Oleśnica i okolice

Obszar Ziemi Oleśnickiej ulokowany jest na północny-wschód od stolicy Dolnego Śląska i obejmuje liczne i cenne siedliska na rozległej równinie pomiędzy doliną Odry a Wzgórzami Trzebnickimi. Rozpościerają się tutaj duże obszary siedlisk leśnych i łąkowych, część z nich objęta jest serią użytków ekologicznych. Do ważniejszych i cenniejszych gatunków zlokalizowanych na obszarze należy m.in. koleantus delikatny, śnieżyca wiosenna, obuwik pospolity i goryczka wąskolistna. 

 

Powiat oleśnicki, obejmujący tereny dawnego Księstwa Oleśnickiego rozciąga, z zachodu na wschód pomiędzy Wrocławiem a Sycowem, oraz z północy na południe pomiędzy Doliną Baryczy a Doliną Widawy. W skład powiatu wchodzi kilka mezoregionów:

  • Równina Oleśnica, będąca największym mezoregionem, obejmując ponad połowę terytorium, głównie na południu i w centrum powiatu.
  • Wzgórza Twardogórskie, wchodzące w skład Wału Trzebnickiego, obejmują północne tereny
  • Wzgórza Ostrzeszowskie, będące także elementem Wału Trzebnickiego, znajdują się w północno-wschodnim fragmencie omawianego terenu.
  • Kotlina Milicka, obejmująca tylko północne skrawki powiatu.

Jest to teren sklasyfikowany pod względem geologicznym do monokliny śląsko-krakowskiej i monokliny przedsudeckiej. Podłoże składa się głównie z plejstoceńskich i holoceńskich iłów, żwirów, piasków, glin oraz lessów. Część środkowa powiatu pokryta jest sandrowym osadami.

Większość strumieni i rzeczek znajduje się w zlewni rzeki Widawy, do której uchodzą większe cieki wodne powiatu jak Topór, Dobra i Oleśnica. Dominują formacją roślinną terenów wokół głównych cieków wodnych są lasy. Roślinność  jest bardzo zróżnicowana: występują tu grądy (Galio-Carpinetum), szczególnie liczne w okolicach Lasów Grędzińskich oraz wschód od Oleśnicy. W ich runie można spotkać liczne wiosenne geofity jak zawilce gajowe, zawilce żółte, śnieżyczkę przebiśnieg, jasnoty i gajowce żółtye. Wzdłuż cieków wodnych i w wilgotniejszych zagłębieniach dominują w krajobrazie łęgi nadrzeczne (Ficario-Ulmetum typicum i chrysosplenietosum) oraz lasy aluwialne (Fraxino-Alnetum). Szczególnie liczne nad Potokiem Boguszyckim, Oleśnicą, Widawą i Toczkiem. W ich runie szczególnie bogate są łany śnieżyc wiosennych a także innych wczesnowiosennych gatunków roślin, jak ziarnopłon wiosenny, śledziennica, kokorycz pusta, kokorycz wątła, niezapominajka błotna i zdrojówka rutewkowata.

Nieleśną część szaty roślinnej tworzą fitocenozy szuwarów wielkoturzycowych ze związku Magnocaricion (Caricetum acutiformis, Caricetum gracilis, Phalaridetum arundinaceae), łąki wilgotne ze związku Calthion (Angelico-Cirsietum oleracei i Scirpetum silvatici) oraz łąki trzęślicowe (Selino-Molinietum) i niżowe łąki świeże użytkowane ekstensywnie  (Arrhentheretum elatioris, Alopecuretum prtensis). Większość z nich obejmuje pojedyncze płaty rozrzucone pośród pól uprawnych czy w okolicach lasów i sadów. Część z nich charakteryzuje się dużym bogactwem gatunkowym, w tym gatunki rzadkie i chronione, jak: kosaciec syberyjski, krwiściąg lekarski, konitrut błotny, goryczka wąskolistna, mieczyk dachówkowaty czy czarcikęs łąkowym. Wiele łąk jest miejscem występowania bogatej entomofauny, w tym z gatunkami naturowymi motyli (modraszek telejus i modraszek naustious). Liczne zbiorniki i stawy występujące w okolicach Szczodrego, Borowej i Domaszczyna obfitują w brzegi lub osuszane dna zbiorników wodnych ze zbiorowiskami z klasy Littorelletea uniflorae iIsoeto-Nanojuncetea. Na terenie takich zbiorników odkryto stanowiska koleantusa delikatnego. Na tą chwilę są to jego jedyne oficjalnie stwierdzone stanowiska w kraju. 

