Kamieniołom Gruszka

21 grudnia 2017 Wyłączono przez admin

Kamieniołom jest pozostałością po dawnej kopalni wapienia na górze Bielica, który obecnie stanowi jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych w regionie. Jest to cenne geologicznie miejsce z bardzo bogatą florą termofilną i naskalną, w tym gatunki rzadkie i chronione jak kruszczyk szerokolistny, goryczuszka orzęsiona i podejźrzon marunowy. W okolicy utworzono jedną z gęstszych sieci szlaków turystycznych i ścieżek edukacyjnych w gminie, co dodatkowo wskazuje na atrakcyjność tego miejsca.

Typ ochrony: geologiczny, krajobrazowy

Data utworzenia: brak

Powierzchnia: ok. 8 ha

Powiat: Złotoryjski

Gmina: Wojcieszów

Nadleśnictwo: Złotoryja

Położenie

Nieczynny kamieniołom lokalizowany jest na zboczach góry Bielec (450 m n.p.m.), na Grzbiecie Wschodnim w Górach Kaczawskich, będących częścią Sudetów Zachodnich. Całość położna jest w północno-wschodniej części miasta Wojcieszów pomiędzy górami Trzciniec i Chmielarz. Obszar częściowo obejmuje oddziały leśne 1, 3 i 315 nadleśnictwa Złotoryja.

Budowa

Pod względem składu i budowy geologicznej kamieniołom oraz góra Bielec nie różnią się zbytnio od reszty okolicznych gór. Wzniesienie zbudowane jest ze staropaleozoicznych skał metamorficznych pochodzenia osadowego, głównie fyllitów, łupków albitowo-serycytowych, chlorytowo-serycytowych i kwarcowo-serycytowych z wkładkami najważniejszej skały – marmurów, dokładniej wapieni krystalicznych (kalcytowych i dolomitowych, tzw. Wojcieszowskich) a także licznych pomniejszych minerałów takich jak keratofity. Dodatkowo teren poprzecinany jest żyłami permskich porfirów (ryolitów).

W kamieniołomie Gruszka dominują dwie odmiany wapieni wojcieszowskich. Pierwszą charakteryzuje jasny lub jasnoszary kolor. Budujące ją skały mają charakter masywny, a grube ławice zaznaczają się tylko miejscami w sposób niewyraźny. Pojęcie ławicy w geologii stosowane jest do warstwy skał osadowych o odrębnych cechach, oddzielonej wyraźnie od warstw sąsiednich. Charakterystyczne dla tych skał jest tak zwane smugowanie, czyli gromadzenie związków żelaza i manganu wyróżniające się ciemnym zabarwieniem. Najbardziej intensywne smugowanie występuje w pobliżu wapienia z zieleńcami. Wraz ze wzrostem wysokości częstotliwość nagromadzeń związków żelaza i manganu ulega zmniejszeniu.

Drugą odmianę stanowią uławicone dolomity o zabarwieniu jasnoszarym i szarobrunatnym. Skały te zbudowane są z minerału noszącego tę samą nazwę – dolomitu. W terenie można odróżnić dolomit od wapienia, stosując kwas solny. W odróżnieniu od wapienia, dolomit reaguje z kwasem wyłącznie po uprzednim sproszkowaniu. Charakterystyczną cechą tej odmiany jest drobna laminacja – występowanie warstewek o grubości kilku milimetrów w ramach ławicy.

Początki intensywnego wydobycia kruszcu sięgają końca XIX wieku i trwały aż do lat 70. XX wieku. Obecnie ściany kamieniołomu liczą około 200-250 metrów długości. Wysokość jest zróżnicowana, sięgająca w najwyższych miejscach do 30-40 m. Liczne są tutaj jamy i niewielkie jaskinie pochodzenia naturalnego, stworzonym dzięki zjawiskom krasowym. Woda, która przez miliony lat krążyła między szczelinami osadziła się w skałach tworząc roztwory krzemionki.

Roślinność

Flora jest stosunkowo bogata mimo znacznego przekształcenia krajobrazu w związku z działalnością górniczą. Pierwotnie niemal całą górę porastały ciepłolubne buczyny storczykowe (Cephalanthero-Fagenion), które obecnie obejmują niewielkie i wąskie płaty na południowych i zachodnich stokach. Drzewostan zbudowany jest głównie z buka z domieszką innych gatunków, głównie lipy drobnolistnej, klonu zwyczajnego i sosny pospolitej. Runo leśne jest stosunkowo rzadkie, w znacznej większości gleba jest naga i nieporośnięta roślinnością. W wilgotniejszych fragmentach można spotkać rzadkie lub chronione gatunki m.in. kruszczyk szerokolistny, buławnik wielkokwiatowy, lilia złotogłów i wawrzynek wilczełyko.

