Dolina Oleśnicy i Potoku Boguszyckiego

26 stycznia 2020 Wyłączono przez admin

Mało znany fragment w okolicach Wrocławia, który obejmuje cenne siedliska ciągnące się kilometrami wokół rzeki Oleśnicy i potoku Boguszyckiego. Jest to miejsce występowania wielu gatunków rzadkich lub chronionych roślin, ważna ostoja motyli z rodzaju modraszek oraz wielu gatunków płazów, w tym kumak nizinny i traszka grzebieniasta.

Typ ochrony: Natura 2000

Kod: PLH020091

Data utworzenia: 2009

Powierzchnia: 1 118,8 ha

Powiat: Oleśnicki

Gmina: Oleśnica, Olszyna

Nadleśnictwo: Oleśnica Śląska

Położenie

Obszar położony jest w północnej części Równiny Oleśnickiej przynależnej do Niziny Śląskiej. Rozciąga się w postaci serii długich pasów wzdłuż dwóch tytularnych cieków tj. rzeki Oleśnicy i Boguszyckiego Potoku. Całość lawiruje pomiędzy miejscowościami: Rataje, Boguszyce, Kolonia Miodary, Nowica, Sosnówka, Ostrowina, Junoszyn, Cieśle i Spalice. Południowa część obszaru rozpościera się wzdłuż rzeki Oleśnicy na odcinku Rataje – Gęsia Górka pasem o szerokości 250 – 500 m i długości ok. 4 km.

Powyżej drogi S8 (obwodnica Oleśnicy) rozdziela się na dwa kierunki. W kierunku północnym, obszar obejmuje 8 km pas o szerokości 200-1000 ciągnący się wzdłuż Potoku Boguszyckiego, natomiast w kierunku północno-wschodnim obszar naturowy kontynuuje bieg przy rzece Oleśnica, tworząc pas długości około 9 km i szerokości około 250-750 m, do którego przylegają dodatkowo 3 niewielkie pasy o szerokości około 200 m ciągnące się wokół bezimiennych potoków w stronę wsi Boguszyce (ok. 1,5 km), Ligota Polska (ok. 2 km) oraz w kierunku wsi Brzezinka (ok. 3 km).

Roślinność

Zróżnicowana, obejmująca zarówno siedliska leśne, łąkowe oraz wodno-błotne. Do największych powierzchniowo siedlisk należą lasy łęgowe (Alno-Ulmion) obejmujące drzewostany olszowe, jesionowe i wiązowe, tworzące prawdziwą mozaikę gatunkową w bezpośredniej bliskości cieków wodnych (tereny zalewowe) i na obszarach o wysokim poziomie wód gruntowych. Przeważnie rosną na żyznych glebach pobagiennych lub aluwialnych (madach rzecznych). Jest to siedlisko przypominające latem prawdziwą dżunglę, tworzące ściany zieleni dzięki licznym pnączom i bogatemu runu leśnemu.

Drzewostan jest budowany głównie przez dąb szypułkowy, jesion wyniosły, wiąz pospolity i olsza czarna z domieszką gatunków grądowych jak grab i lipa oraz nasadzeniami sosny pospolitej. Roślinność w większości reprezentowana jest przez pospolite gatunki jak pokrzywa zwyczajna, niecierpek pospolity, gajowiec żółty, czartawa pospolita, wietlica samicza, przytulia czepna, jaskier rozłogowy, żywokost lekarski, tojeść pospolita, zawilec gajowy, ziarnopłon wiosenny, złoć żółta oraz liczne gatunki jeżyn.

Do najcenniejszych fragmentów lasów łęgowych, które miejscami tworzą mozaikę z grądem należą obszary na północy od przysiółka Małe Brzezie. Jest to tzw. Uroczysko Grotowskiego, gdzie odnotowano prawie 200 gatunków roślin, w tym gatunki chronione lub cenne, m.in. duża populacja śnieżycy wiosennej, licząca kilkaset kęp, a także wawrzynek wilczełyko, śnieżyczka przebiśnieg, szałwia lepka, listera jajowata, groszek skrzydlasty, kokorycz wątła, barwinek pospolity, bluszcz pospolity, czartawa pośrednia, kopytnik pospolity, przytulia wonna, turzyca tunikowa, kalina koralowa i kruszyna pospolita. Stwierdzono występowanie kilku rzadkich gatunków mchów i porostów, m.in. bielistka siwa, drabik drzewkowaty, dziubkowiec bruzdowany i torfowiec nastroszony.

