Przewodnik Przyrodniczy po Dolnym Śląsku – Kwiecień

26 marca 2026 Wyłączono przez admin

Kwiecień plecień, wciąż przeplata … powiedzenie znane i jak najbardziej aktualne. Jest to miesiąc o bardzo dużych zawirowaniach w pogodzie, jednak kwietniowa przyroda jest stosunkowo przewidywalna. To właśnie wtedy masowy rozkwit roślinności przenosi się z łęgów ku grądom, gdzie śnieżyce i śnieżyczki ustępują miejsca zawilcom i kokoryczom. Łąki dalej są pogrążone w marazmie, choć pojawiają się już pierwsze zwiastuny w postaci fiołków, rzeżuchy i podbiału. Jednak w kwietniu bezsprzecznie prym wiodą lasy liściaste.

Fenologia Kwietnia

Kwiecień to fenologicznie czas prawdziwego przełomu — przyroda przechodzi wtedy ze wczesnej wiosny, dobrze znanej pod nazwą przedwiośnia, w kolejną fazę o mniej znanej nazwie – pierwiośnie (wczesna wiosna). Do zmiany dochodzi stopniowo około połowy kwietnia. W ujęciu fenologiczna wczesna wiosna odpowiada środkowemu okresowi, gdzie średnie dobowe temperatury wynoszą nieco poniżej i powyżej 10°C. Krajobraz, jeszcze niedawno szary i ospały, nagle wybucha kolorami.

Na początku miesiąca pierwsze do akcji wkraczają wierzby z charakterystycznymi baziami, a zaraz za nimi mniszek pospolity, ziarnopłon wiosenny oraz porzeczki — czarna i czerwona. Jednocześnie pierwsze listki zaczynają rozwijać brzoza brodawkowata i klon zwyczajny. W runie leśnym początkowo zakwitają masowo zawilce, którym towarzyszą fiołki, groszki, miodunki i złocie. Stopniowo w ciągu 2-3 tygodni ich miejsce zajmują masowo zakwitające kokorycze. Natomiast pod koniec miesiąca z ziemi wychodzą pędy konwalii, kokoryczek i storczyków (buławniki, podkolany, kukułki), które zakwitną w maju.

W połowie i pod koniec kwietnia przychodzi czas na drzewa owocowe, zarówno te dzikie jak i sadownicze. Zakwitają kolejno czereśnie, wiśnie i grusze, a towarzyszą im czeremcha, forsycja i żarnowiec. To jeden z najbardziej spektakularnych momentów wiosny — sady i ogrody stają się wtedy prawdziwymi chmurami w kolorach bieli i różu. Zwieńczeniem miesiąca jest pojawienie się pąków kwiatowych czosnku niedźwiedziego, kasztanowca i bzu lilaka. To tradycyjny sygnał, że wiosna jest już w pełni — powietrze gęstnieje od zapachu, a zieleń jest wszędzie.

Grądy pełne kolorów

Lasy grądowe stanowią jeden z najbardziej bioróżnorodnych i zróżnicowanych siedlisk leśnych w Polsce. Grąd rośnie na żyznych, wilgotnych glebach nizin i niższych położeń górskich. Dawniej był to najpospolitszy typ lasu, który niestety uległ działalności człowieka. Ze względu na żyzne gleby większość lasów grądowych została wycięta pod pola uprawne.

Grąd to przede wszystkim królestwo dębów, lip i grabów – te trzy gatunki tworzą charakterystyczny, gęsty baldachim koron. Zależnie od poziomu wilgotności towarzyszą im buk, klon, wiąz i jesion. W podszycie, czyli warstwie niższych krzewów i drzewek, króluje leszczyna, trzmielina i bez czarny. To właśnie ta wielowarstwowa struktura – drzewa, podszyt, runo – odróżnia grąd od uboższych lasów sosnowych czy brzozowych.

