Ponikwa
10 grudnia 2025Jest to jeden z mniejszych rezerwatów, lecz obejmujących jedno z cenniejszych miejsc w okolicach Legnicy, gdzie ochroną objęto tereny leśne ze względu na wysokie walory przyrodnicze, naukowe, dydaktyczne i krajobrazowe. Całość obejmuje siedliska lasów grądowych, łęgowych i olsów z bogatą i unikalną florą. Jednym z głównych aspektów dla powołania rezerwatu była duża populacja kruszczyka połabskiego. Obecnie całość jest silnie zagrożona w związku ze zmianami klimatu i obniżaniem się poziomu wód gruntowych.
Typ ochrony: leśny
Data utworzenia: 2001
Powierzchnia: 8,32 ha
Powiat: Legnicki
Gmina: Kunice
Nadleśnictwo: Legnica
Położenie i Budowa
Rezerwat położony jest we wschodniej części Równiny Legnickiej, na styku z południowymi fragmentami Wysoczyzny Lubińskiej. Wg najnowszych zmian w podziale fizyczno-geograficznym rezerwat znajduje się już w większości na Wysoczyźnie Lubińskiej, w jego południowo-wschodnim fragmencie. Oba regiony przynależą do Nizin Śląsko-Łużyckich.
Dokładniej rezerwat leży na skraju kompleksu leśnego tuż przy drodze łączącej miejscowości Pątnów Legnicki i Bieniowice. Od południa i wschodu granica rezerwatu graniczy z polami uprawnymi i nieużytkami, podczas gdy od północy i zachodu rezerwat sąsiaduje z lasami gospodarczymi. Całość obejmuje oddział leśny 306 d, f-g nadleśnictwa Legnica.
Mimo niewielkich powierzchni obszar posiada stosunkowo bogatą rzeźbę terenu. Przez sam środek przebiega stosunkowo duże zagłębienie terenu, uchodzące w kierunku południowo-wschodnim. Występuje tutaj także seria wysięków wodnych, dokładniej w północno-środkowej, południowo-zachodniej i południowo-wschodniej części rezerwatu.
Ukształtowanie powierzchni w dużej mierze powstało na wskutek ruchów lodowcowych, gdzie widać zachowany lekki spadek stanowiący końcowy fragment wysoczyzny. Różnice w wysokościach wahają się od 153 m n.p.m. w najwyższym, północno-zachodnim krańcu, do 125 m n.p.m. na wschodnich fragmentach. Podłoże stanowią głównie piaski i kwaśne gleby brunatne.
Roślinność
Mimo niewielkiej powierzchni rezerwat charakteryzuje stosunkowo duże bogactwo przyrodnicze. Inwentaryzacje przyrodnicze wykazały 108 gatunków roślin (w tym gatunków rzadkich i chronionych) występujących w 3 siedliskach leśnych.
Największym powierzchniowo jest grąd środkowoeuropejski (Galio-Carpinetum betuli), którego drzewostan jest zbudowany głównie przez grab pospolity z udziałem dębu szypułkowego i klonu jawora. Warstwa podszytu jest słabo rozwinięta, tworzona głównie przez leszczynę pospolitą z niewielkim udziałem innych krzewów jak trzmielina zwyczajna, czeremcha zwyczajna, klon polny oraz młode okazy wcześniej wymienionych gatunków drzew. W sąsiedztwie wspomnianego wcześniej rozległego zagłębienia terenu podszyt praktycznie nie występuje. Runo leśne miejscami jest bardzo skąpo wykształcone, gdzie występują gatunki wybitnie cienioznośne lub wczesnowiosenne (gdy zacienienie nie występuje).
W dobrze wykształconych płatach stwierdzono takie gatunki jak czworolist pospolity, czyściec leśny, dąbrówka rozłogowa, dzwonek szerokolistny, gajowiec żółty, groszek wiosenny, gwiazdnica pospolita, jasnota biała, kokoryczka wielokwiatowa, konwalia majowa, kopytnik pospolity, kuklik zwisły, miodunka ćma, piżmaczek wiosenny, podagrycznik pospolity, pokrzywa zwyczajna, przetacznik ożankowy, śnieżyczka przebiśnieg, świerząbek gajowy, szczawik gajowy, ziarnopłon wiosenny i złoć mała.
Latem runo leśne jest częściowo zdominowane przez gatunki inwazyjne, takie jak niecierpek drobnokwiatowy oraz przez leśne storczyki: kruszczyk połabski listera jajowata i pojedyncze kępy wysokich bylin jak jarzmianka większa i dzwonek pokrzywolistny.
W miejscach wilgotnych występują niewielkie i wąskie płaty łęgu jesionowo-wiązowego (Ficario-Ulmetum minoris), które obejmują głównie obszary wysięków wodnych. Tworzą one także strefę przejściową pomiędzy zalewanym olsem i suchszym grądem. W skład drzewostanu wchodzi głównie jesion wyniosły z domieszką dębów. Siedlisko charakteryzuje się bogatym runem z licznymi wczesnowiosennymi roślinami.