Miejsca dawnej działalności górniczej zajmuje mozaika siedlisk muraw i zakrzewień, na których dominującym drzewem jest brzoza brodawkowata oraz liczne krzewy (bez czarny, kalina koralowa, trzmielina zwyczajna i pomniejsze wierzby). Ekosystem mozaikowy określany jest często jako siedlisko ekotonowe. Występuje ono licznie na obrzeżach lasów, szczególnie na miejscach wtórnej sukcesji leśnej w kamieniołomie. Siedlisko ekotonowe (okrajek) wykształciło się tutaj na styku nawapiennej buczyny i murawy kserotermicznej stanowiącą wyjątkową strefę przejściową. Strefa ta wyróżnia się gradientowym układem roślinności pod wpływem stopniowej zmiany nasłonecznienia, temperatury i wilgotności. Na najbardziej zewnętrznych fragmentach rozwijają się gatunki typowo łąkowe, w najbardziej wewnętrznym pasie dominują gatunki leśne. Natomiast gdzieś po środku występują gatunki typowo ekotonowe wymagające częściowego cienia, jednak nie tak mocnego jak w obrębie typowego leśnego cienia. Jest to bardzo specyficzna mozaika mikrosiedlisk o zróżnicowanym stopniu zacienienia i wilgotności.

Warunki ekologiczne w okrajku są pośrednie między zwartym, zacienionym lasem a otwartą, silnie nasłonecznioną murawą. Podłoże jest zazwyczaj cieplejsze niż w lesie, o zasadowym odczynie, bogate w węglan wapnia. Flora okrajka łączy elementy obu sąsiadujących zbiorowisk, tworząc unikalne zgrupowanie gatunków kalcyfilnych. Dominują tu rośliny ciepłolubne preferujące stanowiska półcieniste: dzwonek brzoskwiniolistny, lebiodka pospolita, oman wąskolistny oraz rzadziej ciemiężyk białokwiatowy i poziomka twardawa. Dodatkowo w kamieniołomie możemy spotkać gatunki rzadkie i chronione jak gruszyczka mniejsza, gruszyczka jednostronna, kruszczyk szerokolistny, podejźrzon księżycowy, orlik pospolity i lilia złotogłów.

W miejscach silnie nasłonecznionych, głównie w niecce kamieniołomu oraz na południowych stokach, występuje cenna murawa kserotermiczna z zespołu goryczki i strzęplicy piramidalnej (Gentiano-Koelerietum pyramidatae) w runi której występuje pospolicie babka pośrednia, chaber driakiewnik, wilczomlecz sosnka, krwiściąg mniejszy, krzyżownica czubata oraz liczne jastrzębce i dzwonki. Z gatunków rzadkich i chronionych warto nadmienić m.in. gółka długoostrogowa, podkolan zielonawy, goryczuszka orzęsiona, gruszyczka okrągłolistna, centuria pospolita i ożanka pierzastosieczna.

Innym cennym i rzadkim w skali kraju ekosystemem jest nawapienny zespół skalnicy trójpalczastej (Saxifrago-Poetum compressae), znany z okolicznych gór i wzgórz. Siedlisko porasta skaliste zbocza i półki skalne wyrobiska, gdzie gatunkiem dominującym jest wiechlina spłaszczona. Dodatkowo notowane są takie gatunki jak skalnica trójpalczasta, zanokcica murowa i driakiew gołębia.

Poniżej krótka charakterystyka niektórych gatunków:

