Grądy w Dolinie Odry

Typ ochrony: Natura 2000 

Data utworzenia: 2002

Powierzchnia: 8348,9 ha

Powiat: Wrocław, Wrocławski, Oławski

Gmina: Wrocław, Czernica, Siechnice,

Św. Katarzyna, Oława, Jelcz-Laskowice

Nadleśnictwo: Oława, Oleśnica Śląska


Położenie: Rozległy kompleks obszaru Natura 2000 rozciąga się wzdłuż doliny Odry i Oławy na odcinku pomiędzy Wrocławiem na wysokości Wyspy Opatowickiej oraz osiedla Bierdziany a wschodnimi granicami województwa w kierunku Opola. Tereny obejmują (idąc od zachodu) m.in. Wyspę Opatowicką, Wrocławskie Tereny Wodonośne, osiedla Świątniki, Opatowice, Las Strachociński,  Lasy w Kotowicach i Zakrzowie, Siedlecki Las i Lasy Oławskie. Granica ma bardzo skomplikowany i zróżnicowany układ, stąd jej dokładny opis byłby problematyczny.

Roślinność: Bardzo bogata. Tereny Grądów w Dolinie Odry obejmują jedną z najbogatszych mozaik ekosystemów w całej dolinie Odry. Oprócz tytułowych lasów grądowych występują tu licznie inne siedliska leśne, łąkowe a także wodne i brzegowe.  Największe kompleksy pokrywające niemal 30% powierzchni obszaru obejmują siedliska lasów dębowo-wiązowo-jesionowych (Ficario-Ulmetum). Występują one licznie na terenie Lasów Oławskich, Lasu Strachocińskiego a także w lasach Kotowic i Zakrzowa. Cechą charakterystyczną jest ich okres zalewanie, szczególnie jesienią i wiosną, kiedy to dno lasu zalewa Odra, Oława, Smotrawa oraz ich pomniejsze dopływy. Na terenie Lasów Oławskich i Lasu Strachocińskiego następuje stopniowe przechodzenie łęgów w grądy, co jest procesem spowodowanym głównie przez działalność ludzką. Pogłębiania i regulacje koryta rzek oraz budowa wałów przeciwpowodziowych spowodowało odcięcie biotopu od wpływu zalewów wodami rzecznymi. W efekcie zostały przerwane procesy nanoszenia mułów rzecznych i tworzenia się charakterystycznych gleb dla obszarów nadrzecznych (mady). Bez zalewów, gleby ulegają procesom brunatnienia, czego następstwem są przemiany składu florystycznego z łęgowego na bardziej grądowy. Często w kompleksie łęgów można zauważyć drzewostan o cechach pośrednich, łęgowo-grądowych z warstwą drzew o charakterze dawnego łęgu z runem obfitującym w liczne gatunki grądowe.  Typowymi gatunkami dla warstwy podszytu, jakie można zaobserwować to m.in. dereń świdwa, szakłak pospolity, trzmielina pospolita, kalina koralowa, leszczyna pospolita, porzeczka czerwona i głóg dwuszyjkowy. W runie leśnym oprócz kilku gatunków typowych także dla grądu (zawilce, kokorycze), można zaobserwować m.in. czosnaczek pospolity, bluszczyk kurdybanek, trędownik bulwiasty, śledziennica skrętolistna, kopytnik pospolity, gwiazdnica gajowa, złoć żółta, ziarnopłon wiosenny, czartawa pospolita i czyściec leśny.

Stosunkowo rzadszym typem lasu, występującym na bardziej suchych lecz wciąż wilgotnych glebach jest grąd subkontynentalny (Galio sylvatici-Carpinetum), mający dobrze zachowany układ piętrowy lasu o bardzo bogatym runie leśnym z dominującym w drzewostanie grabem oraz lipą drobnolistną a także domieszką innych drzew jak dąb szypułkowy i buk zwyczajny. Wyróżnia się tutaj tzw. grąd kokoryczowy, szczególnie bogaty okolicach Jelcza i Kotowic. Występują tutaj takie gatunki roślin jak: kokorycz pusta, zawilec gajowy, żywiec bulwiasty, jasnota biała, poziewniki, śnieżyca wiosenna, śnieżyczka przebiśnieg, kruszczyk siny, kruszczyk szerokolistny, lilia złotogłów, czosnek niedźwiedzi, przetacznik górski, gnieźnik leśny, groszek wiosenny i czworolist pospolity.

