Góra Miłek

Jeden z większych rezerwatów przyrody w Sudetach, powołany dla ochrony rzadkich siedlisk leśnych (ciepłolubne buczyny storczykowe) i muraw kserotermicznych. Miejsce występowania wielu rzadkich roślin takich jak obuwik pospolity, cyklamen purpurowy, zaraza bladokwiatowa czy buławnik wielkokwiatowy. Jedno z najpiękniejszych miejsc w Górach Kaczawskich, gdzie możemy podziwiać pięknie zachowane buczyny. 

 



Typ rezerwatu: leśny 

Data utworzenia: 1994

Powierzchnia: 141,35 ha

Powiat: Złotoryjski

Gmina: Wojcieszów

Nadleśnictwo: Złotoryja

Położenie: Rezerwat znajduje się na wschodnim grzbiecie Gór Kaczawskich przy miejscowości Wojcieszów Górny, w południowo-wschodniej części gminy Wojcieszów. Masyw znajduje się pomiędzy doliną rzeki Kaczawy i Olszanki, poprzez które graniczy z górami Połom, Kozi Grzbiet i Stożna od zachodu oraz Chmielarzem od północy. Od wschodu natomiast poprzez lasy i pola graniczy z górą Owczarek.

Budowa: Całość rezerwatu obejmuje masyw Miłka złożony z kilku szczytów, wśród których najbardziej charakterystyczne kulminacje to Cisowiec (596 m n.p.m.) położona centralnie, Wroniec (596m n.p.m.) na wschodzie i wysunięty najbardziej na zachód szczyt Młyniec (573m n.p.m.) z charakterystyczną wieżą. Wszystkie ona posiadają w niektórych miejscach strome zbocza, wychodnie skalne oraz luźno rozrzucony rumosz skalny, zwłaszcza od zachodniej i południowo-zachodniej strony. W środkowej części, na południowych stokach znajduje się duży, nieczynny kamieniołom. Jest on efektem wydobywania marmuru w dawnych czasach. Masyw zbudowany jest z kambryjskich wapieni i krystalicznych dolomitów tzw.Wojcieszowskich a także licznych pomniejszych minerałów takich jak zieleńce, łupki zieleńcowe, marmurów, keratofitów i porfiroidów.

Dzięki wapiennej budowie bardzo dobrze widoczna jest działalność zjawisk krasowych pod postacią licznych jaskiń. Do najpopularniejszych należą: „Aven w Miłku”, „Schron Miłek I”, „Schron Miłek II”, „Dziura w Brzezinach”, „Jaskinia Ukośna”.

Flora: Bardzo bogata, głównie dzięki zachowaniu w dobrym stanie dużej powierzchni lasów na wapiennym podłożu. Łączna liczna gatunków flory wynosi około 290, z czego jednak około 30 gatunków uznano za wymarłe jeszcze w połowie XX wieku. Większość rezerwatu porasta las, głównie lasy liściaste (60% powierzchni) na południowych i zachodnich stokach oraz lasy mieszane w części północnej i wschodniej. Do najcenniejszych typów siedlisk występujących na masywie jest zbiorowisko sudeckiej buczyny storczykowej (Fagus sylvatica-Hypericum maculatum). Porastającej niemal połowę powierzchni Miłka, głównie w części zachodniej, środkowej, południowej i północno-wschodniej na podłożu zbudowanym z drobnokrystalicznych wapieni kambryjskich. W drzewostanie licznie występują okazałe egzemplarze buków z domieszką jesionu, jarzębiny i leszczyny.  W runie spotkać można liczne chronione gatunki roślin, m.in. obuwik pospolity, buławnik wielkokwiatowy, listera jajowata, gnieźnik leśny, lilia złotogłów, kopytnik pospolity. Miejscami występuje masowo szczyr trwały i marzanka wonna. W wilgotniejszych miejscach buczyny storczykowe przechodzą stopniowo w żyzną buczynę sudecką (Dentario enneaphyllidis-Fagetum), często tworząc mozaikę o ciężkich do określenia granicach. Runo charakteryzuje mniejsza liczba gatunków z rodziny storczykowatych, lecz większa różnorodność wiosennych geofitów jak przylaszczka, zawilec gajowy, fiołek wonny, żywiec bulwkowaty i czerniec gronkowy. Zastępcze zbiorowiska leśne porastające północne i wschodnie zbocza. To głównie las iglasty i mieszany, składający się z wcześniej wymienionych buków a także świerków, sosny zwyczajnej, modrzewiów, dębów, klonów, brzóz, jarzębin i jaworów. W tych zbiorowiskach liczba rzadkich roślin jest mniejsza, składająca się m.in. z wawrzynka wilczełyko, marzanki, fiołka leśnego, jeżyn, dzikich malin i szczawiku zajęczego.

