Góra Połom

Góra Połom stanowi jeden z najważniejszych przykładów, gdzie interesy ludzkie są przedkładane nad przyrodnicze dziedzictwo. Góra stanowiła jedną z najbogatszych ostoi na terenie kraju, gdzie zinwentaryzowano ponad 500 gatunków roślin, w tym wiele rzadkich i chronionych jak obuwik pospolity, buławnik czerwony, kruszczyk Muellera, fiołek skalny, goryczka krzyżowa i żywiec dziewięciolistny. 

 



Typ ochrony
: florystyczny, faunistyczny, geologiczny

Data utworzenia: nieznana

Data likwidacji: koniec lat 70’

Powierzchnia: nieznana

Powiat: Złotoryjski

Gmina: Wojcieszów

Nadleśnictwo: Złotoryja


Położenie: Były rezerwat obejmował szczytowe partie na górze Połom (667 m n.p.m.) i Meszna (590 m n.p.m.). Znajdują się one na lewym brzegu Kaczawy, koło Wojcieszowa Górnego na Grzbiecie Południowym Gór Kaczawskich. Od wschodu granicę wyznaczają tory kolejowe i ulica Skalna, od północy częściowo ulica Robotnicza i leśne drogi, od zachodu teren sąsiaduje z górą Chróstnik (622 m n.p.m.) i Bożniak (615 m n.p.m.) a od południa, poprzez łąki i pola graniczy z górką Kozi Grzbiet (473 m n.p.m.).

Budowa: Cały masyw górski zbudowany jest z licznych skał metamorficznych pochodzących z górnego kambru, stanowiących tzw metamorfik kaczawski. Do najważniejszych należą wapienie krystaliczne (marmury) z domieszką łupków węglanowych, zieleńców i łupków zieleńcowych a także fyllitów. W wapieniu występują bardzo liczne zjawiska krasowe.

Z powodu cennego składu mineralnego góra Połom była eksploatowana od wielu stuleci co znacznie zmieniło jej kształt. Wapienie krystaliczne tego rodzaju można spotkać tylko na Dolnym Śląsku i na Ziemi Opolskiej. Inne marmury, na przykład kieleckie i krakowskie to wapienie zwyczajne, o innym zabarwieniu i dające się polerować. Najintensywniejsze zmiany są prowadzone od końca lat 70’, kiedy to zlikwidowano rezerwat, a marmur zaczęto wydobywać przy użyciu materiałów wybuchowych. Obecnie kształt góry uległ znacznemu zniszczeniu, który jest widoczny z daleka w postaci nagich, wapiennych i piaskowych, łysych skał.

Flora: Bardzo bogata w okresie istnienia rezerwatu. Na obecnych ostałych leśnych fragmentach występuje las liściasty z przewagą buka oraz las mieszany z domieszką świerka i modrzewia europejskiego. Liczbę roślin naczyniowych szacuje się na około 550 gatunków, co w kwestii bioróżnorodności, stawia górę Połom w czołówce Sudetów i całego Dolnego Śląska. Śmiało można powiedzieć, że nawet w skali całej Polski.

Do najcenniejszych ekosystemów należy ciepłolubna buczyna storczykowa (Cephalanthero-Fagion) w odmianie sudeckiej (Fagus sylvatica-Hypericum maculatum). Obejmują one liczne płaty z okazałymi i wiekowymi bukami, głównie na nasłonecznionych południowych i wschodnich fragmentach a także wokół szczytu kopuły, zarówno na stromych jak i łagodnych zboczach. Charakteryzują się bardzo bogatym składem runa leśnego, w tym bogatą florą roślin z rodziny storczykowatych (obuwik pospolity, buławnik wielkokwiatowy, buławnik czerwony, kruszczyk szerokolistny, kruszczyk rdzawoczerwony, kruszczyk Muellera, gnieźnik leśny, żłobik koralowy, listera jajowata, podkolan biały). Poza nimi spotyka się także inne rzadkie gatunki lub charakterystyczne dla tego typu ekosystemu: przylaszczka pospolita, orlik pospolity, traganek szerokolistny, szczyr trwały, konwalia majowa, kalina koralowa, żankiel zwyczajny, wiciokrzew zwyczajny, przytulia wonna, dzwonek brzoskwiniolistny i pokrzywolistny, barwinek pospolity, kokoryczka wonna, czerniec gronkowy, łuskiewnik różowy, sałatnik leśny, wawrzynek wilczełyko, biedrzeniec wielki i kopytnik pospolity.

Niewielkie płaty żyznej buczyny górskiej (Dentario enneophyllidis-Fagetum) występują wyspowo na całym terenie.  W większości drzewostan płynnie przechodzi w buczynę storczykową z trudną do określenia granicą. W runie leśnym występuje zbliżone gatunki, jednak z mniejszym bogactwem storczykowatych. Do charakterystycznych roślin należą m.in. przytulia wonna, szczyr trwały, lilia złotogłów, wawrzynek wilczełyko, żywiec dziewięciolistny i żywiec bulwkowaty.

Na licznych półkach skalnych i terenach nieleśnych w szczytowych partiach góry występują płaty muraw kserotermicznych (Brometalia erecti) z liczną i bogatą populacją gółki długoostrogowej a także innych gatunków roślin jak: dziewięćsił bezłodygowy, goryczka krzyżowa, goryczuszka orzęsiona, goryczuszka gorzkawa, fiołek skalny, kruszczyk rdzawoczerwony, kruszczyk Schmalhausena, ożanka pierzastosieczna, storczyk męski, podejźrzon księżycowy i liczne kostrzewy. Obficie występują także inne gatunki roślin jak kłosownica pierzasta, cieciorka pstra, rzepik pospolity, przytulia żółta, lebiodka pospolita i pierwiosnek lekarski.

