Paprocie Serpentynowe w Masywie Ślęży

Paprocie Serpentynowe w Masywie Ślęży

25 listopada 2017 Wyłącz przez admin

Paprocie serpentynowe stanowią jeden z najrzadszych i najcenniejszych składników polskiej flory. Wiele z nich ma jedyne stanowiska w obrębie Dolnego Śląska, co stawia te rośliny na wyjątkowym miejscu w przyrodzie regionu. Większość populacji lokalizowana jest na Masywie Ślęży, gdzie utworzono całą serię użytków ekologicznych mających chronić te niezwykłe paprocie. 



Typ ochrony: użytek ekologiczny

Data utworzenia: 2003

Powierzchnia: 3,57 ha

Powiat: Wrocławski, Dzierżoniowski, Świdnicki

Gmina: Sobótka, Łagiewniki, Marcinowice

Nadleśnictwo: Miękinia


Seria użytków ekologicznych rozmieszczonych w południowej i wschodniej części Masywu Ślęży na Przedgórzu Sudeckim, dokładniej na Masywie Raduni, Wzgórzach Oleszańskich i Wzgórzach Kiełczyńskich. Są to w większości bardzo niewielkie niewielkie obszary ochronne, obejmujące stanowiska paproci z rodzaju zanokcica (Asplenium), głównie w obrębie nieczynnych kamieniołomów lub wyrobisk serpentynitu.

Wzgórza Kiełczyńskie

Obszar powstał w czasie najstarszych ruchów górotwórczych, jednak ostateczny wygląd nadały mu ruchy lodowców w czasie ostatniej epoki lodowcowej. Zbudowane są ze skał metamorficznych, głównie serpentynitu z domieszką magnezytu, kwarcu, opalu i chalcedonu. Na wzgórzach występuje kilka stanowisk zanokcicy serpentynowej, które porastają ściany nieczynnych kamieniołomów. Na ich terenie utworzono pięć użytków ekologicznych, oznaczonych odpowiednio numerami: 1 (koło Wirkowa), 2 i 3 (koło Książnicy), 4 (koło Wirkowa) i 5 (koło Kiełczyna). Na tym terenie występuje najliczniejsza populacja zanokcicy serpentynowej (około 60% krajowej populacji) . Poza tym notuje się tu także zanokcicę klinowatą, zanokcicę północną i zanokcicę murową.  Do największej populacji zanokcicy serpentynowej zalicza się obecnie stanowisko na użytku nr 1, gdzie tamtejszą populację szacuje się na ok. 90-100 osobników. Kępy porastają głównie szczeliny skalne zachodniej ściany łomu oraz przyległą, stosunkowo stromą skarpę pokrytą osypującym się podłożem z korony kamieniołomu. Paprocie, zwłaszcza te porastające żyźniejsze partie stanowiska, są okazałe, a ich liście dochodzą do 24-25 cm długości. Populacja należy do stabilnych albowiem licznie występują tu osobniki juwenilne, których udział wydaje się równoważyć liczbę paproci obumierających.


Wzgórza Oleszeńskie

Jest to wschodnia odnoga Masywu Ślęży która od zachodu graniczy z Masywem Raduni (poprzez Przełęcz Słupicką), od północy ze wsią Sulistrowice i Księgnice Małe, od wschodu z Winną Górą i Przemiłowem a od południa ze wsią Karolin i Oleszna. Skład podłoża jest taki sam, jak znajdujących się po drugiej stronie masywu Wzgórz Kiełczyńskich tj skał metamorficznych, głównie serpentynitu z domieszką magnezytu, kwarcu, opalu i chalcedonu. Dzięki podobnym warunkom geologicznym i biologicznym, również tutaj znajdują się bogate stanowiska zanokcic, m.in. zanokcicy ciemnej i murowej. Dla ich ochrony stworzono 4 użytki ekologiczne, które znajdują się na następujących lokacjach: stanowiska 7 i 8 zostały wyznaczone na południowym zboczu Winnej Góry (317 m n.p.m.), koło wsi o tej samej nazwie (gmina Jordanów Śląski). Dwa pozostałe stanowiska 9 i 10 znajdują się na sąsiedniej górze Gozdnik, oddzielone Przełęczą Przemiłowską, obok wsi Księgnice Małe i Przemiłów (gmina Sobótka). Do najcenniejszych botanicznie należy stanowisko nr 07 na Winnej Górze, które  obejmuje stary kamieniołom serpentynitu o prostokątnym kształcie położony na wschodnich stokach w oddziale leśnym 174g, gdzie występują wszystkie cztery formy morfologiczne zanokcicy klinowatej. Stoki porasta kwaśna dąbrowa z kilkoma gatunkami chronionymi jak kruszczyk szerokolistny i buławnik mieczolistny. Obiekt tworzy kilkumetrowej wysokości strome ściany z odsłonięciami metamorficznych skał serpentynitu oraz żyłami kwarcu. Skała jest zaangażowana tektonicznie, a płaszczyzny spękań zapadają ku wschodowi.

