Torfowisko Kunickie

17 grudnia 2025 Wyłączono przez admin

Jest to rezerwat, który osobiście mianowaliśmy jako najbardziej zniszczony i zdegradowany ze wszystkich dolnośląskich rezerwatów. Miejsce, które w ciągu pół wieku całkowicie przekształciło swój pierwotny charakter. Z ostoi pięknych mszarów i torfowisk z wieloma rzadkimi gatunkami, teren przeistoczył się w najzwyklejsze szuwary pełne pospolitej trzciny. Ponad 40% powierzchni stanowią obecnie zarośla wierzby i lasy olchowe. Licznie występują rośliny nitrofilne, segetalne i inwazyjne. Z dawnej florystycznej perły rezerwat stał się „torfowiskiem” tylko z nazwy.

Typ ochrony: torfowiskowy

Data utworzenia: 1996

Powierzchnia: 11,83 ha

Powiat: Legnicki

Gmina: Kunice

Nadleśnictwo: Legnica

Położenie i Budowa

Rezerwat leży we wschodniej części Równiny Legnickiej przynależnej do Niziny Śląskiej. Dokładniej obszar wciśnięty jest pomiędzy ulicami Legnicką i Polną w zachodniej części miejscowości Kunice, gdzie jednocześnie graniczy bezpośrednio z zabudowaniami tejże wsi. Cała powierzchnia rezerwatu obejmuje oddział 311A leśnictwa Dobrzejów w nadleśnictwie Legnica. Ze względu na wybitnie równinny charakter miejsca, nie ma tutaj dużych różnic w zakresie wysokości, które wynoszą około 110-118 m n.p.m.

Całość torfowiska jest pozostałością rozległego Pojezierza Legnickiego, które na wskutek kilkuset lat systematycznego meliorowania uległo niemal całkowitemu zanikowi. Obecnie pozostały pojedyncze stawy oraz zagłębienia z resztkami torfowisk. Rezerwat obejmuje właśnie jedną z takich pozostałości stanowiących obniżenie terenu wypełnione glebami torfowymi i bagiennymi. Występują tutaj niezaburzone warstwy osadów sięgające od ostatniego glacjału po holocen. Łącznie na obszarze rezerwatu stwierdzono gleby torfowe powstałe z torfów niskich zalegające na piasku, gleby bagienno-torfowe zalegające na ile oraz gleby murszowo-torfowe.

Wykonane odwierty geologiczne wykazały miąższość torfu sięgającą od 3 m do nawet 12 m w części centralnej. Całość obejmuje nieregularnie (asymetrycznie) ukształtowany basen akumulacyjny, w którym gromadziły się kolejne warstwy torfu i innych materii. Zidentyfikowano trzy strefy sedymentacyjne o różnej głębokości: najgłębszą w partii centralnej, umiarkowanie głęboką w zachodniej części oraz najpłytszą w obrębie północno-wschodnim torfowiska, graniczącym z ciągiem komunikacyjnym.

Niecka, w której rozwinęło się jezioro, była początkowo porośnięta przez tundrę peryglacjalną, która pozostawiła na zboczach zagłębienia warstwę torfu o miąższości 3-5 cm, torf ten powstał głównie z zakrzewień wierzbowo-brzozowych, typowych dla krajobrazu tundry. W kolejnym etapie wykształcił się rozleglejszy akwen, sukcesywnie kolonizowany przez roślinność wodną. Najwyższa krawędź tarasu, widoczna od strony południowej i zachodniej, wyznacza maksymalny poziom zwierciadła wody w dawnym jeziorze. Lustro wody znajdowało się wówczas znacznie powyżej obecnej powierzchni złoża torfowego.

Roślinność

Dawniej było to jedno z cenniejszych miejsc w tej części województwa. Jednak na przestrzeni kilku dekad flora i siedliska rezerwatu uległy silnym zmianom. W XIX wieku obszar ten porastała roślinność torfowiskowa w całej mozaice siedlisk obejmującej torfowiska niskie i przejściowe. Jeszcze pod koniec lat 80. na terenie torfowiska i okolicznych siedlisk wykazywano 267 gatunków (Panek 1988).

W miejscu tym pierwotnie zinwentaryzowano mszar przygiełkowy (Rhynchosporetum albae) obejmujący specyficzny mszar dolinkowy tworzący się na subatlantyckich torfowiskach wysokich z dominacją przygiełki białej. Dalej mszar przechodził w torfowiska mszysto-turzycowe formujące grubą warstwę mszystej darni z zespołu turzycy obłej (Scorpidio-Caricetum diandrae). Mozaikę tą uzupełniały mszary dolinkowe z zespołu turzycy bagiennej (Drepanoclado fluitantis-Caricetum limosae), które zajmowały najbardziej podtopione fragmenty torfowisk.