Kwiecień to najbardziej spektakularny miesiąc w grądzie, a zawdzięczamy to roślinom wczesnowiosennym, tzw. geofitom. Zanim drzewa rozwiną liście i zacienią dno lasu, przez kilka tygodni na leśnej podłodze trwa prawdziwe święto. Kwitną wtedy zawilce – białe i żółte. Tworzą one rozległe dywany pomiędzy drzewami. Do towarzystwa dołączają przylaszczki w kolorze błękitu, fiołki, złoć żółta i miodunka ćma. To zjawisko, znane jako aspekt wiosenny, jest dla grądu wyjątkowe – w borach sosnowych czy olszynach po prostu nie istnieje.

Jednak zawilce tworzą jeden typ dywanu – białego, który powstaje głównie w suchszym wariancie grądu. Natomiast w lasach wybitnie wilgotnych, często przypominającym łęgi, dominuje róż i fiolet. Chodzi tutaj o kokorycz pustą, która to potrafi stworzyć wielohektarowe dywany. Ten typ lasu ma nawet swoją własną nazwę – grąd kokoryczowy.

Grąd wyróżnia się bogactwem gatunkowym na każdym piętrze lasu. To siedlisko dla dzięciołów, sów, jeleni i wielu owadów. Stare, próchnicze drzewa dają schronienie rzadkim chrząszczom. Grądy to również naturalne „magazyny” wody i węgla, pełniące kluczową rolę w ekosystemie. W skrócie – grąd to las pełen życia, kontrastów i sezonowych spektakli, jeden z najpiękniejszych ekosystemów leśnych naszej strefy klimatycznej. W maju można jeszcze podziwiać bogactwo kwiatów, jednak latem w grądzie dominuje ściana zieleni z pojedynczymi kwiatkami.

Więcej o typach grądów można znaleźć w naszym artykule: Lasy Grądowe

Gdzie można spotkać najpiękniejsze grądy?

Lasy Oławskie (Lasy Ryczyńskie), jest toi duży kompleks leśny znajdujący się we wschodniej części Ziemi Oławskiej, jako jeden z niewielu w regionie stanowi niemal w całości lasy liściaste z wieloma śródleśnymi łąkami i polanami. Obszar nie posiada jednej oficjalnej nazwy, wg różnych źródeł nazywany jest często jako Lasy Ryczyńskie, od grodziska znajdującego się na ich terenie, Lasy Oławskie, od największej miejscowości w regionie, lub jako Grądy Odrzańskie. Ta ostatnia nazwa jest wzięta od obszaru Natura 2000, do której owe lasy zostały włączone. Całość kompleksu leśnego obejmuje wiele siedlisk, w tym siedliska o bardzo dobrze zachowanej strukturze z wieloma gatunkami charakterystycznymi lub rzadkimi.

Na Lasy Oławskie składają się przede wszystkim z licznych ekosystemów drzewostanu liściastego, takich jak: grąd środkowoeuropejski, mający dobrze zachowany starodrzew o bardzo bogatym runie leśnym z dominującym grabem oraz lipą drobnolistną a także domieszką innych drzew jak dąb szypułkowy i buk zwyczajny. Wyróżnia się tutaj tzw. grąd kokoryczowy, szczególnie bogaty w zachodnich i południowych fragmentach zespołu leśnego. Występują tutaj takie gatunki roślin jak: kokorycz pusta, zawilec gajowy, żywiec bulwiasty, jasnota biała, poziewniki, śnieżyca wiosenna, śnieżyczka przebiśnieg, kruszczyk siny, kruszczyk szerokolistny, lilia złotogłów, czosnek niedźwiedzi, przetacznik górski, gnieźnik leśny, groszek wiosenny i czworolist pospolity.

Las koło Oleśnicy Małej. Niewielki kompleks leśny ciągnący się wzdłuż rzeki Gnojna na odcinku Oleśnica Mała-Niemil. Obejmuje cenne siedliska łęgu jesionowo-wiązowego i grądu środkowoeuropejskiego w odmianie wilgotnej, które stanowią wyspę różnorodności pośród dziesiątków kilometrów pól i użytków rolnych. Jest to miejsce występowania bardzo bogatej populacji czosnku niedźwiedziego oraz innych gatunków roślin jak śnieżyczka przebiśnieg, kokorycz pusta, gajowiec żółty i ziarnopłon wiosenny.