Goryczuszka orzęsiona, goryczka orzęsiona (Gentianopsis ciliat), niewielka roślina tworząca cienkie, częściowo wzniesione pędy zakończone kwiatami w różnych odcieniach niebieskiego, zależnie od środowiska. Kwiaty wyrastają pojedynczo lub po kilka na szczycie łodygi od sierpnia do później jesieni. Często można je spotkać kwitnące nawet w listopadzie, dopóki nie nastąpią trwałe przymrozki.
Gruszczyka mniejsza (Pyrola minor), drobna i niepozorna roślina kłączowa wytwarzająca drobne białe kwiaty o kulistym kształcie. Od 2014 r. objęta ochroną. Liczne kępki tej rośliny występują na terenie wyrobiska w zaroślach brzozowych oraz w miejscach cienistych, gdzie miejscami tworzą płaty o powierzchni kilku m². Towarzyszą jej inne gatunki z rodziny gruszeczkowatych.
Kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine), gatunek występuje niemal w całym kamieniołomie, zarówno na obszarach leśnych jak i w niecce kamieniołomu. Jest to najczęstszy gatunek storczyka na obiekcie.
Podejźrzon księżycowy (Botrychium lunaria), drobna i rzadka paproć, która charakteryzuje się wytwarzaniem „kwiatu paproci” będącym w rzeczywistości kłosem zarodnionośnym. Obszar kamieniołomu stanowi jedną z zaledwie kilku ostoi w Górach Kaczawskich, gdzie pojedyncze osobniki rosną w miejscach lekko zacienionych.
Ożanka pierzastosieczna (Teucrium botrys), niewielka roślina o drobnych, różowych kwiatach, która występuje w Sudetach jedynie na obszarze Gór kaczawskich i Pogórza Wałbrzyskiego. W kamieniołomie znajduje się stosunkowo liczna populacja, głównie na terenach półek skalnych i w miejscach o niskiej i rzadkiej runi.
Zanokcica murowa (Asplenium ruta-muraria), niewielka paproć, która jest niemalże obowiązkowym składnikiem każdego nieczynnego kamieniołomu wapieni. Jej pojedyncze kępki występują pospolicie w wielu szczelinach skalnych, zarówno umiejscowionych w miejscach nasłonecznionych jak i cienistych.

Fauna

Na terenie kamieniołomu Gruszka nie prowadzono dotychczas jakichkolwiek inwentaryzacji faunistycznych. Brak systematycznych badań zoologicznych sprawia, że wiedza o bogactwie gatunkowym tego obszaru opiera się głównie na obserwacjach lokalnych oraz przypadkowych notowaniach, co nie pozwala na kompleksową ocenę wartości przyrodniczej tego siedliska.

Specyficzne warunki mikroklimatyczne panujące w obrębie kamieniołomu stwarzają wyjątkowo korzystne środowisko dla gatunków ciepłolubnych. Tereny kamieniołomu jako miejsca silnie nasłonecznionego i ciepłego zamieszkuje fauna termofilna, m.in. jaszczurka żyworódka, żmija zygzakowata i padalec zwyczajny. Odkryte fragmenty skał oraz kamieniste powierzchnie akumulują ciepło słoneczne, tworząc mikrośrodowiska o podwyższonej temperaturze, szczególnie atrakcyjne dla gadów. Liczne szczeliny i uskoki w ścianach kamieniołomu stanowią naturalne kryjówki i miejsca zimowania dla tych organizmów, zapewniając im ochronę przed drapieżnikami oraz niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi.

Kamieniołom nie funkcjonuje jako izolowana enklawa przyrodnicza, lecz stanowi integralny element szerszego systemu ekologicznego. Teren stanowi nieodłączny fragment pozostałych kompleksów łąkowo-leśnych we wschodniej części Wojcieszowa, stąd też notuje się tutaj liczne ssaki jak sarny, lisy, wiewiórki i dziki. Obecność korytarzy ekologicznych łączących kamieniołom z otaczającymi biotopami umożliwia swobodną migrację zwierząt i wymianę genową między populacjami, co zwiększa różnorodność biologiczną tego obszaru.

Jako ciekawostkę warto wymienić stałego mieszkańca tego zakątka, jakim jest stary kozioł, który najprawdopodobniej uciekł wiele lat temu z któregoś gospodarstwa i na stałe zadomowił się na Gruszce. To niezwykłe zjawisko osiedlenia się zwierzęcia hodowlanego w środowisku półnaturalnym świadczy o odpowiednich warunkach bytowych panujących w kamieniołomie. Informacja ta jednak jest sprzed wielu lat i nie wiadomo, czy ów zwierzak dalej zamieszkuje teren kamieniołomu, co podkreśla potrzebę przeprowadzenia rzetelnej inwentaryzacji faunistycznej, która pozwoliłaby udokumentować aktualny stan populacji zwierząt zasiedlających ten unikatowy obszar.

Pozostałe Informacje

Kamieniołom Gruszka wraz z otaczającymi je wzgórzami stanowi największą obecnie atrakcję turystyczną miasta. Jest tutaj najlepiej rozwinięta sieć szlaków i ścieżek edukacyjnych oraz infrastruktury turystycznej, głównie pod względem speleologicznym. Na terenie niecki kamieniołomu odbywają się od kilku lat mistrzostwa polski w technikach jaskiniowych, które weszły na stałe do lokalnego kalendarza festiwali. Świadectwem zagospodarowania tego terenu pod wspinaczkę jest m.in. ściana zlokalizowana bezpośrednio pod jaskinią, która została przygotowana do użycia sprzętu wspinaczkowego. Są w niej na stałe zamontowane haki będące elementem do corocznych Mistrzostw Polski w Technikach Jaskiniowych. Poza tym istnieją tutaj ławki i miejsce przygotowane do biwakowania.