Wymienione powyżej siedliska naturalnie sąsiadują z torfowiskowymi jeziorkami. W miejscach tych budowane jest pło, które stopniowo zarasta taflę wody. Niestety obecnie wszystkie wymienione siedliska torfowiskowe nie są już notowane w rezerwacie. Łącznie stwierdzono zanik siedmiu zespołów roślinnych oraz wyginięcie około 60 gatunków roślin, m.in. gatunki chronione (bagnica torfowa, lipiennik Loesela, rosiczka okrągłolistna, turzyca dwupienna, wełnianka delikatna) i gatunki rzadkie w skali regionu (dziewięciornik błotny, jeżogłówka najmniejsza, przygiełka biała, wełnianka wąskolistna). Wiele z nich wyginęło jeszcze w pierwszej połowie XX wieku (za administracji niemieckiej), co wskazuje na stałą i wieloletnią degradację tutejszych torfowisk wskutek akumulacji biomasy (eutrofizacji) i obniżania poziomu wód gruntowych.

Wśród siedlisk zanikłych lub zagrożonych należy wymienić zespół turzycy bagiennej (Carex limosa). Siedlisko było jednym z najcenniejszych ekosystemów torfowiskowych na obszarze rezerwatu, notowane jeszcze w 1998 roku. Jednak cenne i typowe dla siedliska, jak turzyca bagienna (w latach 2004-2014 roślina objęta była w Polsce ścisłą ochroną gatunkową) obecnie nie zostały odnalezione. Z punktu widzenia zachowania bioróżnorodności siedlisko to było niezwykle cenne w skali województwa. Obecnie jest już prawie w całkowitym zaniku (jeśli nie zanikło już całkowicie), co znacząco uszczupla bogactwo przyrodnicze Torfowiska Kunickiego.

Większą część rezerwatu zajęły obecnie zbiorowiska wysokich szuwarów z klasy Phragmitetea z dominacją szuwaru trzcinowego. Łącznie sklasyfikowano aż 12 zespołów szuwarowych. Siedlisko obejmuje wysokie szuwary trawiaste, wielkoturzycowe i szuwary zdominowane przez wysokie trawy oraz rośliny kłączowe o silnych, sztywnych łodygach. Charakterystycznymi gatunkami jest trzcina pospolita, pałka szerokolistna, jeżogłówka gałęzista oraz manna mielec. Miejscami towarzyszą im inne gatunki jak kosaciec żółty, psianka słodkogórz czy szczaw lancetowaty.

Szuwary rozwijają się na glebach organicznych lub mineralno-organicznych, silnie uwodnionych, często całkowicie nasyconych wodą przez znaczną część roku. Poziom wody waha się od kilkudziesięciu centymetrów powyżej powierzchni gleby do jej obniżenia w sezonie wegetacyjnym. Gleby są zazwyczaj eutroficzne, bogate w związki azotowe i fosforowe, często zamulone osadem dennym. Głównym czynnikiem użyźniającym gleby w rezerwacie są wieloletnie spływy nawozów z okolicznych pól i terenów przemysłowych. Kluczowym czynnikiem warunkującym powstanie szuwarów jest okresowe lub stałe podtopienie przy jednoczesnym dostępie do tlenu atmosferycznego dla kłączy i korzeni. Zbiorowiska te zajmują strefę między lustrem wody a lądem – zarówno brzegi jezior, starorzeczy, rzek o wolnym nurcie, jak i tereny zabagnione.

Wegetacja rozpoczyna się wczesną wiosną (marzec-kwiecień), kiedy z kłączy wyrastają nowe pędy. Szczyt rozwoju przypada na lipiec-sierpień, gdy rośliny osiągają maksymalną wysokość (2-4 m). Kwitnienie następuje latem, a jesienią nadziemne części zamierają, pozostawiając suche łodygi do wiosny. Wszystko to powoduje, że gęsta i wysoka roślinność szuwarów całkowicie wypiera mniejsze, niższe gatunki torfowiskowe.

Szuwary są zbiorowiskami ekspansywnymi, wypierającymi zbiorowiska roślin. Użyźnianie i regularne gromadzenie materii organicznej prowadzi do lądowacenia zbiorników – nagromadzenie materii podnosi dno, umożliwiając sukcesję w kierunku zarośli wierzbowych, olszyn i łęgów.