Dolina Bystrzycy, obszar posiadający jedne z największych płatów grądu kokoryczowego na Nizinie Śląskiej, który porasta miejsca o wilgotnej glebie, przeważnie poza zasięgiem wylewów rzeki. Bystrzycki las grądowy ma dobrze zachowany układ piętrowy lasu o bardzo bogatym runie leśnym z dominującym w drzewostanie grabem oraz lipą drobnolistną a także domieszką innych drzew jak dąb szypułkowy i buk zwyczajny. Wśród grądów wyróżniamy trzy typy zależnie od poziomu żyzności i wilgotności podłoża. W przypadku doliny Bystrzycy dominują grądy niskie, przypominające częściowo lasy łęgowe. Podłoże jest żyzne i wilgotne, szczególnie w okresie wiosennym, kiedy to panuje najintensywniejsza wegetacja, szczególnie wśród wczesnowiosennych geofitów, które przeważnie wtedy kwitną i owocują. Szczególnie bogate grądy można spotkać w okolicy miejscowości: Bogdaszowice, Mietków, Malin, Skałka

Grądy pod Wałkową, to mało znany las o wysokich wartościach przyrodniczych. Kompleks zlokalizowany jest na Wzgórzach Krośnickich w północno-zachodnim fragmencie mezoregionu Wzgórz Twardogórskich, które to w całości przynależną do Wału Trzebnickiego. Dokładniej tereny obejmują szerokie pasma leśne okalające wieś Wałkowa na granicy gminy Milicz i Krośnice w Parku Krajobrazowym Dolina Baryczy. Całość obejmuje dobrze wykształcone grądy, które zależnie od miejsca zdominowane są przez dęby i graby.

Lasy Odrzańskie pod Prawikowem, stanowią najrozleglejszy kompleks grądów i łęgów w dolinie dolnośląskiej Odry, który ma powierzchnię około 1200 ha. Obejmuje szerokie kolano Odry w miejscu, gdzie rzeka skręca na północ, określane na większości map jako Lasy Odrzańskie, co jest naszym zdaniem mylące albowiem wszystkie lasy nad Odrą mogą nosić taką nazwę. Teren obejmuje oddziały leśne 320-370. Lasy występują tutaj na żyznych madach a ich główny czynnik ekologiczny stanowią okresowe zalewy. W składzie gatunkowym drzewostanu dominuje wiąz pospolity i jesion wyniosły, a towarzyszą mu dąb szypułkowy, wiąz górski, grab, lipa drobnolistna i klon zwyczajny. W środkowo-północnych fragmentach występują także fragmenty z dominacją buka pospolitego nawiązującej składem gatunkowym do żyznej buczyny. Jesion i wiąz występują głównie w bliższym sąsiedztwie Odry, podczas gdy dąb szypułkowy dominuje na terenach w większej odległości od rzeki. Kompleks Lasów Odrzańskich stanowi prawdziwą mozaikę lasów łegowych i grądowych, gdzie ciężko jest wytyczyć dokładną granicę pomiędzy siedliskami.

Poniżej skrócona lista miejsc o największym skupisku grądów:

Pradolina Wrocławska: Region rozpościerający się wzdłuż doliny Odry od Prochowic po granicę z województwem Opolskim. Stanowi największy rezerwuar grądów, które w wielu miejscach tworzą mozaikę z łęgami. Do najważniejszych skupisk należą (idąc z zachodu na wschód) tzw. Lasy Odrzańskie (na południe od miejscowości Prawików); tereny leśne na lewobrzeżnej części Odry w okolicach wsi Słup, Zakrzów, Zabór i Księgnice; lasy w okolicach miejscowości Kotowice i Panowice w gminie Oborniki Śląskie, lasy koło Pisarzowic, tereny leśne Wrocławia (Las Rędziński, Las Osobowicki, tereny leśne na Janówku), lasy w okolicach Kotowic i Zakrzowa w gminie Siechnice i Lasy Oławskie będące najbardziej na wschód wysuniętym fragmentem dolnośląskiej części pradoliny. Część grądów chroniona jest w rezerwacie Grodzisko Ryczyńskie i Zwierzyniec oraz na obszarach Natura 2000 (Grądy w Dolinie Odry, Łęgi Odrzańskie i Dolina Widawy).