W podszyciu rosną bez czarny, trzmielina, leszczyna. Runo zdominowane przez zawilec gajowy, czosnaczek wiosenny, miodunkę ćmą i śnieżyczkę przebiśnieg. Charakterystyczna jest wiosenna fenologia – już w marcu i kwietniu, przed rozwojem liści drzew, wykształca się bogaty aspekt roślin wykorzystujących światło docierające do dna lasu. Latem, po zamknięciu koron, runo wyraźnie ubożeje. Zbiorowisko wykształciło się głównie w obszarach wysięków wodnych zapewniających stały dopływ wody, nawet w okresie suchego lata.
W najwilgotniejszych, wschodnich fragmentach występuje płat podmokłego drzewostanu zakwalifikowanego jako ols porzeczkowy (Ribeso nigri-Alnetum) jest to wybitnie podmokły las z dominacją olsy czarnej i porzeczki czarnej, gdzie wiosną większość terenu jest zalana (tzw. faza mokra). Warstwa runa pokryta jest gęstą roślinnością, która charakteryzuje się kępkowo-dolinkową strukturą. Oznacza to, że pomiędzy zalanymi fragmentami lasu występują liczne niewielkie „wyspy” roślinności. Zjawisko to powstaje dzięki specyficznemu wzrostowi drzew olchowych, które tworzą pędy odroślowe i korzenie przybyszowe. Latem w warstwie runa dominują bardzo liczne turzyce i trawy.
Do najbardziej wyróżniającej się flory rezerwatu należy:
- Jarzmianka większa (Astrantia major), jest to stosunkowo duża bylina osiągająca 60-80 cm wysokości. Tworzy grubą łodygę z palczasto wcinanymi liśćmi. Najbardziej charakterystyczny jest kwiatostan, gdzie białe kwiaty ułożone są w baldaszki zgrupowane z kolei w nieregularne grono złożone. Gatunek stosunkowo rzadki w gminie, dla którego rezerwat stanowi jedną z ważniejszych ostoi.
- Kruszczyk połabski (Epipactis albensis), najmniejszy z rodzimych kruszczyków, który pierwotnie notowany był wyłącznie na Dolnym Śląsku. Obecnie stwierdzony w wielu rejonach południowej i południowo-zachodniej Polski. W rezerwacie występuje w umiarkowanie cienistych fragmentach grądu, głównie w pobliżu wysięków wodnych. W 1996 r. inwentaryzacja wykazała 169 okazów, jednak obecnie liczba jest znacznie niższa, oscylująca w graniach kilkudziesięciu okazów. Głównym powodem takiego stanu rzeczy są pogarszające się warunki wodne. Letnie susze i obniżanie poziomu wód gruntowych znacząco wpływają na populację kruszczyka.
- Listera jajowata (Listera ovata), niewielki storczyk objęty ochroną częściową o jasnozielonych, niepozornych kwiatach. Występuje w żyznych i wilgotnych fragmentach, zarówno w miejscach cienistych jak i umiarkowanie jasnych.
- Pierwiosnek wyniosły (Primula elatior), niewielka, wczesnowiosenna bylina, tworząca rozetę podłużnie jajowatych liści, ze środka której wyrasta kwiatostan bladożółtych kwiatów zebranych w podbaldach. Gatunek preferuje żyźniejsze i wilgotniejsze fragmenty rezerwatu, głównie w siedlisku łęgowym. Od 2014 r. objęty ochroną częściową.
Fauna
Rezerwat jest fragmentem znacznie większego kompleksu leśnego. Z tego względu Ponikwa nie stanowi typowej ostoi zwierząt, które są tutaj bardziej tymczasowymi gośćmi aniżeli stałymi bywalcami. Mimo wszystko na terenie ostoi obserwowane są duże gatunki ssaków jak jelenie, sarny, lisy, borsuki, a także drobne gryzonie, jeże, ryjówki i wiewiórki. Wśród ornitofauny stwierdzono występowanie ortolana, dzięcioła średniego i dzięcioła czarnego.
Pozostałe Informacje
Teren nie posiada zagospodarowania turystycznego. Nie przechodzą tędy żadne szlaki, ścieżki edukacyjne czy ścieżki przyrodnicze. Przy głównej drodze postawiono tablicę informacyjną o rezerwacie.
Literatura podaje, że na terenie chronionego obszaru zlokalizowany jest sporej wielkości głaz narzutowy o wymiarach pomnikowych okaz okazała dzika jabłoń (Malus sylvestris) o obwodzie 130 cm, która w pełni zasługuje na objęcie ochroną w ramach pomnika przyrody.
Sama nazwa rezerwatu odnosi się bezpośrednio do słowa ponikwa, jest to gwarowe słowo oznaczające rzekę, która „ginie w ziemi, by dalej wytrysnąć”, czyli potok o zanikającym biegu, co jest zjawiskiem przyrodniczym (tzw. ponornica lub ponikła). Słowo to może odnosić się także do samego miejsca, gdzie taki potok występuje. W gwarach słowo „ponikwa” jest bliskie znaczeniowo do „ponikać”, „zanikać”, „znikać”. Na terenie rezerwatu przyrody występują wysięki oraz długie koryto, które w wilgotnej porze roku zmienia się w ciek wodny.