Teren częściowo pokrywa się z proponowanym przez nadleśnictwo rezerwatem o roboczej nazwie „Brzezinka”, który obejmowałby także sąsiednie oddziały leśne o łącznej powierzchni 57,64 ha. Miejscami lasy łęgowe przechodzą w nadrzeczne łęgi wierzbowe (Salicetum albo-fragili), które ciągną się wąskim pasem wzdłuż brzegów. Stanowią one formą pośrednią pomiędzy zielną roślinnością szuwarów a lasem łęgowym. W drzewostanie dominuje wierzba biała, wierzba krucha i wierzba wiciowa, które są otoczone licznymi pasami roślin zielnych jak krwawnica pospolita, żywokost lekarski, psianka słodkogórz, trzcina, pałka szerokolistna i inwazyjny rdestowiec.

Dominującym siedliskiem łąkowym występującym na obszarach wzdłuż Oleśnicy i Boguszyckiego Potoku są rozległe łąki grądowe dwu- i wielokośne określane także jako niżowe łąki świeże użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris), obejmują one tereny średnio wilgotne, w pewnej odległości od rzek a ich istnienie jest ściśle zależne od gospodarki runią łąkową. Znacząca część płatów powstała w wyniku przeprowadzenia melioracji osuszających wilgotne siedliska, które zachowały się już głównie tylko wzdłuż kanałów. Z tego względu spotyka się tu często mozaikę siedlisk wilgotnych i świeżych. Część płatów jest regularnie wykaszana w odpowiednich dla tego siedliska terminach.

Dominującymi gatunkami w typowych łąkach świeżych są trawy (rajgras wyniosły, kupkówka pospolita, konietlica łąkowa, stokłosa miękka, tymotka łąkowa), którym towarzyszą liczne byliny i rośliny jednoroczne takie jak bodziszek łąkowy, dzwonek rozpierzchły, jaskier ostry, jastrun właściwy, koniczyna łąkowa, kozibrody, przytulia pospolita, skalnica ziarenkowata, świerzbnica polna, szczaw rozpierzchły. Częste są tutaj rośliny z rodziny baldaszkowatych (selerowatych), głównie barszcz zwyczajny, biedrzeniec wielki, kminek zwyczajny, pasternak zwyczajny i rzadka selernica żyłkowana. Na łąkach użytkowanych ekstensywnie szczególnie istotne są stanowiska z rdestem wężownikiem, stanowiącym roślinę żywicielską dla gąsienic czerwończyka fioletka.

W granicach kośnych łąk świeżych znajdują się liczne powierzchnie wilgotniejsze, nawiązujące składem roślinnym i charakterystyką do siedlisk łąk zmiennowilgotnych, selernicowych, a w miejscach najwilgotniejszych nawet do zbiorowisk szuwarowych i trzcinowisk. Dzięki temu występuje tu prawdziwa mozaika siedlisk łąkowych, wśród których największe płaty obejmują zbiorowiska trwale lub okresowo wilgotnych, zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych (Molinion). Jest to najcenniejszy florystycznie siedlisko, które występuje m.in. w Uroczysku Miodary i na użytku ekologicznym Olsy Sokołowickie.

Na łąkach tych można wyróżnić szereg rzadkich lub chronionych gatunków roślin, takich jak goryczka wąskolistna, mieczyk dachówkowaty, kosaciec syberyjski, bukwica lekarska, nasięźrzał pospolity, przytulia pospolita, olszewnik kmnikolistny, czarcikęs łąkowy, oman wierzbolistny, wiązówka bulwkowata, krwiściąg lekarski a także storczyki: kukułka szerokolistna, kukułka plamista, listera jajowata i podkolan biały. Część łąk uległa silnemu zniekształceniu, głównie z powodu intensywnego rozwoju gatunków obcych (nawłoć kanadyjska) oraz sukcesji leśnej. Jednak w niektórych miejscach (Miodary) prowadzi się intensywne zabiegi mające przywrócić naturalne siedliska wraz z tamtejszymi gatunkami roślin i zwierząt.

Dość licznie występują tutaj także inne siedliska łąkowe, m.in. roślinność związaną z zalewowymi łąkami selernicowymi (Cnidion dubii), w których występuje czosnek kątowy, rutewka wąskolistna i turzyca wczesna. Pomiędzy brzegowymi szuwarami a łąkami notuje się także rozdzielające je pasy roślinności siedlisk półnaturalnych lub częściowo naturalnych będących ziołoroślami porastającymi wilgotne fragmenty wzdłuż cieków wodnych i sieci kanałów ze związku Filipendulion ulmariae. Stanowią one formę pośrednią, gdzie oprócz mozaiki gatunków łąk trzęślicowych i szuwarów notowana jest liczna populacja wiązówki błotnej a także czyściec błotny, kosaciec żółty, krwawnica pospolita, tojeść pospolita, tojeść bukietowa, przetacznik długolistny rutewka żółta, oraz liczne turzyce i trawy.