Równina Oleśnicka: Rozproszone fragmenty grądów, często w mozaice z łęgami, stwierdzono głównie wzdłuż większych dolin rzecznych jak Oleśnica (Sokołowice, Brzezinka, Spalice, Boguszyce), Widawa (Śliwice, Grędzina, Chrząstawa), Boguszycki Potok czy Dobra (Łozina, Szczodre). Tereny wokół Widawy na odcinku Wrocław-Bierutów należą do największych skupisk grądów w województwie, część z nich objęta jest ochroną w ramach sieci Natura 2000 jak Lasy Grędzińskie, Dolina Oleśnicy i Boguszyckiego Potoku czy Kumaki Dobrej.

Równina Wrocławska: Rozległy obszar o bardzo zniekształconym krajobrazie zastąpionym w większości przez pola uprawne i tereny miejskie. Jedyne większe płaty grądów zachowały się na skrajnych fragmentach w dolinie Bystrzycy na zachodnim krańcu (miejscowo na terenie parku krajobrazowego i w obszarze Natura 2000 Łęgi nad Bystrzycą) oraz dolinie rzeki Oławy (odcinek pod Oleśnicą Małą) na wschodzie.

Wzgórza Trzebnickie: Podobnie jak w przypadku Równiny Wrocławskiej, jest to teren silnie zurbanizowany, który posiada pojedyncze ale cenne fragmenty grądów stwierdzone m.in. pod Borkowicami, Machnicami, Będkowem, Pierwoszowem, Taczowem Małym, Skarszynem, Wielką Lipą, Osolą i Grochową. Fragmenty chronione są w rezerwacie Las Bukowy w Skarszynie i obszarze Natura 2000 Wzgórza Warzęgowskie.

Sudety: Grądy w paśmie gór i pogórza są silnie rozproszone i stwierdzone przede wszystkim w niższych położeniach. Do większych koncentracji lasów grądowych należy Przedgórze Sudeckie, m.in. niższe położenia Masywu Ślęży (Przemiłów, Tąpadła) i Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie (Muszkowice, Piotrowice, Ligota Mała, Ligota Wielka). Poza tym płaty grądów stwierdzono także na Pogórzu Sudeckim we wschodniej części Pogórza Kaczawskiego (głównie na terenach parku krajobrazowego), miejscowo w okolicach Dobromierza na Pogórzu Wałbrzyskim czy wyspowo na Pogórzu Izerskim. Pojedyncze płaty stwierdzono także w Górach Bardzkich, Górach Sowich, Górach Orlickich a nawet u podnóża Karkonoszy. Część chroniona jest w rezerwatach przyrody oraz obszarach Natura 2000 (Dobromierz, Góry i Pogórze Kaczawskie, Muszkowicki Las Bukowy, Ostoja nad Bobrem, Wzgórza Niemczańskie, Wzgórza Strzelińskie)

Inne fragmenty: oprócz wcześniej wymienionych miejsc, grądy występują w dużym rozproszeniu niemal na całym obszarze województwa, m.in. w Dolinie Baryczy i Pradolinie Głogowskiej, na Wzgórzach Dalkowskich i na Wysoczyźnie Rościsławskiej. Dawniej grądy były najbardziej powszechnym siedliskiem w nizinnej części województwa, stąd liczne jego pojedyncze płaty są silnie rozdrobnione i występujące fragmentarycznie niemal w każdym zakątku Niziny Śląskiej i Wału Trzebnickiego.