Użytek nr 9 w Przemiłowie jest największy powierzchniowo i jednocześnie najbardziej widokowy. Obejmuje szerokie wyrobisko o wysokich, kilkumetrowych ścianach, dobrze widoczne z głównej drogi. Obiekt w Przemiłowie należy do najbardziej rozpoznawalnych dzięki ulokowaniu w centrum wsi Przemiłów, na skrzyżowaniu ul. Sosnowej i Partyzantów. Obejmuje rozległą nieckę po nieczynnym kamieniołom serpentynitu wraz ze stromymi ścianami o wysokości 10-15 m. Skała serpentynitu występuje tutaj w różnych odmianach, gdzie wykazuje jednocześnie zaangażowanie tektoniczne. W odsłonięciu tym można znaleźć różnie wykształcone minerały serpentynowe i opale miodowe zaliczane do krzemianów. Obiekt cchroni nie tylko paprocie ale także inne organizmy i ich siedliska. Znajduje się tutaj płytki zbiornik wodny, który wiosną stanowi ważne miejsce rozrodu okolicznych płazów (m.in. kukmaka nizinnego, rzekotki drzewnej i traszek). Porośnięty jest bogatą roślinnością wodno-błotną jak żabieniec, kosaciec żółty, pałka szerokolistna, tatarak zwyczajny i sitowie. Niestety, ze względu na intensywną rozbudowę miejscowości dochodzi do obniżenia poziomu wód gruntowych co skutkuje częstym wysychaniem zbiornika, łącznie w okresie rozrodu płazów. Na terenie użytków notuje się bardzo liczną populacje zanokcicy klinowatej (kilkaset kęp), a także zanokcicy murowej, ciemnej i kończystej, w tym odmianę śląską.

Ostatni z użytków ekologicznych, o numerze 5 znajduje się na Słupickej Górze (335m n.p.m.), na terenie dawnego kamieniołomu serpentynitu, niedaleko wsi Słupice (gmina Łagiewniki). Wszystkie dziesięć obszarów zajmują łącznie 3,37 ha, co stanowi ułamek procenta całości kompleksu ślężańskiego. Znajdują się one na różnych obszarach ochronnych, m.in. na terenie Ślężańskiego Parku Krajobrazowego a po podzieleniu go na obszary Natura 2000, część użytków (stanowiska 6-10) znajduje się na obszarze Natura 2000 Masyw Ślęży oraz na terenie sieci Natura 2000 Wzgórza Kiełczyńskie (stanowiska 1-5). Poza tym liczne pojedyncze kępy tego rodzaju paproci porozrzucane są po całym Masywie, m.in. na terenie rezerwatu Radunia.


Roślinność: Ze względu na niewielką powierzchnie, występuje tu umiarkowanie bogata różnorodność, która jest rekompensowana wstępowaniem kilku unikatowych gatunków. Powierzchnia użytków składa się w większości z lasu mieszanego o przeważającym drzewostanie iglastym (świerk, sosna) z domieszką dębów, buków i brzóz, które wystarają na dnach kamieniołomów jak i w górnych partiach otaczających niecki. Runo leśne stosunkowo ubogie. Do najcenniejszych zespołów roślinnych należy pomorski kwaśny las brzozowo-dębowy (Betulo-Qercetum), zajmujący około 10% powierzchni Kiełczyńskich Wzgórz. W jego wilgotniejszym wariancie występują bogato rozwinięte zbiorowiska mchów i paproci a także pojedyncze stanowiska chronionych lub cennych roślin jak lilia złotogłów, wawrzynek wilczełyko, konwalia majowa i paprotka zwyczajna.