Obecnie istnieją trzy warianty ścieżki edukacyjnej:

zielony – obejmujący tylko kamieniołom Gruszka wraz z Bielcem i bardzo dobrze zachowanym wapiennikiem
niebieski – wydłużający szlak w kierunku wschodnim i obejmujący także Lisie Skały, Chmielarz, Polankę i dawne sztolnie uranu
czerwony – tworzący pętlę od północy zahaczając o ruiny szubienicy, Trzciniec i fragment miasta z dawnym zespołem pałacowo-folwarcznym.
dodatkowo obok kamieniołomu przebiegają trzy szlaki rowerowe (zielony, czerwony i pomarańczowy).

W południowej części wzniesienia istnieje dobrze zachowany wapiennik pochodzący z XVIII/XIX wieku. Wielokomorowy obiekt jest w całości murowany z kamienia wapiennego, prawdopodobnie pochodzącego z Gruszki. Obecnie odrestaurowany stanowi punkt widokowy na okolice, w tym Masyw Miłka i górę Połom. Warto także nadmienić, iż kamieniołom swoją nietypową nazwę zawdzięcza dawnym właścicielom tutejszego zakładu, braciom Gruschka.

Wrażenia osobiste

Umiarkowanie pozytywne. Bielec, jak wiele pozostałych gór w regionie, uległ silnym przeobrażeniom w skutek intensywnego wydobycia kruszcu, czego śladem jest ogromny kamieniołom. Niecka pochłonęła ponad połowę góry. Na ostałych fragmentach można zobaczyć płaty ciepłolubnych buczyn storczykowych, które jednak stanowią cień dawnych lasów. Jedynym pocieszeniem są liczne tereny muraw i roślinności naskalnej jakie rozwinęły się na ścianach i półkach skalnych kamieniołomu.

W przeciwieństwie do Miłka, tutejsze siedliska nieleśne nie są jeszcze tak mocno zarośnięte i wciąż można podziwiać stosunkowo liczną florę. Istnieją propozycje objęcia tego obszaru w ramach użytku ekologicznego, jednak nie wiadomo czy i kiedy by to nastąpiło. Jest to miejsce popularne turystycznie i jako jedyne posiada odpowiednie zaplecze w postaci szlaków, tablic informacyjnych i infrastruktury (ławki, miejsca do biwakowania). Warto jest się wybrać do kamieniołomu na okoliczne łąki głównie w maju i czerwcu kiedy przypada szczyt kwitnienia tutejszej flory.

Informacje praktyczne:

bardzo dobry dojazd, kamieniołom zlokalizowany jest w północno-wschodniej części miasta Wojcieszów. Najlepszą trasą jest końcowy odcinek ul.Kościelnej, skąd poprowadzono szlaki do kamieniołomu.
teren o zróżnicowanym poziomie trudności, niecka kamieniołomu jest wybitnie płaska, jednak zwiedzanie stoków wymaga już pewnej kondycji. Należy także zachować ostrożność podchodząc do krawędzi, jest to jednak nieczynny kamieniołom o wysokich ścianach.
w okolicy istnieją tylko dwa rezerwaty przyrody, pobliska Góra Miłek oraz Buczyna Storczykowa na Białych Skałach koło Podgórek. Poza tym w większych odległościach znajduje się rezerwat Buki Sudeckie i Wąwóz Lipa
oprócz terenów chronionych w okolicy Gruszki znajduje się bardzo wiele cennych przyrodniczo terenów m.in. kamieniołom Silesia, kamieniołom Połom, kamieniołom Miłek, kamieniołom Mysłów-Sobocin, góra Chmielarz, Radostka i Skopiec (najwyższy szczyt Gór Kaczawskich), stanowisko poczwarówki (Vertigo angustior) na łąkach pod Kaczorowem, dolina Olszanki i łąki w dolinie Kaczawy
najlepsze przyrodniczo terminy do zwiedzania: maj (paprocie, skalnica), czerwiec (podkolany, gruszeczki, krwiściągi, dzwonki), lipiec (gółki, kruszczyki, ożanki), jesień (goryczuszka)