Grąd Środkowoeuropejski stwierdzono m.in. w rezerwacie: Błyszcz, Brekinia, Buczyna Jakubowska, Cisy, Cisowa Góra, Dalkowskie Jary, Góra Zamkowa, Grądy koło Posady, Grodzisko Ryczyńskie, Jeziorko Daisy, Jodłowice, Las Bukowy w Skarszynie, Łacha Jelcz, Łęg Korea, Łęgi Źródliskowe koło Przemkowa, Mszana i Obłoga, Odrzysko, Ponikwa, Przełomy pod Książem, Radziądz, Skarpa Storczyków, Stawy Milickie, Uroczysko Obiszów, Wąwóz Lipa, Wzgórze Joanny, Zimna Woda

Budzące się Buczyny

Kwiecień to także miesiąc, gdzie zaczynają budzić się buczyny. Dokładniej żyzna buczyna, która jest jednym z najcenniejszych typów lasów liściastych. Siedlisko występuje na żyznych, głębokich glebach brunatnych, zazwyczaj na zboczach wzgórz i w dolinach, gdzie panują korzystne warunki wilgotnościowe i termiczne. Jest to las naturalny, który od tysięcy lat kształtuje krajobraz europejskich gór i pogórzy, a także niektórych nizin.

Jednak w kwietniu cień jeszcze nie rządzi w lesie. Ten czas wykorzystuje cała seria roślin. Zanim liście buków rozwiną się i zasłonią światło, dno lasu pokrywa się bujnym kobiercem roślin zielnych. To krótkie, lecz intensywne okno świetlne wykorzystują rośliny zwane geofitami wiosennymi. Śnieżnobiałe kwiaty zawilców tworzą rozległe dywany, którym towarzyszą złociste kępy ziarnopłonu i świeże liście czosnku niedźwiedziego, który zakwitnie w maju. Gdzieniegdzie można spotkać różowe kwiaty pasożytniczego łuskiewnika różowego, gatunku często rosnącego w wilgotnych fragmentach buczyn. Wśród runa pojawiają się też żywiec dziewięciolistny, gatunek dojrzałych i pierwotnych lasów. Masowy zakwit w buczynach trwa zaledwie kilka tygodni — gdy buk się zazieleni, runo przygasa i ustępuje miejsca cieniowi.

Gdzie występują najpiękniejsze buczyny?

Buczyna Piotrowicka

Bukowa Góra

Dalkowskie Jary

Jeziorko Daisy

Krowiarki

Lasy Milickie

Maślak

Wapniki i Wysoka

Wzgórza Trzebnickie

Wzgórze Joanny

Zamek Bolczów

Najbardziej ciekawe rośliny kwitnące w kwietniu?

Kokorycz pusta (Corydalis cava), chyba najbardziej charakterystyczna roślina wilgotnych grądów, której kwiaty gęsto ścielą się hektarami w leśnym runie. Kwiaty są dosyć charakterystyczne, występują w różnych kolorach od jasnoróżowego, poprzez różowy, jasnofioletowy, niebieskopurpurowy, różowo-brodowy po ciemnofioletowy. Często zdarzają się osobniki białe lub białe z żółtawym zabarwieniem. Osadzone są po 10-20 sztuk na gęstym, groniastym kwiatostanie. Jak to bywa w przypadku wiosennych roślin, łany kwiatów jak szybko się pojawiają, tak równie szybko przekwitają. Szczyt kwitnienia kokoryczy przypada około połowy kwietnia, przy czym okres ten może ulec zmianie zależnie od panujących temperatur.

Kukułka bzowa (Dactylorhiza sambucina), jest to najwcześniej zakwitający storczyk na Dolnym Śląsku. Wprawdzie szczyt jego kwitnienia przypada na początek maja, jednak w ciepłych sezonach wypuszcza kwiaty już w drugiej połowie kwietnia. Jest to gatunek rzadki, znany obecnie wyłącznie z Sudetów, gdzie występuje w widnych lasach dębowych, ciepłolubnych okrajkach i na murawach bliźniczkowych. Szczególnie dużo stanowisk odnotowano na Pogórzu Kaczawskim i Pogórzu Wałbrzyskim, ale kukułki spotkano także w innych regionach (Karkonosze, Góry Złote, Rudawy Janowickie).