Do największych i najcenniejszych terenów łąkowych należą łąki trzęślicowe z zespołu trzęślicy modrej (Molinetum medioeuropeaum) i jednostek wyższych, które porastają około 5% obszaru głównie na Terenach Wodonośnych Wrocławia, a także w dolinie Oławy na wysokości Radwanic i w pojedynczych płatach pod Jelczem, Bystrzycą i Kotowicami. Stwierdzono tu bardzo liczne populacje rzadkich lub chronionych roślin jak kosaciec syberyjski, mieczyk dachówkowaty, goryczka wąskolistna a także konitrut błotny, przetacznik błotny, czarcikęs łąkowy, centuria pospolita, przytulia północna i krwawnik kichawiec. Poza tym występuje tu szereg roślin typowych dla tego ekosystemu, m.in. przytulia żółta, bukwica zwyczajna, kanianka pospolita, oman wierzbolistny, ostrożeń błotny, komonica błotna i len przeczyszczający, a także bardzo liczny krwiściąg lekarski, który w niektórych fragmentach jest gatunkiem dominującym. Do najlepiej zachowanych należą łąki we Wrocławiu, dla których od lat postuluje się o utworzenie rezerwatu przyrody.

Największe połacie łąk obejmują niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris) z dominującym gatunkiem traw: rajgras wyniosły i wiechlina łąkowa. Łąki występują głównie w międzywałach i na terenach zalewowych Wrocławia, Siechnic i Ratowic. Charakteryzują się dużym bogactwem gatunkowym, składającym się głównie z pospolitych gatunków jak koniczyna łąkowa, groszek łąkowy, dzwonek rozpierzchły i barszcz zwyczajny. Część terenów nawiązuje roślinnością do łąk zmiennowilgotnych przez obecność gatunków charakterystycznych dla tych ekosystemów tj. czosnek kątowy, przytulia północna, krwiściąg lekarski. Innym typem rzadkiego i cennego ekosystemu są łąki selernicowe (Cnidion dubii) występujące w postaci pojedynczych połaci rozsianych wzdłuż cieków wodnych lub wmieszanych w inne łąki tworząc z nimi mozaikę siedlisk. Typowym gatunkiem występującym na tym siedlisk jest selernica żyłkowana oraz inne rzadkie lub chronione rośliny (konitrut błotny, czosnek kątowy, wyczyniec łąkowy).

Wzdłuż Odry, Oławy i pozostałych cieków wodnych istnieje mozaika licznych siedlisk związanych bezpośrednio lub pośrednio z wodą.  Występuje tu łęg w postaci dwóch podtypów: wierzbowego łęgu z wiklinami nadrzecznymi (Salicetum triandro-viminalis) oraz niżowego łęgu jesionowo-olszowego (Fraxino-Alnetum). Najbardziej typowe drzewostany z tego typu ekosystemu rozwijają się w miejscach bardzo nisko położonych, gdzie najdłużej stagnują wody z wiosennych wezbrań. Obecnie jest to bardzo rzadki podtyp siedliska, co spowodowane jest bardzo silnym przekształceniem koryta i reżimu hydrologicznego. Wśród roślinności nieleśnej liczne są tutaj zbiorowiska roślin przeważnie zanurzonych i zakorzenionych na dnie (Potamion) oraz starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne ze zbiorowiskami roślinności Nympheion. Występują one bezpośrednio w strefach brzegowych.

Wiele z nich jest pozostałością po dawnych procesach fluwialnych związanych z przemieszczaniem się koryta rzeki w obrębie doliny. Największe starorzecza i zakola rzek wyróżniają się dużym zróżnicowaniem. Liczne są ekosystemy roślin wodnych zakorzenionych w dnie, zbiorowiska roślin o liściach pływających oraz zbiorowiska szuwarowe (głównie trzciny pospolitej) na brzegach zbiorników. Charakterystyczne dla obszaru naturowego są bogate populacje salwinii pływającej i kotewki orzecha wodnego, grążel żółty występuje w niemal każdym większym starorzeczu. Wiele zbiorników połączonych jest systemem kanałów, na których znajdują się stare urządzenia hydrotechniczne, a w niektórych miejscach (np. na terenie MPWiK we Wrocławiu) mają bezpośrednie połączenie z korytem rzeki Oławy. Nie umniejsza to jednak wartości przyrodniczych tych ekosystemów.