Oprócz zbiorowisk leśnych, w rezerwacie odnotowano cenne  zbiorowiska nieleśne, Można tu spotkać zespół wapieniolubnych muraw kserotermicznych z kostrzewą bladą (Festucetum pallentis) występujących wyłącznie w szczytowych partiach Miłka z licznymi rzadkimi gatunkami jak macierzanka Marschalla, gęsiówka szorstkowłosista, czyściec drobnokwiatowy, perłówka siedmiogrodzka i krwiściąg mniejszy. Ekosystem ten szybko zanika w związku z zacienieniem runa przez rozrastające się drzewa i obecnie zajmuje bardzo małe płaty, które na w skutek zacienienia uległy znacznemu zubożeniu w składzie gatunkowym. Na skalnych wychodniach zaobserwujemy zespoły zanokcicy murowej i skalnej (Asplenium ruta-murariae-trichomanis) ze związku Potentilletalia caulescentis, porastają one strome i zacienione najwyższe partie Miłka oraz większe wychodnie skał wapiennych. Natomiast u podnóża masywu, na północy i wschodzie, przy granicy rezerwatu, rosną wilgotne łąki rajgrasowe (Arrhenatheretum medioeuropeaeum) składające się z licznych darniowych traw oraz kilku rzadkich roślin, m.in. zaraza bladokwiatowa i kruszczyk szerokolistny.

Rezerwat charakteryzuje bardzo duże bogactwo rzadkich i cennych gatunków, jedno z największych w całym paśmie Sudetów. Licznie rosną tu storczyki (około 10-12 gatunków: obuwik pospolity, kruszczyk szerokolistny, buławnik mieczolistny, buławnik wielkokwiatowy, listera jajowata, gnieźnik leśny) i inne rzadkie lub chronione rośliny: barwinek pospolity, bluszcz pospolity, buławnik wielokwiatowy, buławnik mieczolistny, cis pospolity, czerniec gronkowy, dziewięćsił bezłodygowy, gnieźnik leśny, kruszczyk szerokolistny, lilia złotogłów, listera jajowata, orlik pospolity, podkolan biały, przylaszczka wiosenna, śnieżyca wiosenna, śnieżyczka przebiśnieg, wawrzynek wilczełyko, żywiec bulwkowaty.

W lasach można spotkać cyklamena purpurowego, dla którego Góra Miłek jest jedynym znanym, stanowiskiem w kraju. Niestety obecnie populacja cyklamena jest w stadium wymierania. Od lat 90. liczba kwitnących okazów zmniejszyła się o ponad połowę. Maleje także ilość nowych okazów z wyrastających z nasion. Może to częściowo potwierdzać tezę, że gatunek jest pochodzenia obcego, nasadzonego w XIX wieku dla ozdobienia istniejącego ówcześnie szlaku, co było popularnym zabiegiem w tamtych czasach. Debata o naturalności cyklamena w Polsce trwa od dekad, jednak bez względu na jego końcowe rozstrzygnięcie, obecnie roślina ma status rodzimej i jest objęta ochroną, a jego populacja była jednym z głównych powodów powołania rezerwatu na Miłku.

Na łąkach okalających górę rosną: goryczka orzęsiona, kukułka bzowa (prawdopodobnie wyginęła na terenie rezerwatu), storczyk szerokolistny, zaraza bladokwiatowa (jedno z tylko kilku stanowisk w kraju).