Łuskiewnik różowy (Lathraea squamaria), mało znany ale jednocześnie bardzo charakterystyczny. Jest to pasożyt, który ze względu na swój pokrój i kolor często budzi zdziwienie wśród turystów mało zaznajomionych z botaniką. Ze względu na różowo-fioletowy kolor roślina ta często budzi dużą ciekawość spacerowiczów. Jego liście są drobne i zredukowane do małych, białych łusek. Gatunek rośnie w wilgotnych lasach liściastych (grądy, łęgi, buczyny) na żyznych glebach zasobnych w próchnicę. Jest to najwcześniej zakwitający pasożyt, którego kwiaty otwierają się już w marcu i kwietniu. Na Dolnym Śląsku jest stosunkowo częsty, notowany zarówno na nizinie jak i w Sudetach.

Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis), obecnie zaliczana do rodzaju zawilec. Jest to najbardziej charakterystyczna roślina w kolorze niebieskim jaką można spotkać wiosną. Swoje kwitnienie rozpoczyna już w marcu, jednak szczyt jej kwitnienia przypada przeważnie na pierwszą połowę kwietnia. Na Dolnym Śląsku jest to gatunek o dosyć nierównomiernym rozłożeniu stanowisk. W Sudetach jest dosyć częsta, szczególnie w lasach dębowych i bukowych, podczas gdy na nizinie liczba populacji drastycznie maleje. Szczególnie liczna jest na dębowych wzniesieniach Pogórza Kaczawskiego, gdzie miejscami tworzy rozległe łany dorównujące liczebnością innym geofitom jak zawilce gajowe.

Ułudka leśna (Omphalodes scorpioides), jest to niewielka leśna roślina, która do złudzenia przypomina niezapominajki. Podobieństwo jest nieprzypadkowe, jest to bowiem bliska kuzynka. Od niezapominajek odróżnić jest ją dosyć łatwo. Ułudka ma pojedyncze kwiaty wyrastające w kątach liści, podczas gdy niezapominajki tworzą kwiatostany. Cechą charakterystyczną dla ułudki jest także zasięg jej występowania. Roślinę w Polsce spotkać można głównie na Dolnym Śląsku, poza naszym regionem jest bardzo rzadka. Na Dolnym Śląsku gatunek notowany przede wszystkim z niższych położeń górskich Sudetów (Góry i Pogórze Kaczawskie, Pogórze Izerskie, Przedgórze Sudeckie, Góry Sowie, Góry Bardzkie, Góry i Pogórze Wałbrzyskie). Na pojedynczych stanowiskach także w Dolinie Odry i Oławy, na Równinie Legnickiej i Równinie Chojnowskiej.

Żywiec dziewięciolistny (Cardamine enneaphyllos), jest to jeden z ciekawszych gatunków jakie można spotkać w kwietniu. Roślina wytwarza trzy trójlistkowe liście na pojedynczej łodydze, w jej górnej części równocześnie z kwiatami w kolorze bladożółtym. Żywiec traktowany jest jako relikt z minionych okresów klimatycznych, obecnie uznawany za gatunek górski typowy dla dojrzałych lasów bukowych. Na Dolnym Śląsku rośnie głównie w sudeckich żyznych buczynach w Górach Kaczawskich, Górach Sowich i na Ziemi Kłodzkiej. Pojedyncze stanowiska odnaleziono także na niżu, gdzie są chronione w rezerwacie przyrody Buczyna Piotrowicka.

Rarytasy: Oprócz gatunków wszędobylskich jak fiołki, zawilce i miodunki, w kwietniu można rozpocząć także poszukiwania rzadkości dolnośląskiej flory. Do gatunków wartych uwagi należą:

