Borowik ceglastopory

Borowik ceglastopory

28 października 2019 Wyłącz przez admin

Ceglak, siniak, szatan. Pod tymi wszystkimi kryje się jeden gatunek, mianowicie borowik ceglastopory, któremu niesłusznie przypisuje się trujące właściwości oraz jeszcze nie słuszniej myli z borowikiem szatańskim. Jest to drugi co do pospolitości rodzimy borowik, któremu warto bliżej się przyjrzeć albowiem jest on nie tylko bardzo ładny ale także jadalny. Jego czerwono-żółty trzon utrzymujący brązowy kapelusz jest bardzo charakterystyczny i łatwo rozpoznawalny w ściółce leśnej, gdzie często towarzyszy znanemu i lubianemu prawdziwkowi. 



Borowik ceglastopory (Neoboletus erythropus) w wyniku najnowszych badań filogenetycznych rodzaju borowik (Boletus), został przeniesiony do rodzaju Neoboletus nie mającego jeszcze polskiej nazwy. Rodzaj ten liczy kilkanaście gatunków, przy czym w Polsce stwierdzono występowanie tylko jednego, omawianego tu borowika ceglastoporego. Jest to dość charakterystyczny grzyb o dużych różnicach w wielkości, gdzie jego wysokość waha się w granicach 5-20 cm. Kapelusz w początkowej fazie jest półkolisty, stopniowo rozpościera się u osobników starszych. Dochodzi do 20-kilku cm średnicy, jednak przeważnie jest to 10-15 cm. Powierzchnię kapelusza pokrywa zamszowa (później gładka) skórka w kolorze ciemnobrązowym, czasem z jaśniejszymi przebarwieniami. Na dolnej stronie kapelusza występują żółte lub oliwkowożółte rurki (tzw. gąbka), które z czasem czerwienieją na kolor rdzawoczerwony. Przy uszkodzeniu lub zgnieceniu gąbka bardzo szybko sinieje. Kapelusz osadzony jest na 5-15 cm wysokości grubym, baryłkowatym trzonie w żółtym kolorze, który z wiekiem wydłuża się przybierając maczugowaty lub kolumnowy kształt. Jego powierzchnię pokrywają czerwonobrązowe lub ceglastoczerwone strzępki (nie siatka! To cecha odróżniająca od innych borowików). Po przekrojeniu widoczny jest żółty miąższ (zależnie od okazu może być bladożółty lub w kolorze soczystej żółci), który szybko sinieje w kontakcie z powietrzem. Jego odmiana barwna, tzw. borowik żonkilowy (Neoboletus luridiformis) posiada jasnobrązowy kapelusz i cytrynowy lub biało-żółty trzon. Zabarwienie grzybów nie stanowi dobrej metody identyfikacyjnej albowiem zbliżoną kolorystykę posiadają także inne gatunki borowików, w tym borowik żółtopory (Caloboletus calopus), który posiada siatkę na trzonie i czerwone rurki oraz borowik gładkotrzonowy (Suillellus queletii) cechujący się karminowym kolorem u podstawy trzonu, pomarańczowymi porami oraz tylko częściowym sinieniem tkanek po przekrojeniu.

Borowik jest grzybem mikoryzowym żyjącym w symbiozie głównie ze świerkiem pospolitym, jodłą pospolitą, bukiem  zwyczajnym i dębami. Posiada dość szerokie spektrum siedliskowe albowiem spotykana jest w wielu typach lasów zarówno liściastych jak i iglastych, na różnego rodzaju typach gleb głównie próchnicze lub gliniaste, żyzne z grubą warstwą ściółki, oraz o różnym odczynie (kwaśne, obojętne, zasadowe). Najczęściej spotykany jest w borach świerkowych, kwaśnych dąbrowach oraz różnych typach lasów bukowych (żyzne buczyny, kwaśne buczyny), jednak występuje także w innych formach lasów, w tym lasy gospodarcze (monokultury borów iglastych) a także miejskich parkach o dobrze rozwiniętym drzewostanie. Owocniki pojawiają się już wiosną, jest to jeden z najwcześniej pojawiających się borowików, którego można spotkać już w maju. Jednak najwięcej pojawów przypada na przełom lata i jesieni, głównie po obfitych opadach deszczu. Grzyb stosunkowo dobrze znosi okresy suszy i może pojawiać się nawet w czasie dłuższych przerw w opadach. Przeważnie występuje pojedynczo lub w niewielkich grupach po 4-6 owocników w odległości kilkudziesięciu centymetrów od siebie. Często w sąsiedztwie borowika szlachetnego. W początkowej fazie wzrostu na powierzchnię wyrasta kulisty kapelusz, który mocno przylega i częściowo zakrywa równie pękaty trzon. Wraz z upływem czasu brzegi kapelusza unoszą się tworząc parasolowaty kształt. W tym samym czasie trzon również rośnie wydłużając się i nabierając kolumnowego kształtu, często o lekkim przechyleniu. W końcowej fazie u starych owocników brzegi kapelusza odginają się tworząc kielichowaty kształt kapelusza z dobrze wyeksponowanymi (wybałuszonymi) rurkami. Często okazy takie są już silnie zarobaczone z początkami pleśnienia i zupełnie nienadające się do konsumpcji.


