Przełomy Pod Książem




Typ ochrony: leśny 

Data utworzenia: 2000

Powierzchnia: 231,41 ha

Powiat: wałbrzyski, świdnicki

Gmina: Wałbrzych, Świebodzice

Nadleśnictwo: Wałbrzych

Położenie: Rezerwat znajduje się na granicy Sudetów Środkowych i Pogórza Sudeckiego, dokładniej w paśmie Pogórza Wałbrzyskiego na wysokości 330-431 m n.p.m. Większość terytorium chronionego obszaru znajduje się w północno-zachodniej części miasta Wałbrzych, a bardzo nieliczne skrawki obejmują przygraniczne tereny miasta Świebodzice w okolicy osiedla Pełcznica. Rezerwat rozciąga się pomiędzy dwoma wąwozami (Wąwóz Książno z rzeką Pełcznicą i Wąwóz Soliczanka z rzeką Szczawnik).  Obejmuje oddziały leśne 12, 13, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22 nadleśnictwa Wałbrzych.

Budowa: Teren rezerwatu skupia się w dwóch potokach tworzących wąwozy o stromych zboczach, rozcinające brzeżny próg sudecki o interesującej budowie geologicznej. Licznie występujące na zboczach skałki zbudowane są z dolnokarbońskich zlepieńców. Przełomy pod Książem obejmują zbocza gór Zwierzyniec, Borowiec Mały, Skiba oraz strome, skalne wychodnie wokół Zamku Książ, które osiągają około 80 m wysokości.

Flora: Stosunkowo zróżnicowana. Przełomy pod Książem są jednym z większych rezerwatów w Sudetach, obejmującym liczne zbiorowiska leśne (98% powierzchni rezerwatu), wśród których acydofilne buczyny (Luzulo-Fagenion) oraz kwaśne podgórskie dąbrowy (Luzulo luzuloidis-Quercetum) obejmują najwyższe fragmenty i nasłonecznione stoki. Ich runo jest ubogie, składające się głównie z traw i paproci. Rosnące tutaj drzewa muszą zmagać się z trudnymi warunkami środowiska w postaci skalistych zboczy o dużym nachyleniu oraz z podgórskim klimatem.

W dolinach rzek występuje wilgotny, podgórski łęg jesionowy z licznie tu rosnącymi olchami, leszczynami i wierzbami (Carici remotae-Fraxinetum). W ich runie występują głównie pospolite taksony jak pokrzywa zwyczajna, wiązówka błotna czy podagrycznik pospolity oraz niewielkie populacje śnieżycy wiosennej. Niewielkie połacie zajmuje także grąd środkowoeuropejski (Galio-Carpinetum), w której oprócz dębów i grądów, występują liczne populacje sosny zwyczajnej, modrzewia europejskiego, buku zwyczajnego oraz wiązów i klonów.  Porasta ona dolne partie stoków na bardziej ustabilizowanym podłożu. W runie leśnym pospolicie spotykane są liczne rzadkie lub chronione rośliny jak barwinek pospolity, naparstnica purpurowa, bluszcz pospolity, podkolan biały, listera jajowata, przytulia wonna, zawilec żółty, kopytnik pospolity, śnieżyczka wiosenna, parzydło leśne, przylaszczka pospolita czy paprotka pospolita.

Strome zbocza o niestabilnym podłożu pełnym rumoszu skalnego zasiedla zboczowy las klnowo-lipowy (Aceri-Tilietum), stanowiący prawie połowę powierzchni leśnej rezerwatu. Drzewostan jest budowany głównie przez lipę szerokolistną i klon zwyczajny z domieszką grabu pospolitego oraz dębów. Ze względu na płytką warstwę podłoża, wiele drzew jest przewracanych w czasie silniejszych wiatrów. Dzięki temu w runie zalega bardzo dużo martwego i butwiejącego drewna, które zasiedlają liczne grzyby, prosty i śluzowce.