Pomimo bardzo dużej degradacji środowiska Połom wciąż należy do jednych z najbardziej wartościowych obszarów w całym paśmie Sudetów.  Jak wykazuje literatura „W trakcie badań udało się znaleźć 20 roślin zagrożonych całkowitym wyginięciem. Połom stanowi także ostoję dla licznych gatunków zagrożonych w skali regionalnej Sudetów i prawnie chronionych. Występuje tu między innymi 15 przedstawicieli storczykowatych” (Furmankiewicz 2007). Do najbardziej zagrożonych lub cennych należą (chociaż w obecnej sytuacji wszystkie rośliny na górze Połom są zagrożone) obuwik pospolity, buławnik czerwony oraz rośliny z rodziny goryczkowatych.

Góra Połom wraz z sąsiednią górą Miłek (na której istnieje rezerwat) stanowią jedyne dwa obszary na całym Dolnym Śląsku, gdzie prowadzony jest monitoring obuwika pospolitego (stan na 2010 r.). Jest to jeden z najcenniejszych i najbardziej zagrożonych storczyków, gatunek wymierający w paśmie Sudetów. Literatura podaje występowanie na górze Połom storczyka kukawki, który najprawdopodobniej wyginął pod koniec lat 70 XX wieku. Obecnie jedyne znane stanowisko na Dolnym Śląsku stanowi śródleśna łąka w Masywie Śnieżnika w okolicach miejscowości Kletno.

Grzyby: Stosunkowo słabo zbadana mykoflora może wykazywać duże bogactwo gatunkowe ze względu na występowanie nawapiennych buczyn. Obecnie potwierdzono występowanie purchawki łatkowatej, koronicy ozdobnej i soplówki bukowej oraz licznych grzybów z rodzaju gwiazdosz. Prawdopodobnie mogą tu występować gatunki zbliżone do tych, które stwierdzono na sąsiedniej górze Miłek, tj. borowika szatana i muchomora szyszkowatego.

Fauna: Pierwotnie bardzo bogata. Obecnie z powodu intensywnej gospodarki, w tym użytkowanie materiałów wybuchowych, spora część zwierzyny omija górę. Mimo wszystko jest tutaj bardzo duża populacja nietoperzy oceniana na około 300 zimujących osobników z 10 różnych gatunków (Kokurewicz 2007). Wstępuje tu gacek brunatny, gacek szary, mopek, nocek Brandta, nocek duży, nocek Natterera, nocek rudy, nocek wąsaty. Dwa gatunki wpisane są do Polskiej Czerwonej Księgi jako zagrożone wyginięciem, jest to nocek Bechstaina i łydkonosy[1].

Poza tym można tutaj stwierdzić liczne gady, dla których kamieniołom jest doskonałym miejscem do porannego wygrzewania się w słońcu. Obserwowano tu jaszczurkę żyworodną, jaszczurkę zwinkę, zaskrońca, padalca i żmiję zygzakowatą

Zagrożenia: Skrajnie duże. Już sam fakt zlikwidowania rezerwatu bardzo negatywnie wpłyną na całość góry Połom. Zarówno dla fauny, flory jak i zjawisk krasowych. Z powodu intensywnej eksploatacji wapienia zniszczono już około 1,5km jaskiń [2], m.in. Gwiaździsta (562 m), Jasna (146 m), Porcelanowa (134 m), Nad Skrajnią (124 m), Wałbrzyska (121 m), Środkowa (120 m), Za Sztolnią (118 m) i kilkanaście pomniejszych.

Wapień wciąż jest eksploatowany, co powoduje dalsze niszczenie zarówno jaskiń jak i przyrody. Połom jest kandydatem do Europejskiej Sieci Obszarów Chronionych Natura 2000, głównie ze względu na storczyki i nietoperze. Obecnie wchodzi w skład OOS Natura 2000 Góry i Pogórze Kaczawskie. Naukowcy uważają, że w okresie zimy najbardziej niebezpieczne dla hibernacji nietoperzy są akcje speleologiczne i ruch turystyczny. Z tego powodu należałoby wdrożyć odpowiednie działania ochronne. W okresie aktywności nietoperzy (maj-październik), stwierdzono: „nie ma żadnych przeciwwskazań do nawet intensywnych prac eksploracyjnych”.

Jeśli chodzi o rośliny, to jako swoiste „światełko w tunelu” można uznać fakt, iż część gatunków stwierdzono na terenach wyeksploatowanych. Oznacza to stosunkowo spokojną egzystencję, albowiem są to obszary, na których nie planuje się wydobycia w najbliższej przyszłości jeśli nie w ogóle. W takich lokalizacjach stwierdzono m.in. obuwika pospolitego, kruszczyka rdzawoczerwonego, gółkę długoostrogową i gruszyczkę mniejszą. Istnieją propozycje objęcia w formie użytku ekologicznego terenów wyłączonych z eksploatacji, obejmujących wschodnie i północno-wschodnie zbocza.

Inne: Długość ocalałych (jeszcze) jaskiń szacuje się na około 1400 metrów. Do najdłuższych należą: Szczelina Wojcieszowska (440 m), Nowa (227 m), Błotna (155 m), Kryształowa (130 m), Aven (108 m), Północna Duża (103 m).