Uroczysko Wrzosy

Uroczysko Wrzosy stanowi jeden z największych rezerwatów przyrody w województwie, obejmując niemal dziewicze lasy łęgowe, olchowe i grądowe w sercu parku krajobrazowego. Obszar stanowi ważną ostoję dla zwierząt, roślin i grzybów, wśród których najcenniejszym są m.in. nasięźrzał marunowy, kukułka krwista, groszek błotny, długosz królewski i goryczka wąskolistna. 



Typ ochrony: leśny

Data utworzenia: 2000

Powierzchnia575,11 ha

Powiat: Wołowski

Gmina: Wołów

Nadleśnictwo: Wołów


Położenie: Rezerwat leży na pograniczu mezoregionów Obniżenia Ścinawskiego i Wysoczyzny Rościsławskiej, stanowiących środkową część Wału Trzebnickiego i północny kraniec Niziny Śląskiej. Większość obszaru leży w dolinie potoku Juszka graniczącego z miejscowością Wrzosy od wschodu, Rudno od południa i Wodnica od zachodu. Teren składa się z dwóch części, które rozdzielone są przez stawy hodowlane – Górny i Dolny, będące częścią otuliny rezerwatu. Obszar graniczy z kilkoma jednostkami leśno-łąkowymi o własnych nazwach: Patelnią od wschodu, Zagajem, Jelenim Młotem i Lotniskiem od zachodu i Łąkami Końskimi od północy.

Rezerwat położony jest częściowo na gruntach w zarządzie Nadleśnictwa Wołów i obejmuje oddziały 57 h-k; 66 a-o; 68 a-l; 69 a-i; 70 a-k; 71 a-c; 81 a-j; 82 a-g; 83 a-j; 84 a-k; 85 a-g; 86 a-h; 103 a-m; 104 a-j; 105 a-h; 106 a-h; 107 a-g; 108 a-m; 109 a-k; 124 g,k,m,s; 149 c-i,k-l; 150 ab, g-h w leśnictwach Orzeszków i Wrzosy.

Budowa: Teren znajduje się na obszarze monokliny przedsudeckiej, tworzone przez leżące na sfałdowanym podłożu paleozoicznym skały permsko-mezozoiczne. Całą jednostkę przykrywa kompleks kenozoicznych osadów trzeciorzędowych i czwartorzędowych. Jest to rozległy obszar, nachylony pod kątem kilku stopni ku północy i północnemu-wschodowi, który tworzy falistą, denudacyjną równinę morenową pokrytą głównie piaskami, żwirami i glinami. Dolina Jezierzycy i jej dopływów wypełniona jest holoceńskimi osadami rzecznymi, madami i mułami. Miejscami występują niewielkie wzniesienia wydmowe, będące pozostałością po ruchach lądolodu w okresie ostatniego zlodowacenia.

Teren poprzeszywany jest licznymi ciekami, z których największy -Juszka, przepływa przez środek rezerwatu z kierunku południowego-wschodu ku północnemu-zachodowi. Oprócz niej występuje tutaj Sucha, Nowy Rów i liczne drobniejsze cieki oraz rowy nieposiadające własnych nazw.

Flora: Bardzo urozmaicona. Występuje tutaj szereg ekosystemów łąkowych, bagiennych i leśnych, w tym siedliska o puszczańskim charakterze, gdzie zachodzą procesy przyrodnicze zbliżone do naturalnych. Inwentaryzacje wykazały około 473 gatunków roślin naczyniowych, z czego większość ma charakter gatunków niżowych, głównie roślin związanych z siedliskami bagiennymi i wodnymi. Do największych połaci siedlisk leśno-bagiennych należy las łęgowy ze związku Alno-Padion i olsy porzeczkowe (Ribeso nigri-Alnetum), porastające środkową część rezerwatu i stanowiące jeden z głównych przedmiotów ochrony obejmując niemal połowę powierzchni siedlisk leśnych na omawianym terenie. Charakteryzują się występowaniem licznych zagłębień i dołów wypełnionych stojącą wodą, nieraz przez cały rok, porośniętych licznymi kępami turzyc, sitowi i pospolitych gatunków bylin jak pokrzywy, karbieniec pospolity, psianka słodkogórz, przytulia czepna, knieć błotna, tojeść gajowa. W podszycie rosną liczne gatunki wierzb a także czeremcha zwyczajna, czeremcha amerykańska i leszczyna.  W łęgu występują rzadkie lub chronione rośliny, m.in. długosz królewski, porzeczka czarna, listera jajowata, jaskier wielki, wawrzynek wilczełyko, kopytnik pospolity i śnieżyca wiosenna.