Najważniejszym elementem ekosystemów jakie wytworzyły się w obrębie użytków jest roślinność ścian skalnych i urwisk krzemianowych ze zbiorowiskami  Androsacion vandellii, które wykształciły się na powierzchniach obejmujących zarówno rumosz skalny w runie leśnym jak i rozległe pionowe ściany oraz półki skalne w dawnych wyrobiskach. Cechą charakterystyczną jest uboga ilość fosforu i potasu oraz duża zawartość magnezu, chromu, kobaltu oraz niklu. Roślinność występują najczęściej w miejscach cienistych i półcienistych, gdzie skały bywają wilgotne przez dłuższy okres czasu, m.in. dzięki porannym mgłom. Siedlisko ma charakter inicjalny, gdzie praktycznie nie występuje podłoże a roślinność naczyniowa często egzystuje bezpośrednio na cienkiej warstwie butwiejących liści oraz na warstwie mszaków dających, oprócz miejsca do zakorzenienia się, także stosunkowo korzystny rezerwuar wody w okresie opadów atmosferycznych. Na powierzchniach siedliska zidentyfikowano liczne gatunki paproci oraz mchów, wątrobowców i niektórych roślin kwiatowych. Wśród pospolitej roślinności ciepłolubnej, porastającej nasłonecznione partie wyrobisk możemy spotkać m.in. wilczomlecza sosnka, macierzankę zwyczajną, kostrzewę owczą, wiechlinę spłaszczoną, rozchodnika ostrego, lepnicę zwisłą i lepnicę rozdętą, biedrzeńca mniejszego oraz goździka kartuzka. Wśród zbiorowiska wyróżnić można kilka zespołów charakterystycznych dla paproci serpentynitowych:

  • Asplenietum septentrionali-adianti-nigri, zespół dla którego gatunkiem typowym jest zanokcica ciemna
  • Asplenietum serpentini, zespół dla którego gatunkiem typowym jest zanokcica klinowata
  • Asplenium trichomanes-Asplenium septentrionale, zespół dla którego gatunkiem typowym jest zanokcica skalna i północna

Na niektórych stanowiskach pozostały szczątkowe fragmenty muraw kserotermicznych (Festuco-Brometea), które w dawnych czasach obejmowały znacznie rozleglejsze płaty. Na wskutek systematycznego zalesiania tych terenów murawy występują głównie w postaci silnie zubożonych gatunkowo niewielkich płatów na kwaśnym i suchym podłożu granitowo-serpentynitowym. Często tworzą wąskie pasy na granicy lasu i opadających ścian kamieniołomów, które nie zostały zasiedlone przez drzewa. W runi występuje m.in. dzwonek okrągłolistny, biedrzeniec mniejszy, chaber nadreński, chaber driakiewnik, goździk kropkowany, kostrzewa owcza, lepnica rozdęta, przetacznik kłosowy, pięciornik piaskowy, przytulia właściwa, smółka pospolita, strzęplica nadobna, szczaw polny, tymotka Boehmera i wilczomlecz sosnka. Najlepiej wykształcone płaty występują w Przemiłowie oraz wokół nieczynnego kamieniołomu na stanowisku nr 2. W rejonach tych występują także liczne zakrzewienia szczodrzeńców oraz populację bardzo rzadkiego leńca alpejskiego. Jest to jedna z zaledwie kilku znanych populacji na terenie Sudetów.


Stanowisko

Stanowisko nr. 01

Stanowisko nr. 02

Stanowisko nr. 03

Stanowisko nr. 04

Stanowisko nr. 05

Stanowisko nr. 06

Stanowisko nr. 07

Stanowisko nr. 08

Stanowisko nr. 09

Stanowisko nr. 10

Lokalizacja

Wirki (Świdnicki)

Książnica (Dzierżoniowski)

Książnica (Dzierżoniowski)

Wirki (Świdnica)

Książnica (Dzierżoniowski)

Słupice (Dzerżoniowski)

Winna Góra (Wrocławski)

Winna Góra (Wrocławski)

Przemiłów (Wrocławski)

Księgnice Małe (Wrocławski)

Powierzchnia

0,1 ha

0,26 ha

0,22 ha

0,3 ha

0,2 ha

0,58 ha

0,7 ha

0,2 ha

0,66 ha

0,15 ha


Zagrożenia: Głównym zagrożeniem jest sukcesja leśna skutkująca powolnym ale systematycznym zarastaniem ścian i podnóża kamieniołomów przez krzewy a w dalszej kolejności także drzewa sosnowe i dębowe. Rozrastająca się roślinność powoduje wykruszanie skał. Zasypywanie rumoszem i narastającą biomasą stanowi główne zagrożenie dla śródleśnych stanowisk. Dotyczy to szczególnie stanowisk w środku lasu o niezbyt stromych ścianach wyrobisk. Paprocie, które rosną na stromych łomach i w ich szczelinach skalnych nie narażone na konkurencję ze strony innych gatunków. Ściany skalne, na których występują nie są ocienione. Na stanowiskach mocno nasłonecznionych lub świetlistych część osobników znajduje się pod silną presją szybko rozrastających się traw (trzcinnika leśnego, kostrzewy owczej) a także borówek i jeżyny fałdowej. W przypadku niektórych gatunków (zanokcica ciemna i kończysta) szczególnie niebezpieczne jest wykopywanie całych kęp przez kolekcjonerów oraz zbieranie przez naukowców okazów do zielników. Części stanowisk grozi naturalne wymarcie z powodu bardzo małej liczby osobników, które charakteryzują się mierną kondycją roślin oraz brakiem osobników młodych (juwenilnych).

