Łężyckie Skałki

Jest to jeden z bardziej znanych obszarów w Górach Stołowych ale jednocześnie nie jest tak często odwiedzany jak Szczeliniec i Błędne Skały. Posiada wiele nazw, z których najczęstsze to Skałki Łężyckie i Sawanna Łężycka. Miejsce dawnego rezerwatu, obecnie teren objęty ochroną w ramach parku narodowego. Do najcenniejszych elementów należą słynne wielotonowe głazy porozrzucane na niemal płaskiej powierzchni oraz liczne siedliska łąkowe z wieloma rzadkimi gatunkami roślin oraz entomofauny. 

---

---

Typ ochrony: krajobrazowy, ścisły

Data likwidacji: 1993 r., wchłonięty przez park narodowy

Powierzchnia: 109,3

Powiat: Kłodzki

Gmina: Szczytna i Radków

Nadleśnictwo: brak

---

Status prawny

Pierwotnie Skałki Łężyckie miały być rezerwatem przyrody, którego okres projektowania sięga lat 80. i 90. Jednak w momencie utworzenia parku narodowego, status terenu uległ zmianie. Oficjalnie Skałki Łężyckie, zależnie od fragmentu, wchodzą w skład obszaru ochrony krajobrazowej, czynnej i ścisłej w ramach Parku Narodowego Gór Stołowych. Nie stanowią wyodrębnionej jednostki jak to jest w przypadku rezerwatów przyrody czy użytków ekologicznych. W wielu źródłach i publikacjach są one dalej nazywany rezerwatem przyrody, co jest dużym błędem merytorycznym. Taki problem nazewnictwa dotyczy kilku obszarów w obrębie parku (m.in. Wielkie Torfowisko Batorowskie, Ostra Góra, Wrota Pośny, Szczeliniec, Rogowa Kopa). Tak czy inaczej, cały ten teren jest objęty chronioną, co zapewnia odpowiedni poziom zabezpieczający przed czynnikiem ludzkim.

Nazewnictwo opisywanego obszaru także nie jest jednoznaczne. Zależnie od źródła, bezleśne wypłaszczenie określane jest naprzemiennie jako Sawanna Łężycka, Sawanna Afrykańska lub Skałki Łężyckie.

---

Położenie i Budowa

Obszar Sawanny Łężyckiej leży w południowej części Gór Stołowych w Sudetach Środkowych, u podnóża góry Narożnik, pomiędzy Darnkowskimi Wzgórzami, drogą nr 387 (prowadzącą z Karłowa do Dusznik-Zdroju), oraz Lisim Grzbietem i doliną potoku Dańczówka. Całość znajduje się na terenie Parku Narodowym Gór Stołowych. Ze względu na brak oficjalnych granic, na potrzeby artykułu do Sawanny dołączyliśmy także bezpośrednio przyległe obszary w oddziale leśnym 131, 132 i 135 parku narodowego.

Sawanna Łężycka stanowi rozległy obszar obejmujący stosunkowo płaski masyw Rogowej Kopy (790 m n.p.m.) zbudowanej głównie z piaskowców oraz innych form składających się na masywne warstwy mułowca. Na terenie porozrzucane są liczne skały z okresu mioceńskiego osiągające 2-4 m wysokości. Skałki zbudowane są z mułowców wapnistych, zwanych inaczej marglami plenerskimi, które zostały odsłonięte podczas erozji piaskowca, zwietrzeniu jego pierwotnej, wierzchniej warstwy. Cały ten proces trwał kilka milionów lat.

Teren stanowi ważne miejsce źródliskowe albowiem swoje początki ma tutaj potok Dańczówka (w północnej części Sawanny), który tworzy malowniczą dolinę od północnej i zachodniej strony obszaru a także potok Złotnowski w części południowej oraz Kamienny Potok w mający obszar źródliskowy po wschodniej stronie.

