Górkowskie Grądy

4 sierpnia 2026 Wyłączono przez admin

Mało znana perełka botaniczna, położona na malowniczych Wzgórzach Dalkowskich, wciąż czeka na odkrycie przez szerszą rzeszę miłośników przyrody. To pagórkowate tereny, urozmaicone łagodnymi wzniesieniami i dolinami, porośnięte dobrze wykształconymi, wielogatunkowymi lasami bukowymi, dębowymi i grądowymi, w których runie rozwija się liczna i niezwykle bogata flora, w tym leśne storczyki. Występuje ich tutaj kilka gatunków, tworzących liczne, zdrowe populacje. Szczególną uwagę zwracają kruszczyk siny oraz kruszczyk połabski, gatunki uznawane za rzadkie i chronione, dla których właśnie te tereny stanowią jedną z większych i najlepiej zachowanych ostoi w całym regionie, a być może nawet w skali kraju.

Położenie

Górkowskie Grądy zlokalizowane są pomiędzy miejscowościami Naroczyce-Górki i Nieszczyce w gminie Rudna, na północno-wschodnim krańcu Wzgórz Dalkowskich (część Wału Trzebnickiego), dokładniej na ich fragmencie określanym jako Wzgórza Polkowickie. Opisywany w artykule obszar nie ma dokładnie wyznaczonych granic, jednak w propozycjach utworzenia tutaj rezerwatu przeważnie wyznaczane są oddziały leśne 77-78, 91-92 nadleśnictwa Lubin.

Budowa

Omawiany teren zlokalizowany jest na Wzgórzach Dalkowskich, gdzie przeważają formy ukształtowane przez lodowiec, oraz przez żłobiące w podłożu wody roztopowe i liczne cieki wodne. Całość położona jest pomiędzy dwoma wzgórzami o stosunkowo łagodnych stokach: Buczki (163 m n.p.m.) w północnej części i Grzybinki (175 m n.p.m.) w części południowej. Pomiędzy nimi występuje szereg niewielkich wzgórz i dolinek, w tym płaska dolinka, gdzie swój początek ma Górecka Woda.

Wraz ze zróżnicowaniem rzeźby terenu zmienia się także budowa jego wierzchnich warstw geologicznych. Największą powierzchnię zajmują tu gliny zwałowe pochodzące ze zlodowacenia środkowopolskiego. Wzgórza czołowomorenowe zbudowane są z piasków, żwirów i glin. Głębiej zalegające utwory bywają miejscami wymieszane wskutek ruchów lodowcowych, tworząc zafałdowania i tzw. łuski glacitektoniczne, w których glina środkowopolska zmieszała się ze starszymi osadami fluwioglacjalnymi, a nawet z trzeciorzędowymi iłami. Mniejszy udział w pokryciu terenu mają piaski i żwiry wodnolodowcowe, które zalegają na glinach morenowych w postaci nieregularnych płatów o różnej wielkości i miąższości – od kilkudziesięciu centymetrów do kilkunastu metrów.

Taka budowa wzgórz umożliwia formowanie wysięków wodnych. Wody opadowe i roztopowe wsiąkają swobodnie w przepuszczalne piaski, natomiast gliny i iły są praktycznie nieprzepuszczalne, więc wsiąkająca woda natrafiając na taką warstwę zaczyna płynąć poziomo wzdłuż warstwy gliny. W miejscach, gdzie stok lub skarpa przecina granicę piasku i gliny, woda ta wypływa na powierzchnię, tworząc wysięk lub źródlisko na kontakcie obu warstw. Skoncentrowany wypływ wody rozmiękcza i wypłukuje drobny materiał piaszczysty, co prowadzi do erozji wgłębnej (tzw. sufozji) – ziarna piasku są wynoszone, a nad powstającą pustką zapada się grunt. W efekcie na stoku formują się lejowate zagłębienia (leje sufozyjne), które z czasem powiększają się i mogą łączyć w system rowów czy wąwozów. Proces ten nasila się po roztopach i intensywnych opadach, gdy ilość wody wysączającej się z warstwy piaszczystej gwałtownie rośnie. Leje takie występują w kilku miejscach omawianego terenu, m.in. w północnej części w okolicach leśniczówki Nieszczyce.