Pomimo objęcia masywu ochroną, zanikanie gatunków wciąż postępuje. Oprócz wspomnianej wcześniej kukułki bzowej, od kilkunastu lat nie odnaleziono na Górze Miłek kilku innych storczyków: kruszczyk rdzawoczerwony, storczyk męski, storczyk kukawka (zanikły już w latach 70. ubiegłego wieku), buławnik czerwony, gółka długoostrogowa i żłobik koralowy. Jak na ironię wszystkie te gatunki są jednak odnotowywane na niszczonej, sąsiedniej górze Połom. Poza storczykami nie stwierdzono  także goryczki krzyżowej i jałowca ciernistego.

Grzyby: Rezerwat Góra Miłek jest bardzo bogaty we florę grzybów, których zaobserwowano tutaj kilkadziesiąt gatunków w tym gatunki rzadkie i chronione jak: trzy gatunki gwiazdoszy (g. czteropromienny, g. frędzelkowaty, g. grzebieniasty), koronicę ozdobną, muchomora szyszkowatego i borowika szatańskiego, dla którego Miłek jest zaledwie jednym z kilku miejsc występowania w kraju. Oprócz tego można spotkać liczne grzyby makroowocnikowe m.in. grzybówki, twardzioszki, lisówki, gąski, borowiki i podgrzybki.

Fauna: Rezerwat dzięki bliskości innych gór i lasów charakteryzuje bogata bioróżnorodność świata zwierzęcego. Można tu spotkać sarny, dziki, lisy, borsuki, kuny, norniki, ryjówki czy popielice. Dzięki dużej ilości jaskiń, żyje tu spora populacja nietoperzy, jednak z powodu braku dokładniejszych badań, ciężko określić ich skład gatunkowy. Z bezkręgowców występuje tu świdrzyk śląski, poczwarówka maczugowata, pomrów nakrapiany, szczecioogonki z rodziny przerzutkowatych. W rezerwacie występuje 31 gatunków ślimaków, 47 gatunków skoczogonków i 171 motyli.

Podobno na teren rezerwatu, jak i całych Gór Kaczawskich, stwierdzono ślady wilków. Są to watahy, które wędrują ze wschodu kraju na tereny Niemiec (Łużyce, Saksonia). Na forum gminy Wojcieszów są osoby, które relacjonują, iż widziały pojedyncze osobniki na terenie Góry Miłek. Nie wiadomo na ile są to prawdziwe relacje, jako że ludzie często mylą dzikie psy z wilkami.

Zagrożenia: Ogólny stan rezerwatu można określić, jako dobry. Jednak badając dokładnie sytuacje poszczególnych biocenoz i gatunków sprawa nabiera bardziej skomplikowanego charakteru. Bliskość miejscowości Wojcieszów i innych okolicznych wsi sprawia, że w bezpośredniej bliskości rezerwatu mieszka około 3,5-4 tys. ludzi., którzy w większości dobrze wiedzą, iż „za miedzą” jest rezerwat z licznymi pięknymi kwiatami. To wszystko sprawiło, że sam rezerwat został mocno przetrzebiony przez kolekcjonerów i okolicznych mieszkańców, którzy zrywają kwiaty bądź też wykopują całe rośliny.

Wśród storczykarzy i ludzi zajmujących się ochroną roślin powszechny jest okrutny żart, który mówi, że „jeśli chcesz znaleźć obuwika to zamiast do rezerwatu lepiej przejdź się po wojcieszowskich ogródkach. Tam będzie go „najwięcej”.  Warunki glebowe i środowiskowe w miasteczku są takie same jak w rezerwacie. Można mieć nadzieję, że większość wykopywanych obuwików przyjmuje się w ogrodach pod warunkiem odpowiedniej opieki. Mimo wszystko, Góra Miłek wraz z sąsiednią górą Połom, są jedynymi stanowiskami na Dolnym Śląsku, gdzie odbywa się stały monitoring populacji tego storczyka (stan na 2010 rok).

