżnorodność, zwłaszcza wśród ptactwa i herpetofauny.

Na licznych otwartych terenach wytworzyła się mozaika siedlisk nieleśnych, głównie związanych ze środowiskiem wodnym i bagiennym. Do cenniejszych biotopów należą zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (Molinion) i łąki selernicowe (Cnidion dubii) obejmując wilgotniejsze fragmenty, głównie w dołach po osuszonych zbiornikach, tworząc różnorodny kobierzec mozaiki ekosystemów łąkowych. Duże areały obejmują łąki rajgrasowe i łąki z życicą wielokwiatową, poprzecinane gęsto rowami, przy których występują trzcinowiska. Liczne odstojniki częściowo porośnięte są trzciną, mozgą i pałką szerokolistną. Stwierdzono tutaj liczne rzadkie gatunki, m.in. groszek błotny, konitrut błotny, firletka poszarpana oraz liczne trawy. Na terenach wzdłuż cieków wodnych i zagłębień z wodą występują ekosystemy szuwarowe (Magnocaricion), na których oprócz  licznych gatunków turzyc, występuje kosaciec żółty, krwawnica pospolita, tojeść bukietowa czy gorysz błotny. W miejscach o niższej roślinności rośnie rzadki fiołek wyniosły a także przetacznik błotny, szarota błotna, wierzbownice i jaskry.

Najcenniejszym elementem pól jest awifauna, należąca do jednych z najbogatszych w regionie, licząca aż 182 gatunki ptaków, w tym 92 to gatunki lęgowe lub prawdopodobnie lęgowe. Warte podkreślenia jest to, że na 85 występujących tu gatunków ptaków wodno-błotnych, około 35 przeprowadza tu swoje lęgi (m.in. wąsatka, kropiatka, czajka, zielonka, kszyk, sieweczka obrożna i podróżniczek). Pola irygacyjne są miejscem żerowania lub bytowania m.in. dla rycyka, krwawodzioba, wodnika, brzęczka, żurawia krzykliwego, błotniaka stawowego, kani czarnej, dzięcioła średniego, jaskółek, derkacza, trzmielojada, biegusów i bociana białego. Wśród herpetofauny występuje ropucha szara, ropucha zielona, żaba wodna, żaba jeziorkowa, żaba śmieszka, żaba trawna, rzekotka drzewna, traszka zwyczajna, zaskroniec zwyczajny, jaszczurka żyworódka i jaszczurka zwinka.

Od lat postuluje się do utworzenia na terenach szeregu obszarów chronionych w postaci użytków ekologicznych i ornitologicznego rezerwatu przyrody. Na razie brak jest konkretnych projektów i realizacji. Dodatkowo miasto planuje większą część pól przeznaczyć na tereny zabudowy mieszkalnej, głównie na terenie osiedla Osobowice i Lipa Piotrowska. Niesie to ze sobą duże ryzyko zniszczenia tamtejszych ekosystemów wodno-błotnych, głównie przez regulację kanałów melioracyjnych, ich zasypywanie a w dłuższej perspektywie istnieje ryzyko obniżenia wód gruntowych i zaniku cennych mokradlisk, trzcinnowisk i łąk trzęślicowych.


Międzywale Odry

Rozległy teren obejmujący obszary ulokowane po obu brzegach rzeki pomiędzy wałami, na całej swej długości od Janówka po Wojnów, obejmując także kanały powodziowe przy Wielkiej Wyspie. Teren praktycznie w całości wytworzony sztucznie lub pod bardzo silnym wpływem działalności ludzkiej charakteryzuje się występowaniem licznych ekosystemów łąkowych i nieleśnych. Do najważniejszych należą, podobnie jak w przypadku pozostałych miejsc – zmiennowilgotne łąki trzęślicowe, które jednak z powodu intensywnych koszeń nie wykazują większego bogactwa roślinnego. Występują na nich głównie krwiściąg pospolity, krwawnica pospolita, komonica błotna, przytulia pospolita, przytulia właściwa, pięciorniki, biedrzeńce oraz liczne gatunki traw i turzyc. Tereny wykazują duży potencjał do wytworzenia naturalnych ekosystemów z pełną gamą flory, jednak w wielu miejscach są one regularnie koszone, co znacząco uniemożliwia dokonanie tego. Szczególnie dotyczy to terenów o bardzo wąskim międzywalu m.in. na wysokości Karłowic, Kleczkowa, Zalesia, Zacisza, Ołbina czy Różanki. Z tamtejszych terenów chętnie korzystają mieszkańcy w ciepłym okresie roku w celach rekreacyjnych. Wymusza to na lokalnych władzach utrzymywanie tamtejszych terenów w miejskim stylu, czyli regularnego koszenia na wzór trawników. Uniemożliwia to w jakikolwiek sposób na regenerację i przywrócenie naturalnych terenów łąkowych jakie występują nad Odrą.