W miejscach najmokrzejszych czyli przy zbiornikach i ciekach wodnych występują siedliska szuwarowe z klasy Phragmitetea. Są to przeważnie szuwary trawiaste, wielkoturzycowe i inne z udziałem okazałych bylin dwuliściennych, występują w strefie przybrzeżnej i nadbrzeżnej stojących i płynących wód śródlądowych z dominującymi zaroślami trzciny pospolitej, pałki szerokolistnej i manny mielec oraz z dużym udziałem innych roślin m.in. jeżogłówka gałęzista, kropidło wodne, łączeń baldaszkowy, marek szerokolistny, mozga trzcinowata, strzałka wodna, szczaw lancetowaty i żabieniec babka-wodna. Występują tu także niewielkie płaty skrzypu i tataraku zwyczajnego. W pasie dobrze rozwiniętej roślinności strefowej, obejmującej pas szuwarów notuje się także gatunki przybrzeżne jak psianka słodkogórz, knieć błotna, kosaciec żółty, jaskier ostry, przytulia błotna, tojeść bukietowa i rzadki arcydzięgiel litwor nadbrzeżny.

Fauna

Fauna obszaru charakteryzuje się stosunkowo dużym zróżnicowaniem gatunkowym, co wynika z mozaikowatego układu siedlisk oraz różnorodności warunków ekologicznych. Sieć rzeczna wraz z towarzyszącymi jej kompleksami leśnymi tworzy niezwykle istotny korytarz ekologiczny i stanowi ważną ostoję dla różnorodnej zwierzyny. Ma to szczególne znaczenie w kontekście otaczającego, dość mocno zurbanizowanego krajobrazu, który został w znacznej mierze przekształcony przez rozległe areały upraw rolniczych oraz rozproszoną zabudowę wiejską. Te naturalne enklawy pełnią więc funkcję refugiów dla wielu gatunków, które w intensywnie użytkowanych przestrzeniach rolniczych nie znajdują odpowiednich warunków do życia.

Obszar ma wręcz kluczowe znaczenie dla przetrwania populacji niewielkiego, zagrożonego motyla – czerwończyka fioletka. Co istotne, stanowi jedno z zaledwie dwóch stanowisk tego gatunku w województwie potwierdzonych po 1995 roku, co nadaje temu terenem rangę szczególnie cennej ostoi tego rzadkiego przedstawiciela entomofauny.

Oprócz czerwończyka fioletka, na tym terenie odnotowano również występowanie innych cennych gatunków owadów objętych ochroną gatunkową. Stwierdzono tu między innymi istotne liczebnie populacje trzepli zielonej, pachnicy dębowej – charakterystycznego chrząszcza związanego ze starymi drzewostanami dębowymi, czerwończyka nieparka oraz kozioroga dębosza, który jest gatunkiem chronionym i wymaga obecności starodrzewi.

Liczne obszary wodno-błotne, rozrzucone po całym terenie, stanowią niezwykle ważne miejsca rozrodu oraz żerowania dla licznej i zróżnicowanej herpetofauny. Szczególną uwagę zwraca obecność gatunków priorytetowych z punktu widzenia ochrony przyrody, takich jak kumak nizinny i traszka grzebieniasta – oba te gatunki wymagają specyficznych, dobrze zachowanych siedlisk wodnych. Poza nimi stwierdzono również występowanie ropuchy szarej, ropuchy zielonej, rzekotki drzewnej oraz traszki zwyczajnej, co świadczy o dobrej kondycji lokalnych ekosystemów wodnych.

Wśród ssaków szczególnie godne odnotowania jest występowanie chronionych gatunków związanych ze środowiskiem wodnym. Wymienia się tu przede wszystkim bobra europejskiego, którego obecność pozytywnie wpływa na różnorodność biologiczną poprzez tworzenie nowych siedlisk, oraz wydrę – gatunek będący doskonałym wskaźnikiem czystości wód i zachowania naturalnego charakteru rzek.