Gmina Wojcieszów nie jest licznie odwiedzana przez turystów, tak więc do rezerwatu najczęściej udają się okoliczni mieszkańcy oraz miłośnicy gór i przyrody, którzy przyjechali specjalnie dla samego tylko rezerwatu lub ogólnie przyrody Gór Kaczawskich. Przy granicy rezerwatu od strony miasta widać bardzo dobrze działalność człowieka pod postacią wielu odpadków. Poczynając od puszek, papierków a kończąc na starych tapczanach i składowiskach opon.

Poważnym zagrożeniem jest także, jak na ironię losu, samo powołanie rezerwatu. Od lat 90. XX wieku obserwuje się zanikanie gatunków i ekosystemów związanych z terenami nieleśnymi. Pierwotnie w szczytowych partiach Miłka  oraz przy skrajach lasu istniały murawy kserotermiczne, które obecnie są w stanie zaniku, wraz z występującymi tam gatunkami roślin. Intensywny rozrost buków znacząco zacienia runo leśne powodując, iż z terenu góry zniknęło kilkanaście gatunków roślin, które wyginęły całkowicie lub „przeniosły się” na sąsiednie tereny otwarte. Oprócz gatunków zanikających, pojawiają się nowe gatunki inwazyjne związane z działalnością ludzką m.in. niecierpek drobnokwiatowy, rdestowiec ostrokończysty, łubiny i gatunki z rodziny kapustowatych.

Inne: U podnóża masywu znajduje się ujęcie wody źródlanej.

Wrażenia osobiste: Rezerwat jest jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów w okolicy, dobrze widoczny z dużej odległości. Szczególnie efektownie prezentują się pionowe ściany byłego kamieniołomu oraz dziesiątki hektarów bukowego lasu. Rezerwat słynie z bardzo licznych storczykowatych, których jednak liczba jest przesadzona, jako że z około 15-stu gatunków w czasie wielu wypraw napotkałem jedynie kilka. Może to świadczyć o bardzo nieaktualnych danych lub występowaniu niespotkanych gatunków na bardzo małym obszarze, gdzieś w niedostępnych terenach rezerwatu. Z dostępnej literatury można wyczytać także, że wiele gatunków nie było potwierdzonych podczas inwentaryzacji przeprowadzonych na początku I dekady (ok. 2004 roku), w czasie której nie potwierdzono występowania m.in. gółki długoostrogowej, żłobika koralowego, storczyka męskiego, kruszczyka rdzawoczerwonego etc.

Dużą wadą rezerwatu jest brak odpowiedniej infrastruktury, która zmniejszyłaby presję turystyczną. Góra Miłek mogłaby stać się jedną z najważniejszych atrakcji regionu, zwłaszcza ze względów widokowych oraz bogactwa przyrodniczego. Niestety przez rezerwat przechodzi jeden szlak (niebieski), który w dodatku ledwo zahacza o wschodnią część góry oraz niedawno otwarta (2016 r.) ścieżka edukacyjna, która okala rezerwat po jego granicznych ścieżkach. To powoduje, że wiele osób chodzi na dziko aby zwiedzić chociaż część masywu, który jest bardzo duży. A możliwość ustalenia ścieżek jest stosunkowo łatwa, zwłaszcza że na masywie ulokowane są liczne szeroki drogi leśne. Drugim minusem jest spore zaśmiecenie rezerwatu, zwłaszcza na terenie graniczącym z Wojcieszowem. Porozrzucane są tam liczne śmieci, od „tradycyjnych” jak worki, butelki po stosunkowo oryginalne jak stare łóżka, opony i fotele.

Górę Miłek oceniam na 3+. Do zalet uznaję duży teren dzikiego i rzadkiego ekosystemu jakim jest buczyna storczykowa, stanowiący ostoję dla roślin i zwierząt. Minusami jest za to bardzo duże zaniedbanie rezerwatu (zaśmiecenie) oraz duża presja ze strony człowieka i gatunków inwazyjnych oraz zanik wielu rzadkich gatunków, dla których między innymi był ten rezerwat powołany. Ogólnie mam wrażenie, że władze gminy nie zdają sobie sprawy, że za miedzą mają przyrodniczą perełkę.