Modraszek telejus

7 listopada 2025 Wyłączono przez admin

Modraszki stanowią dużą grupę motyli, której oznaczanie często nastręcza dużych problemów. Wszystkie jednak cechuje mniejszy lub większy udział niebieskiego koloru na skrzydłach oraz skomplikowany cykl rozwojowy. Nie inaczej jest w przypadku modraszka telejusa, który uzależnił swój żywot od konkretnej rośliny i konkretnego rodzaju mrówek. Aby móc egzystować na danej łące musi rosnąć krwiściąg lekarski, w pobliżu którego występuje gniazdo mrówek z rodzaju wścieklica. Tylko wtedy motyl w pełni zamknie swój cykl rozwojowy, przez co stanowi gatunek bardzo wrażliwy na jakiekolwiek zmiany siedliskowe. W efekcie modraszek został gatunkiem naturowym wymagającym powoływania obszarów Natura 2000, gdzie stanowi tzw. gatunek parasolowy.

Gromada: Owady (Insecta)

Rodzina: Modraszkowate (Lycaenidae)

Wielkość: 28-38 mm (rozpiętość skrzydeł)

Aktywność: dzień

Cykl rozwojowy: 2 sezony (zimowanie)

Ochrona: ochrona ścisła. II i IV dyrektywa siedliskowa

Wygląd

Modraszek telejus (Phengaris teleius), dawniej był klasyfikowany do rodzaju Maculinea i Lycaena. Jest to motyl o średniej wielkości z rodziny modraszkowatych. Ciało jest gęsto owłosione, w kolorze brunatnym, szarym i niebieskim, szczególnie długie włoski występują na tułowiu. Rozpiętość skrzydeł wynosi 28-38 mm, przy czym samice są zazwyczaj nieco większe od samców. Dymorfizm płciowy jest widoczny w kolorystyce i układzie wzorków na skrzydłach.

Samce charakteryzują się jasnoniebieskim, błyszczącym ubarwieniem wierzchu skrzydeł z fioletowym, czasem lekko purpurowym odcieniem. Skrzydła są obramowane wąską, czarnobrunatną obwódką, która jest szeroka na wierzchołkach skrzydeł przednich, obwódce towarzyszy rząd czarnych plamek. Zależnie od osobnika mogą być bardziej lub mniej wyraźnie. Dodatkowo na obu parach skrzydeł występują tzw. plami dyskoidalne. Na spodzie skrzydeł przednich, przy krawędzi, mogą występować nieliczne drobne czarne plamki.
Samice mają wierzch skrzydeł znacznie ciemniejszy z ciemnobrunatnym odcieniem. U nasady skrzydeł często pojawia się niebieskawy nalot o różnym natężeniu, czasem dość wyraźny, innym razem ledwo dostrzegalny. Obwódka skrzydeł jest ciemnobrązowa, szersza niż u samców. Obwódce towarzyszą dwa rzędy plamek

Spód skrzydeł u obu płci jest jasnoszary lub szarobrązowy z szeregiem plamek ułożonych w rzędach. W przedniej parze skrzydeł plamki są mniejsze i mniej liczne. Plamki ułożone są w łukowate przepaski o charakterystycznym dla tego gatunku wzorze. U nasady skrzydeł tylnych często występuje niebieskawy nalot. Na skrzydłach wyróżnić możemy następujące plamki:

plamki nasadowe, nieregularnie ułożone, często słabo zaznaczone lub niemalże niewidoczne.
plamka dyskoidalna, charakterystyczna plamka tworząca wąską, nieregularną i krótką linię w środkowej części skrzydła. Stanowiąc jeden z punktów do rozpoznawania gatunków modraszków.
rząd plamek środkowy (przyosiowy), tworzący łukowaty wzór dużych i dobrze widocznych plamek.
rząd plamek brzeżny, tworzące go plamki są małe i słabo zaznaczone .