Na niewielkich terenach nieleśnych i na śródleśnych łąkach spotkać można zimowita jesiennego, dziewięćsiła bezłodygowego, pełnika europejskiego, kukułkę szerokolistną. Poza tym ściany skalne są porośnięte zbiorowiskami paproci szczelinowych skał krzemianowych z udziałem zanokcicy północnej i zanokcicy skalnej.

Ogólnie podsumowując, na terenie rezerwatu stwierdzono 44 gatunki drzew i krzewów, 229 gatunków roślin zielnych, w tym 19 objętych ochroną ścisłą i 10 ochroną częściową. Wśród roślin niższych spotyka się w runie i na skałach 73 gatunki mchów i wątrobowców oraz 54 gatunki porostów.  Lasy liściaste stanowią 65,4% a bory iglaste 37%, średni wiek drzew szacowany jest na 121 lat.

Na terenie Przełomów znajduje się około 130 cisów, z czego najstarszy i największy jest cis Bolko, zwany czasem Bolkówną. Jest to jeden z najstarszych okazów w Sudetach, którego wiek szacuje się na około 400-600 lat (zależnie od źródła). Dawniej wiek drzewa określano przynajmniej na 800 lat. Tak przynajmniej szacował niemiecki botanik Aleksander von Humboldt w 1 połowie XIX wieku. Obwód pnia wynosi 285 cm. W dniu 27 listopada 2006 roku, został wpisany na listę pomników przyrody.

Fauna: Bardzo bogata, szczególnie fauna bezkręgowców. Sam rezerwat jest na tyle duży, iż stanowi on ważną ostoję dla okolicznej zwierzyny, głównie ptaków i ssaków. Licznie występują tutaj sarny, dziki, lisy, borsuki, nornice, myszy czy jeże. Od stu lat, można obserwować introdukowane z Sardynii muflony, które nie uciekają widząc człowieka, co świadczy iż są bardzo oswojone z ludzką obecnością. W książańskich jaskiniach i szczelinach zamieszkuje 8 gatunków nietoperzy, które często żerują na terenie rezerwat.

Świat płazów i gadów jest stosunkowo mało bogaty, jednak mimo to w wodach strumieni można wiosną napotkać salamandrę plamistą, rzekotkę drzewną lub żaby brunatne a na skałach wygrzewające się jaszczurki oraz rzadkiego węża, gniewosza plamistego.

Fauna bezkręgowców należy do jednych z najbogatszych w Sudetach, szczególnie dotyczy to mięczaków, których naliczono tu 87 gatunków, w tym wiele endemitów sudeckich lub gatunków wybitnie rzadkich na terenie Sudetów. Stwierdzono tutaj takie taksony jak: świdrzyk ozdobny (jedyne stanowisko na Dolnym Śląsku), świdrzyk mały (na murach zamku Książ), świdrzyk łamliwy, daudebardia czerwona (ślimak odżywiający się innymi ślimakami i  dżdżownicami), ślimak ostrokrawędziasty, pomrów nakrapiany i bursztynka wysmukła. Odnotowano także występowanie ślimaka obcego pochodzenia, rozdętkę lewoskrętną, która występuje w Europie Zachodniej a na teren rezerwatu dotarła prawdopodobnie z Palmiarni w Lubiechowie wraz z wodami rzeki Pełcznicy.

Bardzo bogata jest także fauna pajęczaków, licząca około 199 gatunków.

Zagrożenia: Bardzo duże. Rezerwat wśród okolicznych mieszkańców słynie z zanieczyszczonych wód, które charakteryzuje nieprzyjemny zapach określany jako chemiczny lub gnilny. Zanieczyszczenie jest na tyle duże, że okresowo tworzą się duże połacie piany. Powodem takiego stanu rzeczy było katastrofalne zanieczyszczenie szlamem  spływającym z odstojników, poflotacyjnych węgla koksującego, wydobywanego z wałbrzyskich kopalń. W latach powojennych, aż do lat 90. XX wieku, rzeka Pełcznica była nazywana przez lokalną ludność jako „Smródka” (w Wałbrzychu) i „Czarnula” (w Świebodzicach). Na chwilę obecną prowadzone są prace mające na celu poprawę jakości wody w strumieniach.