Masyw Rogowej Kopy generalnie składa się z „dwóch światów” rozdzielonych przez dwie gminy. Właściwa Sawanna Łężycka leży w gminie Szczytna. To ten fragment, obejmujący bezleśne wypłaszczenie terenu, jest opisywany w artykule. Pozostałe obszary przynależą do gminy Lewin Kłodzki i obejmują zachodnie stoki Rogowej Kopy, w tym skalne mury zwane Kłodowiskiem, stoki porośnięte żyzną buczyną z dwiema cennymi florystycznie śródleśnymi polanami. Obszar z gminy Lewin Kłodzki został opisany w osobnym artykule – Rogowa Kopa.

---

Flora

Roślinność jest bardzo bogata biorąc pod uwagę całość dawnego rezerwatu lub umiarkowanie bogata jeśli uwzględniać tylko tereny łąkowe na samej Sawannie. Większość chronionego obszaru różnego rodzaju łąki, przede wszystkim łąki kośne. Największe połacie zajmują zbiorowiska określane jako górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygonio-Trisetion), obejmujące ¾ powierzchni Sawanny Łężyckiej, głównie w centralnej części oraz  dwie śródleśne łąki u podnóża Rogowej Kopy, te dwie ostatnie stanowią najcenniejszy obszar Sawanny Łężyckiej i jeden z najbogatszych w rzadkie rośliny ekosystemów  Gór Stołowych.

W skład runi łąk konietlicowych wchodzą głównie liczne gatunki traw, w tym dominująca konietlica łąkowa oraz inne gatunki roślin jak: bodziszek leśny, chaber perukowy, firletka poszarpana, pełnik europejski, ostrożeń dwubarwny, rzeżusznik Hallera, zerwa kłosowa i dziurawiec czteroboczny. Wśród gatunków rzadkich i chronionych warto wymienić populację arniki górskiej, której populacje szybko zanikają w Sudetach. Łąki konietlicowe stanowią typowe siedlisko antropogeniczne, którego trwałość oraz bioróżnorodność zależna jest od czynnika ludzkiego. Dolne partie stanowią obecnie teren silnie zniekształcony z powodu ekspansji łubinu trwałego, który praktycznie zdominował tamtejsze fragmenty łąk.

Charakterystycznym elementem jest bardzo liczna populacja zimowita jesiennego, którego szacuje się na kilka tysięcy osobników. Późnym latem, całe łąki okrywają się w jasnoróżowej barwie kwiatów tej rośliny. Poza dwoma śródleśnymi polanami, łąki konietlicowe na samej Sawannie należą do umiarkowanie bogatych. Stwierdzono tutaj nieliczne gatunki chronione, m.in. ciemiężyca zielona, podkolan zielonawy, zerwa kulista oraz gółka długoostrogowa. Poza nimi siedlisko porastają liczne pospolite i typowe gatunki jak liczne chabry, przywrotniki, bodziszki, dzwonki, fiołki, jaskry oraz koniczyny.

---

Z innych zbiorowisk łąkowych, zajmujących jednak znacznie mniejsze areały, należy wymienić niewielki płat ze związku eutroficznych młak niskoturzycowych (Caricion davallianae) notowany w wilgotniejszych miejscach w północnej części sawanny, na których stwierdzono liczne i rzadkie gatunki roślin jak wełnianka wąskolistna, kukułka szerokolistna i gółka długoostrogowa. Większe płaty należą do siedliska murawy bliźniczkowej z zespołu jastrzębca i bliźniaczki psiej trawki (Hieracio (vulgati)-Nardetum)) porastający suchsze i kwaśniejsze gleby w północno-zachodnim fragmencie przy granicy z drzewostanem iglastym. W jej runie oprócz licznych jastrzębców i niskich traw notowane są także kępy arniki górskiej, ciemiężycy zielonej i rzeżusznika piaskowego.