Fauna: Na terenie Grądów w Dolinie Odry stwierdzono występowanie licznej ornitofauny, m.in. żuraw krzykliwy, bocian biały, kropiatka, czajka, perkoz rdzawoszyi, cyranka, płaskonos, bączek, kszyk, brodziec piskliwy, zimorodek, dziwonia, łozówka i trzmielojad.

Dzięki bogatej sieci rzecznej i licznym starorzeczom, stawom i pomniejszym zbiornikom wodnym bardzo bogaty jest tutaj świat płazów, wśród których występuje m.in. żaba wodna, jeziorkowa, śmieszka, moczarowa i trawna, rzekotka drzewna, ropucha szara i zielona, kumak nizinny oraz traszki (zwyczajna i grzebieniasta). W okolicach Kotowic oraz Jelcza notuje się populacje żółwi błotnych, gatunku skrajnie zagrożonego wyginięciem w Polsce.

Bardzo bogata jest ichtiofauna, wśród której z najważniejszych gatunków można wymienić: boleń, kiełb białopłetwy, koza, koza złotawa, piskorz i różanka. Na terenach łąkowych występują naturowe gatunki motyli jak barczatka kataks, czerwończyk nieparek, modraszek nausitous, modraszek telejus i przeplatka matura. W licznych próchniejących kłodach i pniach można spotkać rzadkie i chronione gatunki chrząszczy: pachnica dębowa i kozioróg dębosz, dla którego stwierdzono aż 237 stanowisk na terenie obszaru.

Inne: Na terenie Grądów w Dolinie Odry występuje niewielka sieć terenów chronionych, wszystkie one znajdują się w powiecie oławskim. Są to rezerwaty Łacha Jelcz, Kanigóra, Grodzisko Ryczyńskie i Zwierzyniec oraz jeden użytek ekologiczny, Łąka Zimowitowa.

Zagrożenia: Ze względu na duży obszar z licznymi siedliskami istnieją tutaj zróżnicowane zagrożenia zarówno mniej lub bardziej istotne. Dla terenów łąkowych największym zagrożeniem jest sukcesja leśna i niewłaściwe użytkowanie (koszenie w nieodpowiednich terminach, zalesianie). W przypadku łęgów i siedlisk związanych bezpośrednio z obecnością wody dużym zagrożeniem jest regulacja rzek powodująca obniżenie się poziomu wód lub odgrodzenie terenów od rzek i jej regularnych wylewów. Powoduje to zmiany i przekształcenia siedlisk w ekosystemy grądowe.

Wrażenia osobiste: Jest to bardzo rozległy teren, w skład którego wchodzi wiele terenów posiadających osobne opisy (m.in. Murawy na Opatowicach, Łąki Trzęślicowe, Las Strachociński i oławskie rezerwaty). Generalnie podsumowując wszystkie te obszary to wrażenia są umiarkowanie pozytywne. W wielu miejscach widać negatywny wpływ działalności ludzkiej, jednak jest tu wiele miejsc bardzo cennych przyrodniczo i niezagrożonych. Ze względu na zagrożenia powodziowe i częste zalewanie, w większości tereny te nie są gęsto zaludnione. Większość miejscowości znajduje się poza wyznaczonym obszarem naturowym a ich wpływ ogranicza się głównie do penetracji turystycznej aniżeli budowy licznej infrastruktury czy zabudowań. Do największych inwestycji prowadzonych na tym terenie była budowa wschodniej obwodnicy Wrocławia i przebudowa wrocławskiego Węzła Wodnego. Jednak nie miały one dużego wpływu na całość obszaru. Teren jest mało zagospodarowany pod względem turystycznym. Występują tu pojedyncze szlaki turystyczne (czerwony, św. Jakuba) przy których zainstalowano liczne tablice informacyjne o tutejszej przyrodzie, szczególnie dużo jest w Lasach Oławskich i na wrocławskich Terenach Wodonośnych. Ze względu na płaski teren jest to miejsce bardzo wygodne do poruszania się rowerem lub pieszo. W ciągu jednego dnia można zwiedzić bardzo duży obszar.