Zagrożenia

Ze względu na sąsiedztwo rozległych obszarów rolnych i miejsko-wiejskich, chroniony obszar jest zagrożony przez liczne czynniki związane z działalnością ludzką. Łąki i murawy są potencjalnie zagrożone przez zmianę sposobu użytkowania (zaoranie pod uprawy kukurydzy i innych rodzajów zbóż lub pod uprawy energetycznej wierzby) lub poprzez nielegalne wypalanie użytków rolnych na wiosnę.

Dodatkowo poziom wód gruntowych może uleć zmianom z powodu wzmożonej melioracji oraz wskutek budowy stawów prywatnych, obwodnicy drogowej miasta Oleśnica, a w niedalekiej przyszłości także projektowanego zbiornika retencyjnego mającego powstać na rzece Oleśnicy. Duża bliskość miasta i licznych wiosek, powoduje iż miejscami istnieje zagrożenie nielegalnego składowania odpadów, skażenia ściekami i nawozami. Zwiększa się również presja antropogeniczna poprzez wzmożoną rozbudowę okolicznych wsi oraz ruch weekendowy do ośrodków wczasowych położonych w bliskiej odległości potoków.

Istotnym problemem rozprzestrzenianie się rodzimych gatunków wskutek zaprzestania wypasu lub użytkowania kośnego łąk, głównie zarastanie łąk przez olszę czarną,wierzby, trzcinę, nawłoć późną, sadźca konopiastego, wiązówkę błotną i ostrożenia polnego. Dodatkowo pojawiają się także obce gatunki inwazyjne jak rdestowiec, nawłoć kanadyjska czy kolczurka klapowana.

Inne

Teren o bardzo niewielkim zagospodarowaniu turystycznym. Wzdłuż potoków praktycznie nie poprowadzono żadnych szlaków lub ścieżek dydaktycznych, jednym szlakiem są:

czerwony szlak, który zaledwie przecina potoki w dwóch miejscach na wysokości Katiuszy (przysiółek Sokołowic) i Damnika.
pomarańczowy szlak św. Jakuba, który zahacza o obszar na wysokości wsi Sokołowice i następnie biegnie na północ wzdłuż potoku Oleśnica
Poza tym wokół Uroczyska Miodary ustawiono serię tablic dydaktycznych o ochronie łąk i gatunków priorytetowych.

Ochrona Przyrody

W latach 2004-2007 na terenie potoku Boguszyckiego i rzeki Oleśnicy utworzono serię użytków ekologicznych, które w całości zostały objęte obszarem naturowym. Są to:

Las Boguszycki (70,17 ha)
Mokradła Boguszyckie (36,3 ha)
Olsy Sokołowickie (86,1 ha)
Olsy Spalickie (4,95 ha)

Więcej o użytkach można przeczytać w osobnym artykule: LINK.

W okolicy Boguszyc istnieje seria pomników przyrody. W północno-wschodniej części użytku ekologicznego Mokradła Boguszyckie znajdują się cztery pomniki przyrody ożywionej ustanowione 02 maja 2005 r. Są to dęby szypułkowe o obwodach pni: 290 cm, 350 cm, 310 cm i 360 cm Dodatkowo od południowej strony, w bezpośrednim sąsiedztwie użytku ekologicznego, w oddziale leśnym 276a, znajduje się kolejne 15 dębów szypułkowych także objętych ochroną w postaci pomników przyrody.

Uroczysko Miodary

Jest to obszar o powierzchni 24,1 ha obejmujący łąki i niewielkie zalesienia położone na zachodnim brzegu potoku Boguszyckiego w południowo-zachodniej części wsi Miodary. Nieformalny obszar chroniony będący darowizną od Agencji Nieruchomości Rolnych na rzecz stowarzyszenia ekologicznego EKO-UNIA. Nie jest to użytek ekologiczny ani rezerwat przyrody a jedynie teren o określonych granicach, będący pod opieką organizacji dbającej o tamtejszą przyrodę i zachowanie cennych siedlisk stanowiących istotną ostoję dla zachowania populacji dwóch gatunków motyli: czerwończyka fioletka i czerwończyka nieparka.

Oba gatunki są objęte ochroną w Polsce a także widnieją na Czerwonej Liście IUNC, II Załączniku Konwencji Breneńskiej oraz II i IV załączniku Dyrektywy Siedliskowej. Na uroczysku chroni się w większości te same siedliska jakie są notowane na całym obszarze naturowym, tj. łąki kośne z rdestem wężownikiem, łąki trzęślicowe, szuwary, trzcinowiska, zarośla wierzbowe oraz łęgi olchowe. Wśród gatunków chronionych można spotkać takie rośliny jak kosaciec syberyjski, kukułka plamista, kukułka szerokolistna, listera jajowata i nasięźrzał pospolity.