Siedlisko murawy bliźniczkowej wykształciło się na ubogich i najsuchszych fragmentach z suchą i świeżą glebą brunatną kwaśną. Skład samych muraw jest silnie zróżnicowany, zależnie od warunków klimatycznych, poziomu wód gruntowych oraz poziomu nasłonecznienia. Jednak bez względu na miejsce występowania ich wspólną cechą jest dominacja zwartych kęp bliźniczki psiej trawki. Jest to niska (średnio ok. 30 cm) trawa, tworząca zwartą roślinności o charakterystycznym zabarwieniu, które zależnie od pory roku ma zabarwienie od żółtozielonego po płowobrązowe. Miejscowo występują tu także typowe dla siedliska gatunki roślin: dziewięćsił bezłodygowy, ciemiężyca zielona, krzyżownica zwyczajna, jastrzębce, goździk kropkowany. Miejscami na murawy wkraczają rozległe kępy wrzosu zwyczajnego oraz borówki czarnej i borówki brusznicy, szczególnie przy granicy z lasem.

Ogólnie część kompleksów łąkowych zwanych Sawanną Łężycką (mam tu na myśli teren z wyłączeniem dwóch śródleśnych łąk opisanych wcześniej) charakteryzuje umiarkowane bogactwo florystyczne. Rzadkie i chronione rośliny skupiają się głównie na północnych i południowych skrawkach, pozostawiając większą część łąkowym i kserotermicznym gatunkom jak firletka poszarpana, przywrotniki, chabry, biedrzeńce, skalnica ziarenkowata, jaskier ostry, szelężniki, świetliki i liczne gatunki traw.

W miejscach wilgotnych na granicy lasu i łąk o dobrym dostępnie światła utworzyły się cenne wysokogórskie ziołorośla i traworośla z klasy  Betulo-Adenostyletea, charakteryzujące się obecnością okazałych bylin dwuliściennych i wysokich traw, często z udziałem niższych krzewów jarzębiny oraz młodymi okazami świerków. Ziołorośla występują głównie w niższych partiach regla dolnego, gdzie spływająca woda utworzyła żyzne i wilgotne podłoże. Licznie notowane są tutaj gatunki rzadkie lub występujące wyłącznie w górach, m.in. jaskier platanolistny, szczaw górski, bodziszek leśny, zerwa kłosowa, starzec gajowy i trzcinnik leśny. Szczególnie liczna jest tutaj populacja ciemiężycy zielonej.

Znaczną część lasów okalających Sawannę stanowią dolnoreglowe bory świerkowe z klasy Vaccinio-Piceetea. Są one zdominowane przez świerk pospolity, występując na kwaśnych, ubogich glebach. W skład drzewostanu wchodzą także modrzewie, sosny, skarlałe buki i krzewy jarzębiny. Miejscami dominuje brzoza, która tworzy niewielkie jednogatunkowe płaty skarłowaciałej brzeziny. W warstwie runa dominują liczne płaty borówki czarnej i wrzosu pospolitego z pojedynczymi kępami borówki brusznicy, pszeńca zwyczajnego i licznych paproci.W Górach Stołowych, na podłożu piaskowcowym, siedlisko rozwija się w surowych warunkach tworzących skrajnie niesprzyjające warunki siedliskowe. Gleby są silnie zakwaszone, ubogie w składniki pokarmowe, płytkie i w wielu miejscach szkieletowe. Charakteryzują się niską pojemnością wodną oraz słabą aktywnością biologiczną. Surowe warunki glebowe wynikają z chemizmu podłoża piaskowcowego oraz intensywnego wymywania substancji odżywczych.

Mimo ubogości gatunkowej, lasy te pełnią istotne funkcje ochronne – stabilizują grunty, chronią przed erozją oraz stanowią refugium dla górskich gatunków lokalnej fauny. Niestety świerki tworzące siedlisko są wrażliwe na zmiany klimatyczne, gradacje szkodników (kornik) oraz zanieczyszczenia powietrza powodujące dalsze zakwaszenie gleb.