Gąsienica ma dość zmienny wygląd, adaptujący do jej cyklu rozwojowego. Łącznie gąsienica przechodzi IV stadia rozwojowe, początkowo są brunatno-czerwone, drobne i lekko spłaszczono, pokryte drobnymi włoskami. W mrowiskach gąsienica zmienia wygląd – staje się bardziej pulchna, mlecznobiała lub kremowa, z brązowawą głową otoczoną dużym fałdem naskórka z I segmentu tułowia. Powierzchnia ciała staje jest gładka, błyszcząca i upodobniająca do larw mrówek.

Poczwarka modraszka telejusa jest krępa, nieprzeźroczysta, barwy bladobrunatnej.

Biologia Gatunku

Modraszek telejus jest gatunkiem jednopokoleniowym – w ciągu roku rozwija się tylko jedno pokolenie. Motyle pojawiają się w okresie od końca czerwca do sierpnia, przy czym szczyt lotu przypada zazwyczaj na lipiec. Termin pojawienia się imago jest ściśle skorelowany z kwitnieniem głównej rośliny żywicielskiej – krwiściągu lekarskiego (Sanguisorba officinalis). Fenologia gatunku może się nieznacznie różnić w zależności od szerokości geograficznej i warunków klimatycznych danego roku.

Dorosłe motyle żyją stosunkowo krótko – około 2-3 dni, maksymalnie do tygodnia. W tym czasie muszą zdążyć znaleźć partnera, kopulować i złożyć jaja. Krótki okres życia sprawia, że synchronizacja pojawienia się osobników obu płci oraz dostępność kwitnącego krwiściągu są kluczowe dla sukcesu reprodukcyjnego gatunku.

Samce są aktywne przez większą część dnia, szczególnie w godzinach przedpołudniowych i popołudniowych, gdy temperatura jest odpowiednio wysoka. Stosują strategię patrolowania – aktywnie latają nisko nad roślinnością w poszukiwaniu samic. Samce koncentrują swoje loty wokół płatów krwiściągu lekarskiego, gdzie spodziewają się napotkać samice. Po kopulacji samica składa pojedynczo jajeczka na kwiatostanach krwiściągu.

Biologa rozwoju larw jest skomplikowana, gdzie możemy wyróżnić kilka jej etapów:

Żerowanie na roślinach: Po wylęgu, które następuje po około 7-10 dniach, młode larwy żerują na kwiatach krwiściągu przez 2-3 tygodnie. W tym czasie przechodzą do IV stadium larwalnego, odżywiając się rozwijającymi się kwiatami i nasionami. Ta faza trwa od lipca do sierpnia.
Adopcja przez mrówki: Kluczowym momentem w cyklu życiowym jest adopcja larwy przez mrówki. Po osiągnięciu IV stadium larwalnego, gąsienica opuszcza roślinę (zwykle w sierpniu) i opada na ziemię. Tam zostaje odnaleziona przez robotnice mrówek z rodzaju wścieklica Myrmica. W Europie modraszek pasożytuje na 9 gatunkach z tego rodzaju. W Polsce larwy modraszka wykorzystują przede wszystkim gniazda wścieklicy uszatki (w. szorstkiej) (Myrmica scabrinodis), rzadziej wścieklicy zwyczajnej (Myrmica rubra) oraz wścieklicy Myrmica gallieni.
Mechanizm adopcji: Larwa wabi mrówki poprzez substancje chemiczne (feromony) oraz wydzielanie słodkiej substancji z gruczołu nektarowego. „Adopcja” trwa czasem kilkadziesiąt minut, zależnie od poziomu imitacji larw i siły feromonów. To sprawia, że robotnice mrówek traktują gąsienicę jak własne potomstwo i przenoszą ją do mrowiska. Larwa jest często traktowana priorytetowo, nawet lepiej niż prawdziwe larwy mrówek.
Życie w mrowisku: Po przeniesieniu do mrowiska larwa dostosowuje swoje feromony do feromonów mrówek-gospodarzy. Ma to kluczowe znaczenie aby nie zostać rozpoznaną. Strategia życia w mrowisku jest wbrew pozorom bardzo ryzykowna, a śmiertelność gąsienic ocenia się na około 80%. Wszystko zależy od tego jak bardzo larwa będzie prowadzić skryty tryb życia. W tym czasie stara się możliwie unikać gwałtownych ruchów oraz kontaktu z mrówkami. Pożywienie czerpie poprzez aktywne polowanie (zjadanie larw i jaj mrówek), bycie karmionym przez robotnie (trofalaksja) lub stosowanie mieszanej strategi łącząc oba wcześniej wymienione sposoby.
Larwa spędza w mrowisku około 10-11 miesięcy, przechodząc zimę w stanie hibernacji. W tym czasie przechodzi jeszcze jedno lub dwa linienia, zwiększając swoją masę niemal stukrotnie i osiągając ostatnie stadium larwalne. Gąsienica rośnie powoli, żywiąc się kosztem kolonii mrówek i mogąc znacząco wpłynąć na kondycję danego gniazda.
Przepoczwarczenie: Cykl poczwarki następuje w mrowisku, zazwyczaj czerwcu następnego roku. Poczwarka pozostaje w mrowisku przez 3 tygodnie. Mrówki nadal opiekują się poczwarką, choć czasem mogą zachowywać się wobec niej agresywnie.
Wylęg i opuszczenie mrowiska: Po wylęgu świeży motyl musi wydostać się z mrowiska na powierzchnię. Jest to jeden z najbardziej ryzykownych momentów – motyl jest bezbronny, a mrówki mogą go zaatakować. Wylęg następuje zazwyczaj w godzinach porannych. Motyl, jeszcze z niedorozwiniętymi skrzydłami, szybko wspina się do wyjścia z mrowiska. Po wydostaniu na powierzchnię odczekuje, aż skrzydła ulegną rozwinięciu i stwardnieją, po czym odlatuje. Sukces tego etapu jest kluczowy dla przeżycia – wiele osobników ginie atakowanych przez gospodarzy lub nie potrafi wydostać się z mrowiska.