Pięciornik płonny (Potentilla sterilis), skrajnie rzadki gatunek pięciornika, który znany jest obecnie z zaledwie 3 stanowisk, wszystkie zlokalizowane są w granicach historycznego Dolnego Śląska. Występuje w świetlistych lasach liściastych, na glebach umiarkowanie wilgotnych i średnio żyznych.
Rzeżucha trójlistkowa (Cardamine trifolia), niewielka ale wyjątkowo urocza roślina mająca w województwie najdalej wysunięte stanowiska w kraju, które ograniczone są do Ziemi Kłodzkiej i Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Występuje wzdłuż cieków wodnych, na silnie podmokłej ale jednocześnie dobrze natlenionej glebie.
Sasanka łąkowa (Pulsatilla pratensis), jeden z najrzadszych składników dolnośląskiej flory, której populacje uległy niemal całkowitej zagładzie. Obecnie sasanka znana jest tylko z jednego stanowiska chronionego w ramach użytku ekologicznego, gdzie występuje zaledwie kilka rozetek.
Turzyca Bueka (Carex buekii), jest to mało charakterystyczna roślina tworząca jednak rozległe kobierce. Do niedawna uznawana za wymarłą, obecnie odnaleziono dziesiątki stanowisk w wielu regionach województwa, w tym we Wrocławiu. Jest to jedna z najwcześniej zakwitających turzyc.
Zdrojówka rutewkowata (Isopyrum thalictroides), drobna roślina o białych, filigranowych kwiatkach, która wprawdzie zakwita już w marcu, jednak szczyt kwitnienia przypada na pierwszą połowę kwietnia. W województwie przebiega północno-zachodnia granica występowania. Spotkać ją można w wilgotnych i żyznych lasach liściastych, głównie łęgach i buczynach.

Pierwsze Grzyby

Wiosna to czas, gdy wszyscy wyczekują pierwszych kwiatów, które masowo pojawiają się w lasach i parkach. Spośród gęstej ściółki wyłaniają się białe przebiśniegi, niebieskie niezapominajki, fioletowe przylaszczki i żółte ziarnopłony, zamieniając runo leśne w prawdziwy tęczowy dywan. Niewielu jednak łączy wiosnę z grzybami. Sezon grzybowy kojarzy się przecież z jesienią – i słusznie, choć nie do końca!

Wiosna skrywa bowiem wiele grzybowych niespodzianek, zwłaszcza w swojej pierwszej połowie – w marcu i kwietniu – gdy można natknąć się na całą serię niezwykłych przedstawicieli gromady workowców (Ascomycota). Nazwa tej grupy pochodzi od charakterystycznej zarodni zwanej workiem (ascus), w której wytwarzane są zarodniki workowe, czyli askospory. W odróżnieniu od dobrze znanych podstawczaków, workowce nie mają ani blaszek, ani rurek. To właśnie do podstawczaków należą grzyby o „tradycyjnym” wyglądzie – z trzonem i rozłożystym kapeluszem. Workowce reprezentują natomiast zadziwiającą różnorodność form: kielichów, talerzyków, galaretek, a niekiedy niemal bezkształtnych tworów. I właśnie teraz, wraz z pierwszym ciepłem, wiele z nich wychodzi na powierzchnię.

Jakie grzyby można spotkać w kwietniu?

Czarki (Sarcoscypha), ich czerwonych owocników warto szukać w miejscach wybitnie wilgotnych.
Piestrzenice (Gyromitra), zależnie od gatunku rosną one w łęgach lub borach sosnowych.
Smardze (Morchella), grzyby te można spotkać w łęgach, ale także w sadach i w miejskich parkach.
Naparstniczki (Verpa), rodzaj ten preferuje żyzne lasy liściaste, ale także stare sady.
Twardnica bulwiasta (Dumontinia tuberosa), pasożyt zawilców, tego grzyba znajdziemy pośród kobierców zawilca gajowego.
Krążkownica żyłkowana (Disciotis venosa), gatunek ukrywa się pośród gęstego runa lasów grądowych i łęgowych.

Gdzie szukać wiosennych grzybów?

Odpowiedź nie jest prosta. Najpopularniejsze wiosenne gatunki – smardze, czarki, kubianki, piestrzenice i im podobne – rosną przede wszystkim w lasach liściastych. Większość z nich można spotkać na terenach wilgotnych i żyznych: w grądzie środkowoeuropejskim, łęgach jesionowych, olchowych i topolowych, a także w miejskich parkach i ogródkach działkowych. Niektóre pospolitsze gatunki zasiedlają ponadto wszelkie zadrzewienia i zakrzaczenia o wysokiej wilgotności.