Borowik ceglastopory notowany jest w całej Europie oraz miejscami w Azji i Ameryce Północnej (głównie w zachodniej części od Kalifornii po Alaskę). Spotykany jest znacznie częściej w Polsce południowej oraz na terenach górskich i podgórskich, jednak pojedyncze stanowiska usiane są na terytorium całego kraju. Na Dolnym Śląsku, po borowiku szlachetnym, jest to najpospolitszy borowik spotykany w zasięgu całego województwa, zarówno w górach jak i na obszarach nizinnych. Notuje się go na bardzo wielu obszarach chronionych, w tym we wszystkich parkach krajobrazowych, obu parkach narodowych i wielu leśnych rezerwatach przyrody chroniących głównie bory iglaste lub siedliska buczyn (Góra Miłek, Góra Radunia, Jodłowice, Nowa Morawa, Puszcza Śnieżnej Białki). Ze względu na stosunkową pospolitość, spotykany jest nawet w miejskich laskach i parkach, m.in. liczna populacja występuje m.in. we wrocławskim Parku Szczytnickim. Odmiana żonkilowa jest bardzo rzadka na terytorium kraju, z tego powodu znalazła się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski, gdzie ma nadany status E, tj. gatunek wymierający. Znajduje się na czerwonych listach gatunków zagrożonych także w kilku krajach europejskich, m.in. w Austrii, Czechach, Niemczech, Anglii, Norwegii, Holandii, Szwecji i Słowacji W kraju formę żonkilową stwierdzono na kilku stanowiskach, m.in. zachodniopomorskie (Puszcza Bukowa pod Szczecinem, okolice Kołobrzegu) i małopolskie (Puszcza Niepołomicka z tamtejszym rezerwatem przyrody Lipówka). W przypadku Dolnego Śląska brak jest informacji o występowaniu odmiany żonkilowej, jednak po czeskiej stronie stwierdzono stanowiska w Górach Orlickich (Hnátnice) oraz w Górach Izerskich. Być może owa forma żonkilowa występuje gdzieś w województwie lecz po prostu nie została jeszcze odkryta. Sami znaleźliśmy bardzo wiele stanowisk rzadkich lub chronionych gatunków, które to stanowiska nie widnieją w żadnych dostępnych pracach lub publikacjach naukowych.

Borowik ceglastopory należy do grupy tzw. siniaków, czyli borowików siniejących po przekrojeniu lub uszkodzeniu tkanki. Często przez wielu grzybiarzy określane są błędnie jako „szatany”. Mianem tym określane są (błędnie!) wszystkie gatunki borowików siniejących lub o czerwonych barwach. Sam borowik ceglastopory posiada wiele cech odróżniających go od innych gatunków. Najważniejszą cechą jest brak siateczki na trzonie, którą posiadają inne trujące lub niejadalne gatunki (borowik szatański, b.ponury, b.purpurowy), natomiast borowik gładkotrzonowy cechuje się słabym sinieniem po przekrojeniu. W Polsce borowik ceglastopory posiadał wiele lokalnych nazw, m.in. grzyb wilczy, czerwononóżka, pociec. Potocznie często nazywany jest też ceglakiem. Plotki o jego trujących właściwościach są częściowo prawdziwe. Same owocniki w stanie surowym lub niedogotowane są niejadalne, mogące powodować zaburzenia żołądkowe trwające w skrajnych przypadkach czasem i kilka dni. Aby grzyb był zdatny do spożycia należy go gotować lub dusić około 40-60 minut, suszenie nie niweluje trujących właściwości. Cechą charakterystyczną jest zanik sinej barwy po obróbce termicznej przy jednoczesnym zachowaniu jędrności miąższu, który jest chrupki. Samo sinienie spowodowane jest zawartym w tkance barwniku atromentynie i kwasowi pulwinowemu, który powstaje z utleniania tegoż barwnika. W momencie nacisku lub uszkodzenia i rozerwania tkanki, następuje kontakt z tlenem atmosferycznym i zaczynają zachodzić procesy utleniania enzymatycznego w efekcie których powstają chinony o niebieskiej barwie. To właśnie owa reakcja powoduje, że wielu grzybiarzy nie zbiera borowików ceglastoporych. Głównie z niewiedzy i strachu przypisując im miano szatańskich grzybów, choć prawdziwe szatany to zupełnie inna bajka.


Bibliografia:

  • https://grzyby.pl/gatunki/Boletus_erythropus.htm
  • http://nowaalchemia.blogspot.com/
  • Andreas Gminder: Atlas grzybów jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej. 2008
  • Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006