Występowanie

Gatunek euroazjatycki, którego zwarty areał rozpościera się od Europy Środkowej poprzez strefę umiarkowaną Europy Wschodniej (Białoruś, Ukraina, południowa i środkowa część Rosji) i dalej przez północny Kazachstan, południową Syberię, Mongolię, północne Chiny (Mandżuria), dalekowschodnią część Rosji, Koreę i Japonię. Rozproszone stanowiska stwierdzono także we Francji, północnych Włoszech, Szwajcarii, Austrii, Rumunii i na Kaukazie.

W Polsce przebiega północna granica zasięgu, której linia biegnie skośnie poprzez Dolny Śląsk, południową część łódzkiego, Mazowsze i po środkowe Podlasie. Tereny o największym zagęszczeniu stanowisk obejmują dolnośląskie, opolskie, małopolskie, świętokrzyskie, południową część mazowieckiego i lubuskie. Gatunek rzadki w Kotlinie Sandomierskiej i Karpatach. Do najdalej wysuniętych na północ stanowisk należą populacje w okolicach Krosna Odrzańskiego, Warszawy i Puszczy Augustowskiej. Modraszek, jako gatunek z dyrektywy siedliskowej, jest dobrze udokumentowany w sieci Natura 2000, gdzie łącznie stwierdzono jego występowanie na 126 obszarach naturowych.

Dolny Śląsk należy do jednego z głównych zagłębi występowania modraszka telejusa w Polsce. Gatunek ten został stwierdzony przede wszystkim w dolinach większych rzek oraz w niższych położenia Sudetów. Do miejsc o największej koncentracji należy m.in. dolina Odry (od Oławy po Ścinawę), dolina Baryczy, dolina Bystrzycy, dolina Łachy, łąki Pogórza Izerskiego, Pogórza Wałbrzyskiego i Pogórza Kaczawskiego, Góry Bystrzyckie, Góry Kamienne, Góry Stołowe, Góry Wałbrzyskie i Wzgórza Trzebnickie. Najmniej stanowisk odnotowano w Borach Dolnośląskich oraz w Sudetach Wschodnich. Chroniony w wielu obszarach Natura 2000, m.in. DębiańskieMokradła, Dolina Bystrzycy Dusznickiej, Dolina Widawy, Karszówek, Kumaki Dobrej, Łąki Gór i Pogórza Izerskiego, Łęgi Odrzańskie, Modraszki nad Opoczką, Ostoja nad Baryczą, Zagórzyckie Łąki, Źródła Pijawnika.