Mapa siedlisk Natura 2000. Źródło: parki.dzpk.pl

Suchsze obszary, głównie na obrzeżach rezerwatu porasta mozaika licznych ekosystemów leśnych, głównie drzewostany dębowo-grabowe, a w peryferyjnych częściach rezerwatu zbiorowiska borowe ze związku Dicrano-Pinion, w tym bór mieszany (Querco roboris-Pinetum), bór wilgotny (Molinio-caerulae-Pinetum) i bór świeży (Leucobryo-Pinetum). Zajmują one drobne powierzchnie, głównie w mozaice z monokulturami sosny albowiem pozostałe powierzchnie leśne są zajęte przez wtórne zbiorowiska zastępcze w postaci m.in. nasadzeń sosny i stadia regeneracyjne lasu. Zajmują główne zachodnie i południowe części rezerwatu oraz obrzeża.

Do najbogatszych florystycznie ekosystemów należą liczne siedliska łąkowe i fitocenozy szuwarów (Phragmitetea). Występują najczęściej w mozaice z trzcinowiskami i turzycowiskami, głównie wokół rowów melioracyjnych i na obrzeżach. Do największych kompleksów należą Łąki Baciarskie w północno-zachodniej części. Składają się głównie z żyznych łąk ze związku Arrhenatherion elatioris, jak i zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych ze związku Molinion caeruleae. Na ich terenie odnotowano szereg rzadkich lub chronionych roślin jak: kukułka krwista, kukułka szerokolistna, groszek błotny, jaskier wielki, jaskier jadowity, okrężnica bagienna, wilczomlecz błotny, wiązówka błotna, kosaciec syberyjski, mieczyk dachówkowaty i nasięźrzał pospolity. W siedliskach wodno-błotnych stwierdzono obecność licznych gatunków rzadkich m.in. pływacz zwyczajny, czermień błotna, grzybienie białe, salwinia pływająca, włosienicznik wodny, grążel żółty i żabiściek pływający.

Do najważniejszych gatunków na terenie Uroczyska Wrzosy należą:

  • Długosz królewski (Osmunda regalis), mający w rezerwacie największą dolnośląską populację liczącą 16 kęp oraz wiele pojedynczych rozsianych w łęgach i olsach.
  • Podejźrzon marunowy (Botrychium matricariifolium), gatunek uznany za krytycznie narażony w Polsce i województwie, posiada w rezerwacie jedno z trzech obecnie znanych populacji na Dolnym Śląsku. Występuje w wilgotnym łęgu na wschodzie uroczyska.
  • Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezerum), chroniony gatunek krzewu o charakterystycznych, pachnących kwiatach, posiada w rezerwacie jedną z najliczniejszych nizinnych populacji na Dolnym Śląsku.
  • Kukułka krwista (Dactylorhiza incarnata), jeden z najrzadszych składników flory w województwie, która posiada 2-4 stanowisk (część prawdopodobnie jest wymarła). Na terenie uroczyska rośnie w ekosystemie turzycowisk na Łąkach Baciarskich.

Grzyby: Mykoflora rezerwatu nie została gruntownie przebadana. Na terenie stwierdzono kilka zagrożonych gatunków grzybów związanych z siedliskami łęgowymi, bagiennymi lub występujących na butwiejącym drewnie, m.in. błyskoporek podkorowy, dzwonkówka fioletowa, trzęsak listkowaty i ziarnóweczka cynobrowa. Uroczysko znajduje się w obszarze należącym do jednych z największych zagłębień grzybiarskich, stąd też w borach występują licznie borowiki, podgrzybki, kozaki, kurki, gołąbki, rydze i maślaki.

Fauna: Bardzo bogata. Teren ze względu na bardzo dużą powierzchnię i położenie w sercu parku krajobrazowego, stanowi ważą ostoję zwierząt, w tym dużych ssaków jak jeleń europejski, sarna, lis, dzik, borsuk i niezliczonych gatunków drobnych ssaków (jeże, myszy, krety, łasice, gronostaje, bobry, wydry etc.). Bogata ornitofauna liczy 89 gatunków, z czego 14 zostało wymienionych w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej (bąk, bocian czarny, łabędź krzykliwy, bielik, błotniak stawowy kropiatka, derkacz, dzięcioł zielonosiwy, dzięcioł czarny, dzięcioł średni, zimorodek, słonka, lerka, wąsatka, gąsiorek). Ponadto stwierdzono gniazdowanie lub żerowanie takich ptaków jak kszyk, żuraw krzykliwy, gęś gęgawa, świerszczak, strumieniówka, kokoszka wodna, dzięcioł zielony, krakwa, cyraneczka i brzęczka. Większość ptactwa wodnego notuje się dzięki obecności stawów hodowlanych w otulinie rezerwatu.

Rozbudowana sieć kanałów oraz duże przestrzenie moczarów, bagien i licznych zbiorników wodnych sprawia, że na terenie Uroczyska występuje bogata fauna płazów i ryb. Stwierdzono obecność naturowych gatunków jak różanka, piskorz, kumak nizinny i traszka grzebieniasta a także pozostałych chronionych gatunków: rzekotka drzewna, żaba jeziorkowa, żaba wodna, żaba moczarowa, ropucha szara, traszka zwyczajna.  Z entomofauny warto wymienić przeplatkę maturna, będącą motylem charakterystycznym dla lasów łęgowych.