Wrażenia osobiste

Obszar pozostawia ogólnie umiarkowanie pozytywne wrażenia, choć z pewnością mógłby być znacznie lepiej wykorzystany i zagospodarowany. Jest to bez wątpienia teren o bardzo dużym, wręcz niewykorzystanym potencjale dydaktycznym oraz pod kątem rozwoju turystyki przyrodniczej i edukacji ekologicznej. Wszak dla mieszkańców dużego, dynamicznie rozwijającego się miasta Oleśnica bezpośrednie sąsiedztwo z tak cennymi i różnorodnymi biologicznie obszarami przyrodniczymi powinno być świadomie i odpowiedzialnie zagospodarowane turystycznie, stanowiąc atrakcyjną alternatywę dla wypoczynku w zatłoczonych przestrzeniach miejskich. Niestety, nic takiego obecnie nie ma miejsca.

Teren praktycznie nie posiada rozwiniętej sieci szlaków turystycznych lub wyraźnie wyznaczonych i oznakowanych ścieżek spacerowych czy rowerowych, które ułatwiłyby zwiedzanie i poznawanie tego wartościowego przyrodniczo obszaru. Nie ma tu również za wiele tablic informacyjnych, które mogłyby przybliżyć odwiedzającym lokalną florę i faunę, ani jakiejkolwiek innej infrastruktury turystycznej takiej jak wiaty, punkty widokowe, czy chociażby odpowiednio rozmieszczone ławki i miejsca postojowe. To zasadnicze zaniedbanie, biorąc pod uwagę bliskość miasta i rosnące zainteresowanie społeczeństwa turystyką przyrodniczą.

Jedynym częściowo zagospodarowanym i udostępnionym turystycznie obszarem jest tak zwane Uroczysko Miodary, które jest jednak położone stosunkowo daleko od samej Oleśnicy, co znacząco ogranicza jego dostępność dla mieszkańców miasta szukających krótkich, spontanicznych wycieczek. Drugim miejscem cieszącym się pewną popularnością są okolice zbiornika wodnego w Boguszycach, będące jednak przede wszystkim popularnym miejscem wędkarskim, bardziej nastawionym na tę specyficzną grupę użytkowników niż na szerszą publiczność.

Osoby pragnące zwiedzać tereny rozciągające się wzdłuż malowniczych potoków oraz eksplorować leśne zakątki tego obszaru muszą niestety polegać wyłącznie na przypadkowo wytyczonych ścieżkach leśnych i polnych drogach, licząc jednocześnie na to, że te nie urwą się nagle w środku lasu lub nie poprowadzą nieuważnych turystów w trudno dostępne obszary zabagnione, trzęsawiska czy gęste zarośla, co może stanowić realne zagrożenie dla bezpieczeństwa odwiedzających.

Informacje praktyczne:

dobry dojazd, wzdłuż większości obszarów pociągnięte są drogi powiatowe, gminne i lokalne umożliwiające dotarcie na niemal dowolny odcinek potoków, w wielu przypadkach są także miejsca postojowe (Miodary, Katiusza, Boguszyce) lub szerokie pobocza umożliwiające zaparkowanie
tereny w 95% nie posiadają wytyczonych szlaków, stąd też warto wcześniej dobrze przestudiować mapy z naniesionymi drogami leśnymi. Na wycieczkę z dziećmi zalecam jedynie Uroczysko Miodary, gdzie wyznaczono niewielką pętlę
do najciekawszych przyrodniczo miejsc należą: Uroczysko Miodary, Uroczysko Grotowskiego, Mokradła Boguszyckie, Las Boguszycki i Olsy Sokołowickie
w bezpośredniej bliskości nie ma innych form ochrony w postaci rezerwatów lub użytków poza wspomnianymi wcześniej użytkami ekologicznymi, jednak wokoło utworzono serię innych obszarów Natura 2000 jak Kumaki-Dobrej i Stawy w Borowej. Kilkanaście kilometrów na północ ulokowane są dwa rezerwaty: Gola i Torfowisko koło Grabowna. Poza tym w Oleśnicy występuje seria pomników przyrody (dęby, platany, wierzby)
najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: marzec (śnieżyce), wiosna (wczesnowiosenne i wiosenne geofity), czerwiec (mieczyki, kosaćce, storczyki), jesień (grzyby, przebarwiające się liście)