Siedlisko

Modraszek telejus jest gatunkiem związanym z szeroko rozumianymi wilgotnymi łąkami. Zasiedla tereny otwarte, umiarkowanie do dobrze nasłonecznionych, choć toleruje również częściowe zacienienie. Kluczowym wymogiem siedliskowym jest obecność rośliny żywicielskiej, czyli krwiściągu lekarskiego (Sanguisorba officinalis), oraz odpowiednich gatunków mrówek z rodzaju wścieklica Myrmica.

Optymalne są tereny umiarkowanie nasłonecznione, które tolerują częściowe zacienienie przez pojedyncze drzewa lub krzewy. Istotne jest również osłonięcie od silnych wiatrów przez otaczającą roślinność lub elementy krajobrazu. W przeciwieństwie do wielu innych gatunków modraszków, modraszek telejus nie wymaga pełnego nasłonecznienia przez cały dzień i może zasiedlać stanowiska z mozaiką obszarów nasłonecznionych i lekko zacienionych.

Kluczowym czynnikiem siedliskowym jest wysoka wilgotność. Gatunek zasiedla tereny z wysokim poziomem wód gruntowych, łąki okresowo zalewane lub z tendencją do podtopień wiosennych, oraz siedliska z dobrym uwilgotnieniem przez cały sezon wegetacyjny. Charakterystyczne stanowiska znajdują się w sąsiedztwie cieków wodnych, rowów melioracyjnych i stawów. Wilgotność jest niezbędna zarówno dla rozwoju krwiściągu lekarskiego, jak i dla utrzymania stabilnych kolonii mrówek Myrmica.

Przeważnie wymogi wodno-glebowe umożliwiają rozwój kilku typów siedlisk. Najczęstszym i najbardziej kojarzonym z krwiściągiem jest siedlisko łąk trzęślicowych (Molinion). Łąki te są ekstensywnie użytkowane, koszenie odbywa się jeden do dwóch razy w roku, zazwyczaj późnym latem lub jesienią. Cechuje je bogaty skład florystyczny z udziałem gatunków światłolubnych i wilgociolubnych.

Dla sukcesu reprodukcyjnego modraszków niezbędna jest obecność licznych, kwitnących roślin krwiściągu w okresie lipiec-sierpień. Preferowane są płaty tej rośliny o powierzchni minimum kilku metrów kwadratowych, przy czym większe skupienia są bardziej atrakcyjne

Zagrożenia i Ochrona

Do najważniejszych zagrożeń dla gatunku jest zanik lub zaburzenie ekosystemu powodujące jednocześnie zanik rośliny żywicielskiej. Siedliska modraszka telejusa są zagrożone przez szereg czynników antropogenicznych i naturalnych. Intensyfikacja użytkowania, obejmująca częste koszenie, intensywny wypas i nawożenie, prowadzi do degradacji siedlisk. Melioracje odwadniające prowadzą do obniżania poziomu wód gruntowych, co niszczy wilgotny charakter łąk.

Paradoksalnie, równie niebezpieczne jak intensyfikacja jest całkowite zaprzestanie użytkowania łąk. W efekcie na niekoszonych łąkach pojawiają się krzewy, takie jak tarnina, głóg, róże czy wierzby, a następnie drzewa. Zarastanie łąk prowadzi do zacienienia siedliska, co eliminuje światłolubne gatunki, w tym krwiściąg lekarski. Zmienia się również mikroklimat siedliska, warunki wilgotnościowe i termiczne, co może być niekorzystne dla mrówek żywicielskich. Całkowite zalesianie dawnych łąk prowadzi do definitywnej utraty siedlisk gatunku.