Roślinność

Świat roślinny jest tutaj stosunkowo bogaty, choć ograniczony do 2 siedlisk leśnych. Najważniejszym i największym powierzchniowo jest grąd środkowoeuropejski (Galio sylvatici-Carpinetum betuli). Zbiorowisko leśne, które cechuje złożona, wielopiętrowa struktura z wysokim bogactwem gatunkowym oraz wyraźnie zaznaczoną dynamiką sezonową, dzięki której siedlisko to zmienia swój wygląd niemal z miesiąca na miesiąc.

Drzewostan grądu jest wielowarstwowy i wielogatunkowy. Jego trzon tworzy tutaj grab, dąb szypułkowy oraz lipa drobnolistna, których udział decyduje o ogólnym charakterze i strukturze pionowej drzewostanu – grab, jako gatunek cienioznośny, buduje zwykle niższe piętro, podczas gdy dąb i lipa dominują w piętrze górnym. Miejscami w drzewostanie wyraźnie dominuje buk. Jako domieszkę spotyka się często klon pospolity. Na siedliskach żyźniejszych i wilgotniejszych skład wzbogaca się o wiązy (polny, szypułkowy i górski), klony (polny i jawor), jesion wyniosły, olszę czarną oraz czeremchę pospolitą. Taka różnorodność gatunkowa przekłada się na zróżnicowaną fenologię drzewostanu – poszczególne gatunki rozwijają liście i przebarwiają się jesienią w nieco innym rytmie, co dodatkowo urozmaica kolorystykę lasu w ciągu roku.

Warstwa zielna jest z reguły dobrze rozwinięta, choć jej wygląd i skład gatunkowy zmieniają się zależnie od żyzności i wilgotności podłoża. Przeważają w niej gatunki charakterystyczne dla żyznych i umiarkowanie żyznych lasów liściastych. Na siedliskach uboższych runo nawiązuje florystycznie do kwaśnych dąbrów, natomiast na siedliskach żyznych i wilgotnych wzbogacone jest o elementy typowe dla lasów łęgowych.

Najbardziej charakterystyczną cechą fenologiczną grądu jest wyraźny aspekt wczesnowiosenny. Zanim drzewa rozwiną liście i zacienią dno lasu, runo pokrywa się barwnym, często łanowym kobiercem geofitów – zawilca gajowego i żółtego oraz kokoryczy pustej. Wraz z nimi kwitną między innymi przylaszczka pospolita, miodunka ćma, groszek wiosenny i turzyca palczasta. Ten krótki, lecz intensywny okres wegetacji roślin wiosennych wykorzystuje moment, gdy do dna lasu dociera jeszcze dużo światła – po rozwinięciu liści przez drzewa i krzewy większość z tych gatunków przechodzi w stan spoczynku, a runo zmienia swój charakter na bardziej stonowany, zdominowany przez gatunki cienioznośne.

Do stałych składników runa grądowego, obecnych już po okresie wiosennym, należą ponadto: gwiazdnica wielkokwiatowa, gajowiec żółty, wiechlina gajowa, kokoryczka wielokwiatowa i wonna, fiołek leśny, trędownik bulwiasty, żankiel zwyczajny, kopytnik pospolity, kłosownica leśna, fiołek przedziwny, podagrycznik pospolity, kuklik pospolity, zerwa kłosowa, pszeniec gajowy i inne. Jednak najważniejszym elementem tutejszych grądów jest aspekt letni. Na wzgórzach tych bowiem występują bogate populacje kruszczyków – kruszczyka sinego, połabskiego i szerokolistnego, które to rozkwitają właśnie latem, gdy aspekt florystyczny grądów zanika prawie całkowicie.

Mimo, iż w nazwie tego miejsca występuje słowo „Grądy” to jednak jest to tylko jedno z kilku leśnych zbiorowisk. Drugim stosunkowo częstym siedliskiem jest kwaśna dąbrowa ze związku Quercion robori-petraeae, głównie w wariancie termofilnym, mogącym nawiązywać wyglądem i roślinnością do ciepłolubnej dąbrowy. Miejscami występują okazałe drzewa dębowe w wieku 115-120 lat. Siedlisko porasta stoki o wystawie południowej i zachodniej na obszarach, które charakteryzuje kwaśne i ubogie w składniki odżywcze podłoże. Drzewostan zbudowany jest niemal wyłącznie przez dąb szypułkowy z niewielkim udziałem buka zwyczajnego i sosny zwyczajnej, której zwiększony udział jest efektem dawnych zabiegów leśnych. Dodatkowo składnikiem domieszkowym jest także brzoza brodawkowata i grab.