Presja turystyczna czy budowlana nie dotyczy obszarów, za wyjątkiem stanowiska nr 09. Na użytku w Przemiłowie duże zagrożenie stanowi rozbudowująca się infrastruktura mieszkalna, mogąca mieć wpływ na obniżenie się wód gruntowych. Tamtejsze rozlewisko stanowiące ważną ostoję dla rozrodu okolicznych płazów w ciągu ostatnich lat bardzo szybko wysycha. W niektórych sezonach dół w ogóle nie wypełnia się wodą, co ma fatalny wpływ na populacje tamtejszych gatunków. Dodatkowo bliskie sąsiedztwo ludzkich siedzib wpływa negatywnie w postaci regularnych wypadów, penetracji siedlisk, płoszenia zwierzyny i niszczenia runa. Częste są ślady ognisk a także licznie pozostawione odpadki i śmieci po biwakowaniach. Problemy te tyczą się jedynie użytku w Przemiłowie. Pozostałe są ulokowane głęboko w lesie, często w dużej odległości od jakichkolwiek dróg czy nawet ścieżek. Część z nich stanowią głębokie wyrobiska z wysokimi ścianami, których budowa i kształt zniechęcają lub wręcz uniemożliwiają jakąkolwiek penetracje turystyczną, nie mówiąc już o biwakowaniu i rozpalaniu ognisk.

Wrażenia ogólne: Większość użytków ukryta jest głęboko w lesie, z daleka od szlaków. W większości nie są one oznaczane na mapach turystycznych, nie prowadzą do nich żadne oznaczenia czy też tablice informacyjne. W sumie to i dobrze, albowiem im mniej osób zwiedza użytki, tym lepiej dla tamtejszej flory paprociowej. Choć zasłyszane od botaników historie, mogą sugerować, że to nie turyści a właśnie naukowcy są głównym zagrożeniem. To oni lubowali się w wykopywaniu całych kęp zanokcic do swoich zielnikowych kolekcji. Przeciętny turysta nawet nie rozpozna w zanokcicach rzadkich roślin, ot takie sobie paprotki rosnące na skałach. W większości odwiedzonych użytków, człowiek musiał się kierować dobrymi mapami i nawigacją albowiem są one mocno ukryte w lesie. Często zarośnięte krzewami. Na tyle mocno zarośnięte, że paprotki uciekają na okalające fragmenty, do których dochodzą resztki światła. Mimo, że tereny objęte są ochroną, nie widać tu żadnych prac pielęgnacyjnych. Tereny pozostawione są samym sobie. Nie skutkuje to dobrymi rokowaniami.


Informacje praktyczne:

  • zróżnicowany dojazd, część użytków znajduje się zaraz przy drodze lub prowadzi do nich bezpośrednia dróżka leśna/polna, inne są natomiast umiejscowione w lesie bez żadnych dróg. W przypadku poszczególnych wygląda to następująco: Przemiłów (zaraz przy drodze), Słupice (prowadzi dobrze oznaczona ścieżka), Stanowiska 1, 2, 3, 5 (prowadzą do nich drogi polne a potem leśne), Stanowiska 4, 8, 10 są ukryte w lesie bez poprowadzonych do nich ścieżek lub szlaków
  • zróżnicowany stopień trudności. Podobnie jak w przypadku dojazdu, ilość użytków powoduje różny stopień trudności poruszania się po nich. Najłatwiejsze w poruszaniu są kamieniołomy w Słupicach i Przemiłowie. W przypadku innych, większość posiada wysokie lub strome ściany i zaleca się wyjątkową ostrożność. Miejsca są ukryte w lesie bez jakichkolwiek oznaczeń lub charakterystycznych i dobrze znanych punktów, stąd wezwanie ewentualnej pomocy może stanowić duży problem
  • w okolicy znajdują się rezerwaty przyrody (Góra Ślęża, Góra Radunia i Łąka Sulistrowicka), ZPK Skalna oraz liczne pomniki przyrody, w tym interesujący pomnik powierzchniowy Krasnorst.
  • najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: cały sezon wegetacyjny (paprocie zanokcicowe), maj/czerwiec (pozostała roślinność na murawach)