Ochrona gatunku wymaga zachowania ekstensywnie użytkowanych, wilgotnych łąk z obfitym występowaniem krwiściągu lekarskiego oraz odpowiednich warunków dla mrówek żywicielskich. Kluczowe jest utrzymanie tradycyjnych form gospodarowania łąkami, które pozwalają na współistnienie wszystkich trzech niezbędnych elementów tego złożonego systemu ekologicznego.

Współczesny krajobraz rolniczy charakteryzuje się wysokim stopniem fragmentacji siedlisk. Rozległe kompleksy wilgotnych łąk zostały rozbite na niewielkie, izolowane fragmenty otoczone polami uprawnymi, zabudową lub lasami. Fragmentacja siedlisk prowadzi do izolacji małych populacji modraszka telejusa, które mają ograniczone możliwości wymiany genowej z innymi populacjami.

Małe, izolowane populacje są bardziej narażone na wyginięcie w wyniku zdarzeń losowych, inbredu i utraty zmienności genetycznej. Motyle mają ograniczoną zdolność do przemieszczania się na duże odległości, co utrudnia kolonizację nowych lub rekolonizację opuszczonych siedlisk. Brak korytarzy ekologicznych łączących fragmenty siedlisk uniemożliwia migrację osobników między populacjami, co zwiększa ryzyko lokalnych wyginięć.

W Polsce modraszek telejus objęty jest szeregiem statusów. Jest to gatunek objęty ścisłą ochroną i dyrektywą siedliskową sieci Natura 2000. Dzięki temu stwierdzenie występowania modraszka na danym obszarze daje możliwość powołania obszaru naturowego. Jest to tzw. gatunek parasolowy, albowiem powołanie obszaru naturowego chroni także inne gatunki roślin i zwierząt, szczególnie związanych z siedliskiem modraszka. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt – Bezkręgowce sklasyfikowany jako gatunek niższego ryzyka (LR – Lower Risk). Modraszek telejus figuruje także na Czerwonej Liście Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce (znajduje się w grupie gatunków niższego ryzyka: LR – Lower Risk) ze statusem – najmniejszej troski (LC – Least Concern).

Dobrze widoczna różnica. Modraszek nausitous (Phengaris nausithous), po lewej: 1 rząd plamek, brak zewnętrznego (brzeżnego) rzędu plamek. Modraszek telejus (Phengaris teleius), po prawej: dobrze widoczne 2 rzędy plamek.

Gatunki Podobne

Najbardziej znanym wśród podobnych motyli jest modraszek nausitous (Phengaris nausithous), który jest podobny do tego stopnia, iż oba modraszki określane są jako gatunki bliźniacze. Jednak u obu motyli występuje szereg różnic w wyglądzie, biologii i zachowaniu, które dosyć dobrze różnicują te dwa gatunki.

Modraszka nausitousa odróżnia m.in.:

ciemniejsze ubarwienie oraz brak zewnętrznego rzędu plamek (tzw. brzeżnych) na spodniej stronie skrzydeł
motyl preferuje siedliska częściowo zakrzaczone, unika terenów całkowicie otwartych
samica składa jajeczka na najwyższych, w pełni rozwiniętych kwiatostanach krwiściągu, podczas gdy telejus przeważnie wybiera nie w pełni rozwinięte pędy w połowie wysokości rośliny

Innym podobnym gatunkiem jest modraszek alkon (Phengaris alcon), którego gąsienice żerują na roślinach z rodzaju goryczka (Gentiana), głównie na goryczce wąskolistnej (Gentiana pneumonanthe) oraz cechuje je znacznie mniejsze drapieżnictwo w mrowisku. Gąsienice są przeważnie wystarczająco karmione, dzięki czemu nie posuwają się do aktywnego zjadania larw mrówek. Gatunek ten ciężko jest odróżnić od modraszka telejusa. Główną różnicą jest położenie czarnej plamki na przepasce środkowej na spodniej stronie skrzydeł. U alkona znajduje się ona bliżej plamki dyskoidalnej, niż przepaski zewnętrznej.