Warstwa podszytu w acydofilnych dąbrowach cechuje niewielki udział krzewów, głównie z gatunku głóg długoszyjkowy, kruszyna pospolita i jarząb pospolity. Podobna sytuacja występuje w warstwie runa, które charakteryzuje się ubogim składem gatunkowym oraz niewielkim zwarciem. W runie rośnie jastrzębiec leśny, orlica pospolita, pszeniec zwyczajny, dzwonek rozpierzchły, sałatnik leśny oraz trawy: trzcinnik piaskowy, mietlica pospolita, kosmatka owłosiona i kłosówka miękka. Gatunkami tworzącymi kobierce jest borówka czarna, borówka brusznica i wrzos zwyczajny. Z gatunków rzadkich lub chronionych odnotowano kępy kruszczyka szerokolistnego, ożanki nierównoząbkowej i dzwonka szerokolistnego.

Na obszarze wykazano występowanie kilku gatunków rzadkich lub chronionych, należą do nich:

bukwica zwyczajna, czyściec lekarski (Stachys officinalis), bylina osiągająca 30-90 cm wysokości, która posiada długie łodygi zakończone gęstymi kwiatostanami w formie nibykłosów z jasnopurpurowymi kwiatami. Gatunek należy do stosunkowo pospolitych, rośnie głównie w widnych fragmentach na obrzeżach lasu.
gnieźnik leśny (Neottia nidus-avis), niewielki storczyk bezzieleniowy charakteryzujący się brakiem chlorofilu i liści, z tego powodu może rosnąć nawet w silnie zacienionych fragmentach lasu. Stanowiska w Górkowskich Grądach są jednymi z niewielu w obrębie Wzgórz Dalkowskich.
korzeniówka pospolita (Monotropa hypopitys), bezzieleniowa roślina tworząca prostą, jasnobrązową lub żółtobrunatną łodygę zakończoną kwiatostanem w formie jednostronnie zwisłego grona ze stulonymi, dzwonkowatymi kwiatami. Na omawianym terenie gatunek spotkać można głównie w dąbrowach.
kruszczyk połabski (Epipactis albensis), najmniejszy z rodzimych kruszczyków, który pierwotnie notowany był wyłącznie na Dolnym Śląsku. Obecnie stwierdzony w wielu rejonach południowej i południowo-zachodniej Polski. W gminie Rudna został stwierdzony dotychczas w kilku miejscach, jednak w Górkowskich Grądach posiada kilka subpopulacji rozsianych w wielu miejscach (obrzeża dróg, okolice źródliska i wysięków wodnych).
kruszczyk siny (Epipactis purpurata), rzadki gatunek storczyka, u którego charakterystyczną cechą są drobne liście z fioletowymi przebarwieniami. Na Wzgórzach Dalkowskich stwierdzono tylko kilka stanowisk, jednak populacja z omawianego fragmentu należy prawdopodobnie do najliczniejszych w województwie. W dogodnych sezonach kruszczyk ten tworzy tutaj kilkanaście subpopulacji z dziesiątkami kwitnących pędów.
kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine), jeden z najpospolitszych leśnych storczyków, notowany w wielu lasach Wzgórz Dalkowskich, gdzie rośnie zarówno w dąbrowach, buczynach jak i grądzie a nawet borach sosnowych. Tworzy wysokie pędy o kwiatach w zielonkawych kolorach, czasem z czerwonymi przebarwieniami.
miodownik melisowaty (Melittis melissophyllum), średniej wielkości bylina leśna o różowych kwiatach pojawiających się w maju i jasnozielonych liściach pokrytych delikatnym meszkiem. Występuje w rozproszeniu jednak w wielu miejscach, szczególnie z luźniejszym drzewostanem zapewniającym dużą ilość światła słonecznego. Na nizinnej części województwa jest to rzadki gatunek.
ożanka nierównoząbkowa (Teucrium scorodonia), wieloletnia roślina tworząca gęsto owłosione łodygi zakończone w jednostronne nibygrona z licznymi, jasnożółtymi kwiatami. Gatunek w dogodnych warunkach tworzy rozległe kobierce pokrywające kilka lub kilkanaście metrów kwadratowych. Jest to takson o niepewnym statusie we florze Polski, który preferuje suche i kwaśne lasy liściaste oraz mieszane, głównie w miejscach widnych (polany, obrzeża dróg).
wiciokrzew pomorski (Lonicera periclymenum), pnącze o zdrewniałych pędach, które posiada duże i silnie pachnące kwiaty oraz trujące owoce w jaskrawych, czerwonych barwach. Występuje głównie w widnych fragmentach lasu lub na jego obrzeżach.