Zagrożenia
Umiarkowane. Rezerwat zlokalizowany jest na uboczu, nie prowadzą do niego żadne szlaki a więc presja turystyczna jest niewielka. Do tego miejsca wędrują co najwyżej przyrodnicy i lokalni grzybiarze. Sam drzewostan oraz tutejsze siedliska wykazują częściowo zaburzoną strukturę i skład, co jest efektem dawniej prowadzonych tu zabiegów gospodarki leśnej. Bezpośrednie sąsiedztwo pól uprawnych i dróg sprawia, że na graniczne (jasne) fragmenty rezerwatu przenikają gatunki segetalne i ruderalne. Dodatkowo z pól uprawnych spływają nawozy użyźniające glebę, co z kolei powoduje wnikanie gatunków nitrofilnych (azotolubnych) jak pokrzywy, glistnik czy mierznica.
Do głównych zagrożeń dla całości rezerwatu należy obniżenie poziomu wód gruntowych. Stanowi to poważne niebezpieczeństwo dla lasów łęgowych, które są ekosystemami zależnymi od wysokiego uwilgotnienia gleby. Spadek poziomu wody powoduje wysychanie siedlisk, co prowadzi do osłabiania i zamierania charakterystycznych gatunków drzew, takich jak olsze czy jesiony. Przekształceniu ulegają także warunki glebowe – gleby przestają być bagienne, następuje ich mineralizacja i utlenianie.
W konsekwencji dochodzi do sukcesji wtórnej, gdzie gatunki łęgowe ustępują miejsca gatunkom typowym dla siedlisk suchszych, głównie grądów. Zanika bogata roślinność zielna typowa dla lasów łęgowych. Pogarsza się także różnorodność biologiczna – giną populacje płazów i bezkręgowców związanych ze środowiskiem wodnym. Osłabione drzewa stają się bardziej podatne na choroby i szkodniki. Lasy łęgowe tracą swoją funkcję retencyjną i przestają pełnić rolę naturalnych korytarzy ekologicznych.
Wrażenia Osobiste
Stosunkowo pozytywne. Mimo niewielkich rozmiarów, rezerwat stanowi biologiczną perełkę okolicy, gdzie na niewielkim terenie występuje duże nagromadzenie gatunków leśnych, w tym storczyków i stosunkowo rzadkiej w regionie jarzmianki większej. Obszar nie posiada szlaków lub dróg leśnych, a w okresie wilgotnym większość obszaru stanowią tereny podmokłe i bagienne. Należy to mieć na uwadze przy planowaniu wycieczki.
W bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się dużo większy rezerwat – Błyszcz, gdzie także chronione są siedliska leśne ze stanowiskami kruszczyków. Niestety zmiany klimatu dają o sobie znać i w rezerwacie dochodzi do stopniowego obniżania poziomu wód gruntowych. W efekcie populacja najważniejszego składnika rezerwatu, kruszczyka połabskiego, ulega powolnemu ale systematycznemu kurczeniu. Inwentaryzacje z lat 90. wykazywały 169 osobników, jednak my takiej ilości tutaj nigdy nie napotkaliśmy. Być może w rozległym kompleksie leśnym naokoło rezerwatu występują nieznane populacje kruszczyka, na to potrzeba jednak badań. Na razie należy cieszyć się tymi kilkudziesięcioma wciąż rosnącymi kruszczykami.
Informacje praktyczne
- rezerwat zlokalizowany jest bezpośrednio przy głównej drodze Pątnów Legnicki-Bienowice, około 200 metrów na północ od ostatnich zabudowań Pątnowa Legnickiego.
- teren średnio łatwy w poruszaniu się, obejmuje niemal całkowicie płaski obszar, jednak z kilkoma obszarami bagiennymi, głównie we wschodniej części, które należy mieć na uwadze. Nie ma tutaj wytyczonych szlaków turystycznych lub ścieżek dydaktycznych.
- w bezpośrednim sąsiedztwie występuje rezerwat przyrody Błyszcz, natomiast w odległości kilku kilometrów zlokalizowane są pozostałe legnickie rezerwaty: Brekinia, Jezioro Koskowickie i Torfowisko Kunickie. Do innych obszarów chronionych zlokalizowanych w okolicy należą użytki ekologiczne (Torfowisko Szczytniki, Glinianki przy ul. Szczytnickiej i Podmokła Łąka przy ul. Poznańskiej) oraz zespoły przyrodniczo-krajobrazowe (Wysoczyzna Taczalińska, Mokradła Gniewomierskie).
- najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: przedwiośnie (wczesnowiosenne geofity), lipiec-sierpień (kruszczyk połabski, jarzmianka większa, dzwonek pokrzywolistny).