Zagrożenia: Umiarkowane. Sama wielkość rezerwatu sprawia, że nie występują tu zagrożenia mogące zaszkodzić całości siedlisk, a jedynie fragmentarycznie. Do najpoważniejszych sytuacji mogących wystąpić na terenie uroczyska zalicza się m.in. niekorzystne zmiany poziomu wód, zarówno gruntowych jak i powierzchniowych. Znaczne podwyższenie poziomu wód oraz ich dłuższe stagnowanie na powierzchni w środkowych połaciach rezerwatu może skutkować zamieraniem części drzew w siedliskach olsów. Również zbyt niski poziom wód gruntowych obserwowany w niektórych latach, może doprowadzać do zmian siedliskowych na ekosystemy grądów i borów co skutkuje bezpośrednio z zanikiem cennych gatunków bagiennych.

Dla terenów nieleśnych standardowym niemalże zagrożeniem jest zarastanie łąk drzewami i krzewami. Szczególnie dotyczy to niewielkich areałów śródleśnych polan i miejsc wzdłuż rowów. Dla ryb i płazów dużym zagrożeniem jest zanieczyszczanie rzeki Juszki ściekami z pobliskich miejscowości, ferm i przedsiębiorstw. Mimo tego, że rezerwat znajduje się w dużym oddaleniu od siedzib ludzkich i posiada szeroką strefę ochronną w postaci otuliny rezerwatowej, otuliny parku i umiejscowieniu w dużym kompleksie leśnym, stan siedlisk i gatunków w rezerwacie ocenia się w większości negatywnie. Stan siedlisk łąkowych oceniany jest jako zły, a stan siedlisk  łęgowych, olchowych i populacji gatunków ryb, płazów i nietoperzy oceniany jest jako niezadowalający. Jedynie populacje wydr i bobrów oceniono jako właściwe.

Rezerwat posiada aktualny i rozbudowany plan ochrony dotyczący m.in.

  • utrzymania odpowiednich cech siedliska dla populacji wawrzynka wilczełyko
  • zachowawczej uprawy podejźrzonu marunowego, czyli namnożenie siewek w placówce naukowej i jego późniejsza introdukcja w rezerwacie
  • przywrócenia właściwych dla siedlisk i gatunków ich zasiedlających stosunków wodnych (w szczególności gatunków okrężnicy bagiennej, pływacza zwyczajnego, włosienicznika wodnego, czermieni błotnej)
  • przebudowy drzewostanów w kierunku zgodności z siedliskiem (m.in. cięcia rozluźniające bory iglaste, przebudowy lasu w kierunku łęgu jesionowo-olszowego, systematycznie usuwanie świerków, robinii, modrzewi i brzóz, zmiany proporcji udziału poszczególnych gatunków w kierunku zgodności z siedliskiem)
  • utrzymanie obecnie istniejących terenów łąkowych

Rezerwat bezpośrednio przez otulinę graniczy z użytkiem ekologicznym Dolina Juszki. Całość tworzy duży areał ochronny dla tamtjeszej przyrody, będący jednocześnie w obrębie OOŚ Natura 2000 Dębiańskie Mokradła i Parku Krajobrazowego Doliny Jezierzycy.

Wrażenia ogólne: Pozytywne. Uroczysko Wrzosy jest jednym z największych rezerwatów w województwie, obejmującym serce parku krajobrazowego. Teren w większości jest pozostawiony samemu sobie, gdzie dawne monokultury sosnowe ulegają naturalnym przekształceniom w kierunku łęgów i grądów, w większości bez jakiejkolwiek ingerencji ludzkiej. Wiele obszarów jest na tyle zalanych, że  całkowicie uniemożliwiają zwiedzanie. Dodatkowo rezerwat jest praktycznie zamknięty dla oficjalnego zwiedzania. Szlaki turystyczne w większości omijają teren. Jedynie na krótkich odcinkach przebiegają w jego północno-wschodnim odcinku (szlak żółty) i w południowym fragmencie (szlak czerwony). Jednak trasy te nie umożliwiają nam ujrzenia największego bogactwa przyrodniczego Uroczyska jakim są ogromne powierzchnie bagien, mokradeł i uroczysk z dobrze rozwiniętymi łęgami i olsami. Teren jest zamknięty nawet do celów naukowych, bez wcześniejszego ubiegania się o zgodę we wrocławskim RODŚ. Ze względu na liczne bagna, nie poleca się zwiedzania terenu samemu oraz wschodzenia na grząskie obszary. Znacznie bezpieczniej jest się trzymać łąk i na wpół zarośniętych dróg leśnych. Dodatkowo dużą atrakcją są dwa ogromne stawy hodowlane będące prawdziwym rajem dla miłośników awifauny, albowiem ogromna różnorodność ptactwa jest tam bardzo dobrze widzialna i słyszalna.