Zwierzęta

Omawiany teren stanowi fragment znacznie większego kompleksu leśnego, dlatego nie jest typową, odizolowaną ostoją zwierząt. Wiele gatunków traktuje go raczej jako tymczasowe schronienie niż stałe miejsce bytowania, korzystając z niego w trakcie wędrówek czy sezonowych migracji. Mimo to teren rezerwatu obfituje w różnorodną faunę. Można tu spotkać duże ssaki, takie jak jelenie, sarny, lisy i borsuki, a także drobniejsze gatunki – gryzonie, jeże, ryjówki oraz wiewiórki. Wśród ptaków stwierdzono obecność dzięcioła średniego i dzięcioła czarnego, gatunków związanych ze starszym drzewostanem liściastym.

Szczególną wartość przyrodniczą mają wzgórza rezerwatu, gdzie odnotowano występowanie traszki górskiej. Płaz ten zimuje w tutejszych grądach, a wiosną wędruje do okolicznych jeziorek, gdzie odbywa gody. Jest to jedno z najdalej na północ wysuniętych stanowisk tego gatunku w Polsce, co czyni je wyjątkowo cennym z punktu widzenia ochrony przyrody.

Pozostałe Informacje

Obszar praktycznie nie posiada zagospodarowania turystycznego. Nie ma tutaj tablic dydaktycznych, miejsc do odpoczynku lub biwakowania. Sieć szlaków ograniczona jest do jednego zielonego szlako turystycznego Lubań – Chobienia, który biegnie południową granicą Górkowskich Grądów.

Zagrożenia

Las ten zagrożony jest głównie przez nieracjonalną lub zbyt intensywną gospodarkę leśną. Prowadzone w sposób niedostosowany do charakteru siedliska zabiegi gospodarcze mogą w krótkim czasie doprowadzić do nieodwracalnych zmian w strukturze i składzie gatunkowym drzewostanu, a co za tym idzie – również w runie, które jest najbardziej wrażliwym elementem tego ekosystemu. Obecnie Górkowskie Grądy nie są w żaden sposób chronione, co może znacząco wpłynąć na ich stan w kolejnych latach, zwłaszcza w obliczu narastającej presji gospodarczej i braku większych ograniczeń w prowadzeniu zabiegów leśnych.

Rębnie i trzebieże mocno ingerują w warunki świetlne i glebowe, powodując istotne zaburzenie mikroklimatu wnętrza lasu. Otwarcie drzewostanu prowadzi do zwiększonego nasłonecznienia dna lasu oraz nasilenia procesów parowania, co skutkuje przesuszaniem gleby i degradacją jej wierzchnich, próchnicznych warstw. Zmienione w ten sposób warunki siedliskowe sprzyjają wnikaniu gatunków roślinności porębowej i pionierskiej, o dużej dynamice wzrostu i wysokiej konkurencyjności, które mogą skutecznie zagłuszać rośliny typowo leśne, przystosowane do stabilnych warunków cienia i wilgoci. W efekcie może dochodzić do stopniowego zubożenia runa oraz zanikania gatunków charakterystycznych dla dojrzałych, wielogatunkowych drzewostanów liściastych.

Szczególnie pod tym kątem zagrożone są tutejsze populacje kruszczyków. Gatunki te są bardzo wrażliwe na jakiekolwiek zmiany warunków siedliskowych – zarówno świetlnych, jak i wilgotnościowych oraz glebowych – a przy tym cechują się niską zdolnością konkurencyjną wobec bardziej ekspansywnych roślin. Dodatkowo, jako storczykowate, kruszczyki pozostają w ścisłej symbiozie z grzybami mikoryzowymi, a co za tym idzie, są szczególnie podatne na wszelkie zaburzenia struktury i wilgotności gleby, które mogą negatywnie wpływać na funkcjonowanie tych układów symbiotycznych. Nawet stosunkowo niewielka ingerencja w drzewostan czy podszyt może więc skutkować zanikiem stanowisk tych roślin.