W południowej części obszaru ochrony ścisłej znajdują się zarośla oraz lasy z ubogą florą. Są to zbiorowiska z klasy olsów i zarośli łozowych (Alnetea glutinosae), oraz z rzędu łąk trzęślicowych (Molinietalia caerulae). Nie odnotowano w tym fragmencie gatunków chronionych lub roślin rzadkich dla regionu. Pospolicie rosną liczne turzyce, borówki czarne a także paprocie, mszaki i wątrobowce. Strome zbocza Rogowej Kopy zwane Kłodowiskiem są porośnięte żyzną buczyną sudecką, kwaśną buczyną sudecką oraz jaworzynami i lasami klonowo-lipowymi na stromych zboczach. Opisy tych zbiorowisk zawarte są w osobnym artykule o Rogowej Kopie tym samym dziale.

Na obszarze wykazano występowanie kilku gatunków rzadkich lub chronionych, należą do nich:

• Arnika górska (Arnica montana), wieloletnia bylina osiągająca 20-60 cm wysokości. Wyróżnia się stosunkowo dużymi koszyczkami kwiatowymi w żółtych kolorach. Jest to rzadki gatunek, objęty ochroną ścisłą, umieszczony w kategorii VU (narażony na wyginięcie). Pojedyncze kępy spotykane są na śródleśnej murawie. Roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową.
• Ciemiężyca zielona (Veratrum lobelianum), jedna z większych bylin na terenie Sawanny, której duże i rozgałęzione kwiatostany są dobrze widoczne na tle żółknącej runi łąk. Roślina posiada duże liście eliptycznym kształcie oraz liczne, ale drobne kwiaty w kolorze żółtozielonym. Gatunek trujący.
• Jastrzębiec pomarańczowy (Pilosella aurantiaca), stosunkowo rzadki gatunek notowany w Polsce niemal wyłącznie z terenów górskich. Mimo rzadkości nie został objęty ochroną. Jest to średniej wielkości bylina tworząca przyziemną rozetę z mocno owłosionymi liśćmi, ze środka której wyrasta wysoki na 20-60 cm kwiatostan zakończony kilkoma koszyczkami o ciemnopomarańczowej barwie. Na Sawannie rośnie głównie w suchszych fragmentach, zarówno u podnóża jak i w górnych partiach.
• Pełnik europejski (Trollius europaeus), symbol Ziemi Kłodzkiej, określany tutaj jako róża kłodzka. Jest to średniej wielkości bylina, tworząca serię charakterystycznych kwiatów w formie kulistych pomponów o jasnożółtej barwie. Gatunek objęty ochroną ścisłą, który rośnie na wilgotnych ziołoroślach w górnej części obszaru.
• Podbiałek alpejski (Homogyne alpina), niewielka roślina wysokogórska tworząca drobne kwiatostany o fioletowo-różóowych kwiatach. Występuje w szczytowych partiach na murawach i wzdłuż szlaków, zarówno w miejscach suchych jak i w pobliżu torfowisk.
• Podrzeń żebrowiec (Blechnum spicant), średniej wielkości paproć, tworząca rozetę 20-50 cm długości liści. Same liście są skórzaste, mające równowąskolancetowaty kształt o zaostrzonym końcu i zaostrzonej nasadzie. Występują w kwaśnych siedliskach lasów mieszanych i borów iglastych. Pojedyncze kępy można spotkać w rezerwacie jak i jego sąsiedztwie. Gatunek był objęty w Polsce od 1983 roku ścisłą ochroną gatunkową, jednak w 2014 roku został przeniesiony do ochrony częściowej.

---

Fauna

Świat zwierzęcy tego obszaru jest zbliżony do fauny występującej w pozostałych częściach Parku Narodowego, choć posiada pewne cechy charakterystyczne wynikające z lokalnych warunków siedliskowych. Ze względu na bogatą roślinność trawiastą oraz korzystne warunki żerowiskowe, teren ten jest chętnie odwiedzany wczesnym rankiem przez duże ssaki kopytne, w tym sarny, jelenie szlachetne i dziki. Zwierzęta te przychodzą tutaj w poszukiwaniu pożywienia, wykorzystując obfitość świeżej trawy, ziół oraz innych roślin zielnych. Szczególnie w okresie wiosennym i letnim można zaobserwować na łąkach sarny, a wieczorami i nad ranem nierzadko pojawiają się jelenie, które w sezonie godowym wypełniają okolicę charakterystycznym rykiem.