Wiele wiosennych grzybów to saprotrofy – organizmy cudzożywne czerpiące energię z martwych szczątków organicznych. Kluczowym czynnikiem decydującym o ich występowaniu jest gleba: zasobna w próchnicę i składniki odżywcze. Stąd ich wyraźna preferencja dla stanowisk wilgotnych i żyznych.

Wiosną rozległe bory świerkowe i sosnowe świecą pustkami. Gleby borów iglastych są przeważnie ubogie, suche, często piaszczyste lub wyjałowione. W okresie od marca do maja pojawiają się tam głównie całoroczne gatunki nadrzewne – wrośniaki, gmatwice i inne huby – oraz nieliczne drobne, pospolite grzyby. Dopiero latem i jesienią bory ożywają, wypełniając się popularnymi grzybami jadalnymi: borowikami, maślakami i podgrzybkami.

Do tego czasu jednak palmę pierwszeństwa dzierżą lasy liściaste, czas dla borów iglastych nadejdzie dopiero w drugiej połowie lata.

Pamiętajcie także, że to my jesteśmy gośćmi wizytując cenne przyrodniczo obszary. Tak więc:

W parkach narodowych i rezerwatach przyrody poruszaj się wyłącznie po wyznaczonych szlakach i ścieżkach. Na innych terenach także staraj się chodzić po wydeptanych ścieżkach aby nie niszczyć pozostałej roślinności i nie płoszyć zwierząt. Schodzenie ze szlaków może prowadzić do erozji gleby oraz przypadkowego deptania rzadkich gatunków roślin.
Nie zostawiaj po sobie żadnych śmieci, gdyż mogą one stanowić śmiertelne zagrożenie dla zwierząt. Wszystko, co przyniosłeś ze sobą, zabierz z powrotem.
Zachowaj ciszę w lesie i na łące, ponieważ hałas płoszy dzikie zwierzęta i zaburza ich naturalne zachowania. Spokojny turysta ma większą szansę na obserwację dzikich zwierząt w ich naturalnym środowisku.
Nie zrywaj roślin, nie łam gałęzi i nie zbieraj grzybów w miejscach objętych ochroną. Dodatkowo poza obszarami chronionymi warto pamiętać, że wiele gatunków roślin i grzybów jest rzadkich, chronionych lub pełni ważną rolę w ekosystemie.
Nie rozpalaj ognisk poza miejscami do tego wyznaczonymi, gdyż grozi to pożarem lasu. Pamiętaj, że nawet niewielka iskra może doprowadzić do tragedii ekologicznej.
Obserwuj dzikie zwierzęta z bezpiecznej odległości, nie próbując ich dotykać ani dokarmiać. Dzikie zwierzęta powinny zachować naturalny lęk przed człowiekiem dla własnego bezpieczeństwa.
Nie wprowadzaj psów bez smyczy do lasu i na łąki, ponieważ mogą one płoszyć lub atakować dzikie zwierzęta. Nawet najlepiej wychowany pies kieruje się instynktem, który może być niebezpieczny dla dzikich mieszkańców lasu.
Szanuj infrastrukturę turystyczną, która służy ochronie przyrody i zapewnieniu bezpieczeństwa zwiedzającym. Zniszczone tablice informacyjne, znaki czy barierki nie będą mogły służyć innym turystom.
Dostosuj swoje zachowanie do warunków pogodowych i pory roku, pamiętając o odpowiednim ubiorze i wyposażeniu. Właściwe przygotowanie do wycieczki zmniejsza ryzyko wypadków i potrzebę interwencji służb ratunkowych.
Dostosuj strój do miejsca, które planujesz odwiedzić. Długie i jasne spodnie zalecane są na wizyty na łąkach (jasny kolor ułatwi wypatrzenie potencjalnych kleszczy), kalosze polecane są na torfowisko i inne mokradła. Natomiast w wysokie góry zawsze warto wziąć kurtkę.
Zgłaszaj odpowiednim służbom zaobserwowane zagrożenia, takie jak pożary, kłusownictwo czy dzikie wysypiska śmieci. Twoja czujność może przyczynić się do ochrony cennych ekosystemów.