Dopóki obszar nie zostanie objęty odpowiednią formą ochrony, na przykład w postaci rezerwatu przyrody lub chociaż użytku ekologicznego, ryzyko zniszczenia cennych elementów przyrodniczych, w tym stanowisk kruszczyków, będzie się utrzymywać. Wskazane byłoby wprowadzenie ograniczeń dotyczących terminów i sposobu prowadzenia prac leśnych, pozostawianie fragmentów drzewostanu bez ingerencji oraz bieżące monitorowanie stanu populacji gatunków wrażliwych, co pozwoliłoby ograniczyć negatywne skutki prowadzonej gospodarki leśnej i zachować unikatowe walory przyrodnicze tego terenu dla przyszłych pokoleń.

Wrażenia Osobiste

Mimo braku realnej i formalnej ochrony, cały obszar robi dość pozytywne wrażenie. Większość lasów jest zachowana w dobrej kondycji, z prawidłowo wykształconym drzewostanem i dobrze rozwiniętą warstwą runa. Trzebieże i rębnie jak dotąd omijały najcenniejsze fragmenty i mamy nadzieję, że taki stan się utrzyma. Choć brak tu wyznaczonych szlaków, teren przecina gęsta sieć dróg i ścieżek leśnych, które umożliwiają dotarcie niemal do każdego jego zakątka.

Największą niespodziankę sprawiają jednak tutejsze populacje kruszczyków, przede wszystkim kruszczyka sinego, który nie ma łatwego życia w naszym województwie. Największa krajowa populacja tego gatunku, występująca na Wzgórzach Warzęgowskich po drugiej stronie Odry, została zdziesiątkowana wskutek gospodarki leśnej i zapewne utraciła status najliczniejszej. Miejsce to może przypaść kruszczykom z Górkowskiego Grądu, gdzie gatunek ten występuje wyjątkowo licznie. Być może w dogodnych sezonach liczba pędów dorównuje dawnej rekordowej populacji, jednak by to potwierdzić, konieczne byłoby przeprowadzenie kompleksowego liczenia.

Obszar od dawna proponowany jest do objęcia ochroną, jednak na razie pozostaje to jedynie w sferze planów. Mamy nadzieję, że powstanie tu w końcu rezerwat, ponieważ bez niego istnieje realne ryzyko, że powtórzy się scenariusz znany ze Wzgórz Warzęgowskich.

Informacje praktyczne

dobry dojazd, mimo że obszar zlokalizowany jest na uboczu od ważniejszych tras, to jednak lokalne drogi dochodzą pod same granice lasu, przede wszystkim od strony wsi Naroczyce-Górki
teren łatwy w poruszaniu się, mimo że występują tutaj głównie wzgórza, to dzięki sieci dróg i leśnych traktów, można łatwo zwiedzać las w niemal każdym kierunku. Niestety najważniejszy element tego obszaru – kruszczyki, kwitną latem, gdy lasy grądowe są wyjątkowo nieprzyjemne do zwiedzania (upał, liczne komary, kleszcze, pajęczyny). Dlatego zalecamy odpowiednio się przygotować (długie spodnie, spray na komary)
w pobliżu zlokalizowane są dwa pozostałe obszary chronione gminy Rudna: rezerwat przyrody Skarpa Storczyków i użytek ekologiczny Naroczycki Łęg.
mimo niewielkiej sieci obszarów chronionych, gmina Rudna posiada wiele cennych terenów przyrodniczo, m.in. nadodrzańska skarpa koło Chełmu, nadodrzańska skarpa na północ od Ciechłowic, Chobieńskie Mokradła, Bełczańskie Mokradła, murawy kserotermiczne koło wsi Toszowice, storczykowo-turzycowe mokradła koło Mleczna, nadodrzańskie łęgi koło Orska i wiele łąk i łęgów na niemal całej długości doliny Odry
najlepsze przyrodniczo terminy do zwiedzania: kwiecień (wiosenne geofity), lipiec (ożanka, kruszczyki), jesień (grzyby, przebarwiające się liście)