Ziemia Oleśnicka charakteryzuje się dobrze rozwiniętym rolnictwem, szczególnie w środkowej i południowej części, dzięki żyznym glebom, łagodnemu klimatowi oraz stosunkowo płaskiej powierzchni. Szczególnie ta ostatnia cecha jest charakterystyczna dla obszarów o intensywnym rolnictwie. Z tego powodu, wzgórza na północy zostały słabo zagospodarowane rolniczo i porasta je duże kompleksy leśne, które jednak nie zostały w większości objęte żadnymi formami ochrony.

Do początków XXI wieku powiat oleśnicki był objęty ochroną w bardzo niewielkim stopniu. Powstały tutaj dwa, bardzo małe rezerwaty przyrody: Gola obejmujący stanowisko jodły na granicy zasięgu i Torfowisko koło Grabowa chroniące podmokłe tereny z rzadką i cenną florą. Wśród innych form ochrony powstała m.in. „Wyspa na rzece Widawie” będąca Zespołem Przyrodniczo-Krajobrazowym, oraz cała seria użytków ekologicznych (Storczyk, Łąki w Dziadowej Kłodzie, Las Boguszycki, Mokradła Boguszyckie, Ols Spalicki, Olsy Sokołowickie) i Park Krajobrazowy Doliny Baryczy, obejmujący mały skrawek na północno-zachodniej krawędzi powiatu. Dopiero wstąpienie Polski do Unii Europejskiej zaowocowało powstaniem całej sieci obszarów Natura 2000, rozsianym po całym terenie. Wyróżnić możemy tutaj: Dolina Oleśnicy i potoku Boguszyckiego, Leśne Stawki koło Goszcza, Bierutów, Lasy Grędzińskie oraz Ostoja nad Baryczą. Do cennych terenów można zaliczyć także projektowany użytek ekologiczny Uroczysko Grotowskiego-Małe Brzezie. Teren znajduje się pomiędzy Brzezinką i Ostrowiną, o powierzchni 49,92 ha. Roślinność użytku jest silnie zróżnicowana, przeważają w nim zbiorowiska łęgowe. Rośnie tu prawie 200 gatunków roślin, w tym chronione: wawrzynek wilczełyko i listera jajowata oraz kruszyna pospolita i kalina koralowa. Występują tu 262 gatunki zwierząt

Na terenie Ziemi Oleśnickiej możemy wymienić bardzo wiele rzadkich i chronionych roślin, jednak większość z nich ograniczona jest do pojedynczych stanowisk w obrębie obszarów Natura 2000, szczególnie na terenie Lasów Grędzińskich i Potoku Boguszyckiego. Duże rozproszenie stanowisk jest spowodowane przede wszystkim silną presją człowieka w postaci zagospodarowania dużych powierzchni pod pola uprawne oraz przekształcenia w kompleksach leśnych z drzewostanu liściastego w monokultury sosnowe. Mimo wszystko na terenie powiatu stwierdzono występowanie:

  • dziewięciornik błotny, pojedyncze stanowiska występują na terenie doliny Widawy i wschodnich krańcach powiatu
  • goryczka wąskolistna, notowana na łąkach trzęślicowych wokół Widawy
  • koleantus delikatny, jeden z najrzadszych gatunków rodzimej flory, znany z 2 stanowisk, w tym jedno na terenie Natura 2000 Stawy w Borowej
  • kosaciec syberyjski, rozproszone stanowiska wokół większości cieków wodnych
  • kukułka krwista, notowana na użytku ekologicznym Storczyk
  • kukułka plamista, pojedyncze stanowiska
  • kukułka szerokolistna, liczne stanowiska na terenie całego powiatu
  • lilia złotogłów, notowana w Lesie Grędzińskim
  • listera jajowata, notowana w Lesie Grędzińskim
  • mieczyk dachówkowaty, pojedyncze stanowiska na łąkach trzęślicowych na południu i wschodzie powiatu
  • naparstnica purpurowa, pojedyncze stanowiska w borach sosnowych
  • nasięźrzał pospolity, notowany w Lesie Grędzińskim
  • obuwik pospolity, jeden z najcenniejszych składników flory oleśnickiej, odnaleziony po prawie 80 latach od ostatniego notowania, występuje na południu powiatu
  • pełnik europejski, notowany w Lesie Grędzińskim
  • podkolan biały, pojedyncze stanowiska na terenie powiatu
  • śnieżyca wiosenna, posiada kilka stanowisk z czego największe liczące wiele tysięcy notowane jest na obszarze Potoku Boguszyckiego
  • śnieżyczka przebiśnieg, liczne stanowiska w grądzie i wokół cieków wodnych
  • włosienicznik skąpopręcikowy, notowany na stawach w Borowej
  • włosienicznik wodny, notowany na stawach w Borowej