Poza dużymi roślinożercami, na tym terenie można spotkać szereg mniejszych ssaków. Lisy, jako drapieżniki adaptacyjne, regularnie penetrują obszar w poszukiwaniu gryzoni, jaj ptasich czy padliny. Borsuki, prowadzące nocny tryb życia, budują swoje rozległe systemy nor w pobliskich zboczach i wychodzą na żerowanie po zmierzchu.

Duży obszar wolnej przestrzeni, pozbawiony gęstego drzewostanu, sprawia, że nocą staje się on doskonałym żerowiskiem dla licznych nietoperzy zamieszkujących pobliskie jaskinie i schronienia. Otwarte łąki stanowią idealne miejsce polowań na owady nocne dla tych chronionych ssaków latających. Wśród gatunków regularnie odwiedzających ten teren znajdują się między innymi karlik malutki – jeden z najmniejszych europejskich nietoperzy, nocek wąsatek i nocek Brandta – gatunki bardzo do siebie podobne i trudne do rozróżnienia w terenie, a także gacek brunatny, który poluje nisko nad ziemią, często chwytając owady bezpośrednio z roślinności. Obecność tak różnorodnej chiropterofauny świadczy o dobrze zachowanym środowisku oraz dużej obfitości pokarmu.

Ze względu na rozległy obszar łąkowy, nasłoneczniony i bogaty w nektarodajne rośliny, miejsce to stanowi niezwykle ważną ostoję dla termofilnej entomofauny, czyli światłolubnych i ciepłolubnych owadów. Sawanna w szczególności odgrywa rolę w ochronie rzadkich i zagrożonych gatunków motyli dziennych. Do najbardziej charakterystycznych i wartościowych gatunków należy paź królowej – jeden z największych i najpiękniejszych europejskich motyli, którego gąsienice żywią się dzikimi roślinami z rodziny baldaszkowatymi.

Równie okazały jest witeź żeglarz, którego larwy rozwijają się na tarninie i innych krzewach z rodziny różowatych. Na uwagę zasługują również liczne gatunki motyli z rodziny kraśnikowatych, które znajdują tu zarówno rośliny żywicielskie dla swoich gąsienic, jak i źródła nektaru dla osobników dorosłych. Obecność tych gatunków wskaźnikowych potwierdza, że ekosystem łąkowy zachował tu swój naturalny, półnaturalny charakter oraz wysoką różnorodność biologiczną, co czyni ten obszar szczególnie cennym z punktu widzenia ochrony przyrody.

---

Zagrożenia

Obszar jest dobrze chroniony. Ryzyko wypalania łąk jest tu nikłe ze względu na to że obszary rolnicze znajdują się w bezpiecznej odległości, za wyjątkiem jednego pola. Całość obszaru ochrony ścisłej jest stale monitorowana. Zagrożeniem dla roślin łąkowych mogą stanowić czynniki naturalne jak sukcesja leśna powodująca zarastanie przez drzewa i krzewy, jako że w kraju wypas owiec praktycznie zamarł (prowadzony tylko na nielicznych łąkach w skali kraju). Odpowiednikiem wypasu na terenie łąk rezerwatu są odbywające się regularne koszenia zapobiegające sukcesji i pozwalające na swobodny oraz bezpieczny rozwój tamtejszej florze.

W ostatnich latach obniżenie poziomu wód gruntowych spowodowało zmiany ekosystemowe na stanowisku storczycy kulistej, co skutkuje jej powolnemu zanikowi. Jest to wysoce niekorzystne ze względu na to, że gatunek ten jest skrajnie rzadki w Sudetach. Obecnie znane są 2-3 populacje, wszystkie w obrębie zachodniej części Ziemi Kłodzkiej (Góry Stołowe, Góry Orlickie).

---