Na obszarze Wielkiej Wyspy, szczególnie w jej południowej części z bardzo rozległym obszarem międzywala wytworzyły się sucholubne murawy i ekosystemy łąkowe z liczną florą jak goździk kropkowany, goździk kartuzek, kruszczyk szerokolistny, czosnek kątowy, centuria pospolita, chaber drakiewnik, driakiew żółta, oman wierzbolistny, czarcikęs łąkowy, ostrożeń błotny i bukwica pospolita. Duże bogactwo zawdzięcza pozostawieniu tego terenu samemu sobie. Koszone są tylko bezpośrednio same wały. Dzięki temu jest możliwe zachowanie w stosunkowo naturalnym kształcie tamtejszych terenów. W pozostałych obszarach międzywala, zależnie od jego szerokości i odległości od miejskiej zabudowy panują różne warunki. Na terenie Rędzina, Maślic czy Strachocina tereny charakteryzuje duże bogactwo ekosystemów i bioróżnorodności. Na tych terenach stwierdzono występowanie bardzo rzadkiego gatunku – groszek liściakowy, posiadający tylko kilka stanowisk w kraju. Bezpośrednio przy brzegach rośnie rzadki dzięgiel litwor nadbrzeżny a także łączeń baldaszkowy, jeżogłówki, żywokost lekarski, kosaciec żółty czy liczne rdestnice. W miejscach o niewielkich rozpiętościach pomiędzy wałem a brzegiem rzeki występuje najczęściej intensywny i negatywny wpływ człowieka w postaci koszenia lub wydeptywania. Szczególnie w okolicach miejsc popularnych do biwakowania widoczne są miejsca o zniszczonych murawach głównie z powodu palenia ognisk i grilli, rozjeżdżania samochodami czy intensywnego wydeptywania w czasie większych zgromadzeń (m.in. tereny przy Międzyrzeckiej, Kromera, na Kowalach i okolicach Kozanowa). Na terenie Karłowic i Osobowic organizowane są częste zawody wędkarskie, które niosą ze sobą duże zniszczenia muraw z powodu napływu większej ilości osób i aut niż w przeciętny dzień. Największym zagrożeniem są jednak prowadzone w II dekadzie XXI wieku intensywne przebudowy węzła wodnego, polegające na poprawieniu stanu bezpieczeństwa przeciwpowodziowego. Większość prac spowodowała nieodwracalne zniszczenia muraw i łąk na terenie wałów. Szczególnie na wysokości Kowal, Osobowic i Kleczkowa. Do największych dewastacji doszło w obszarze stanowiska szafirka miękkolistengo. Na wysokości Bartoszowic gatunek ten posiadał największą krajową populację, liczącą nawet 2000 tys. osobników w dogodnych latach. W czasie prac remontowych bezpowrotnie zniszczono większość muraw, na których ten gatunek występował.

Zależnie od odcinka Odry należy ona do chronionych obszarów Natura 2000: Las Pilczycki, Grądy w Dolinie Odry, Dolina Widawy. Poza nimi brak jest jakichkolwiek istniejących lub planowanych form ochrony przyrody.


Obszary Chronione

Na terenie Wrocławia istnieją formy ochrony w postaci użytków ekologicznych, obszarów Natura 2000, pomników przyrody oraz niewielkie fragment parku krajobrazowego. Na chwilę obecną nie ma w oficjalnych planach powoływania kolejnych terenów chronionych a jedynie luźne propozycje objęcia wielu oczek wodnych i starorzeczy jako użytki ekologiczne oraz stworzenia kilku zespołów przyrodniczo-krajobrazowych, które w realnej formie nie stanowią żadnej ochrony dla istniejącej tam przyrody. Na chwilę obecną istnieją:

  • Grądy w Dolinie Odry, obejmujące południowe i wschodnie fragmenty miasta na terenie osiedli Strachocin, Wojnów, Opatowice, Świątniki i Księże Małe.
  • Las Pilczycki, obszar położony w całości na terenie Wrocławia na osiedlach Pilczyce i Kozanów.
  • Dolina Widawy, rozległy teren wokół doliny Widawy i Odry, który na terenie miasta obejmuje tereny Świniar, Rędzina, Praczy Odrzańskich i Janówka.
  • Trzy użytki ekologiczne chroniące starorzecza i zbiorniki wodne na Praczach Odrzańskich i Janówki o ambitnych nazwach: Obszar na Terenie Nowej Karczmy we Wrocławiu, Dwa Zbiorniki Wodne wraz z Otaczającym Obszarem Leśnym na Terenie Janówka i Starorzecze Łacha Farna.
  • Park Krajobrazowy Doliny Bystrzycy, a dokładniej jej północne tereny obejmujące lasy na osiedlach Ratyń, Jarnołtów i Żar. Jest to jedyny park, który zahacza o miasto.

Od lat 90. planuje się powołanie parku krajobrazowego obejmującego tereny doliny Odry i Oławy pomiędzy Wrocławiem a miastem Oława, który w dużej części pokrywa się z obecnymi Grądami w Dolinie Odry. Niestety, pomimo intensywnych prac w przeszłości nie doszło do utworzenia parku, o którym wciąż tylko słychać, że jest planowany, projektowany etc. Jednak brak konkretnych działań w tej kwestii. We Wrocławiu istnieje cały szereg siedlisk wartych do objęcia ochroną od użytku po rezerwat przyrody. Władze jednak usilnie starają się nie tworzyć w mieście kolejnych chronionych terenów. Ornitolodzy od lat postulują o utworzenie rezerwatu ornitologicznego na dawnych polach irygacyjnych, botanicy postulują o utworzenie rezerwatu florystycznego na terenach wodonośnych a władze milczą … Warto dodać, że Wrocław jest jedynym dużym miastem w Polsce, który nie posiada żadnych rezerwatów przyrody. Rezerwaty znajdują się na terenie Krakowa, Poznania, Łodzi, Katowic, Gdańska a nawet w wielkiej i zatłoczonej Warszawie.