Silna antropopresja jest bardzo dobrze widoczna w rezerwacie. Liczne są tutaj gatunki obce, szczególnie na obrzeżach terenu a także wzdłuż szlaków, dróg oraz wokół Zamku Książ. Część z nich została nasadzona świadomie, w okresie kiedy nie był to jeszcze rezerwat. Liczne są tutaj kasztanowce zwyczajne, ożanki nierównoząbkowane, dęby czerwone i daglezje zielone. Na wschodnich fragmentach posadzono wiele różaneczników tworząc tzw. Dolinę Różaneczników. Tereny wokół cieków wodnych zasiedlają szybko rozprzestrzeniające się chwasty z okolicznych ogródków działkowych jak niecierpki (gruczołowaty i drobnokwiatowy), nawłoć kanadyjska i rdestowiec ostrokończysty.

Inne: Jako że teren rezerwatu przed jego powołaniem stanowił teren rekreacyjny należący do Zamku Książ, można tutaj napotkać bardzo wiele atrakcji będących dziełem dawnych właścicieli jak i obecnych władz parku. Do najważniejszych należą m.in.:

  • ruiny zamku Stary Książ z imponującym okazem bluszczu pospolitego, będący pomnikiem przyrody.
  • sztolnie i tajne wejścia do podziemi zamku, część z nich powstała jeszcze w średniowieczu
  • szlak edukacyjny „Ścieżka Hochberógów”, które wije się we wschodnich fragmentach
  • kilka naturalnych punktów widokowych okół Zamku Książ, część znajduje się na granicy parku
  • bardzo liczne szlaki turystyczne, które ulegają dużemu zagęszczeniu szczególnie we wschodniej części rezerwatu

Wrażenia osobiste: Umiarkowanie pozytywne. Teren rezerwatu obejmuje rozległy obszar kilku malowniczych wąwozów i wzgórz wraz z całą serią rzadkich lub chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów. Do największych atrakcji należy ścieżka Hochbergów obejmująca najbardziej malowniczą trasą przez Wąwóz Pełcznicy, często prowadząc po wąskich mostach nad kilkudziesięciometrowymi przepaściami. Na jej trasie możemy podziwiać rozległe płaty lasów klonowo-lipowych na stokach z dużą ilością rumoszu skalnego oraz powalonych i próchniejących pni drzew. Na jednym z odcinków dochodzimy do doliny różaneczników, będących efektem sztucznych nasadzeń sprzed wielu dekad. Fragment ten jest dziełem człowieka, jednak w okresie kwitnienia roślin robi naprawdę duże wrażenie, zarówno wizualne jak i zapachowe.

Do głównych wad rezerwatu można zaliczyć duże zanieczyszczenie, szczególnie wokół rzek, gdzie na brzegach licznie leżą wszelkiego rodzaju śmieci. Od pospolitych i typowych puszek, butelek i papierków po dość oryginalne typu kołka od traktorów, stare lodówki czy próchniejące drewniane meble. Jest to głównie spowodowane tym, że wody Pełcznicy przed dostaniem się na teren rezerwatu przepływają przez niemal cały Wałbrzych i inne miejscowości. W okresach weekendów widoczny jest także duży ruch turystyczny, który także negatywnie wpływa na komfort poruszania się po szlakach, szczególnie gdy na wąskich mostkach trzeba mijać liczne wycieczki szkolne. Jednak intensywny ruch odbywa się głownie we wschodniej części rezerwatu na ścieżce Hochbergów. Zachodnie fragmenty są zazwyczaj puste a nie brakuje tutaj licznych szlaków pozwalających na legalne zwiedzanie rezerwatu. Dodatkowo w bliskiej odległości leżą ruiny zamku Cisy, który również prezentuje się bardzo efektownie i może stanowić dodatkowy punkt na trasie wycieczki.

Zostaw wiadomość

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>