Formą przejściową pomiędzy szuwarami i olsami stanowią krzewiaste zbiorowiska wierzby szarej z zespołu Salicetum pentandro-cinereae. Jest to krzewiaste zbiorowisko wierzb, w którym dominuje wierzba szara i wierzba pięciopręcikowa, tworzące gęste zarośla o wysokości 2-4 metrów. Zespół rozwija się na glebach torfowo-murszowych lub mineralno-organicznych, silnie uwodnionych, z wysokim poziomem wody gruntowej. Zasiedla brzegi zbiorników wodnych, rowy melioracyjne, zabagnione łąki i tereny po zdegenerowanych torfowiskach. Gleby są mezotroficzne do eutroficznych, o odczynie kwaśnym do lekko zasadowego.

Zbiorowisko stanowi stadium przejściowe między szuwarami a łęgami olszowymi. Przez zagęszczenie krzewów i akumulację materii organicznej przygotowuje siedlisko dla ekspansji olszy czarnej, prowadząc do wykształcenia trwałego łęgu. Pełni ważną rolę w stabilizacji brzegów i retencji wody. Natomiast w rezerwacie jest symbolem nieuchronnej degeneracji torfowisk w kierunku lasów.

Obecnie dominującymi siedliskami na terenie rezerwatu są tereny leśne obejmujące głównie ols typowy inaczej ols porzeczkowy (Carici elongatae-Alnetum) reprezentuje wilgotne lasy bagienne zdominowane przez olszę czarną, które wykształciły się na glebach torfowych. Zespół ten stanowi końcowe stadium sukcesji ekologicznej torfowisk niskich w warunkach postępującej eutrofizacji. Powstanie olsu jest rezultatem długotrwałej transformacji siedlisk hydrogenicznych. Proces rozpoczyna się od eutrofizacji torfowisk niskich – wzrostu zawartości związków biogennych (azotu, fosforu) w podłożu, często wskutek dopływu wód gruntowych bogatych w składniki mineralne spływu nawozów z okolicznych pól wraz z wodami powierzchniowymi.

W pierwszej fazie zdegradowane torfowisko zajmują wysokie szuwary z klasy Phragmitetea – trzcina pospolita, pałka szerokolistna czy manna mielec ograniczają strefę otwartej wody, gromadząc materię organiczną. Następnie, w miarę lądowienia i obniżania poziomu wód, rozwijają się krzewiaste zarośla wierzbowe. Krzewy te tolerują okresowe podtopienia, jednocześnie przyczyniając się do dalszej stabilizacji podłoża. Ostatecznie, gdy poziom wody ustabilizuje się poniżej powierzchni gruntu przez większość roku, wkracza olsza czarna – gatunek doskonale przystosowany do warunków bagiennych dzięki płytkim korzeniom z brodawkami powietrznymi. Olsza wypiera wierzby, formując zwarte drzewostan o wysokości 20-25 m, stanowiący finalne stadium sukcesji leśnej.

Olsy rozwijają się na glebach stale lub okresowo podtopionych wodami stagnującymi. Poziom wody gruntowej oscyluje w granicach od 0 do 40 cm poniżej powierzchni. Gleby charakteryzują się odczynem lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5-7,0) oraz wysoką zasobnością w składniki pokarmowe. Warstwa podszytu jest dobrze wykształcona, jest tworzona głównie przez gatunki pospolite jak kruszyna pospolita, brzoza omszona oraz liczne jeżyny. Miejscami występuje także bez czarny i kalina koralowa.

Warstwa runa typowa dla lasów olszowych, gdzie szczególnie częsta jest turzyca błotna i długokłosa. Towarzyszą jej liczne gatunki wysokich bylin, traw i innych turzyc, szczególnie gatunki późnowiosenne i letnie jak gorysz błotny, jaskier rozłogowy, karbieniec pospolity, kosaciec żółty, krwawnica pospolita, kuklik pospolity, pokrzywa żagiewka, przytulia błotna, sitowie leśne, tojeść bukietowa, turzyca nibyciborowata, turzyca dwustronna, trzcinnik lancetowaty, wiązówka błotna i paproć zachylnik błotny.

Fauna

Rezerwat nie miał przeprowadzanej inwentaryzacji zoologicznej, jednak ze względu na swoje umiejscowienie stanowi on izolowaną enklawę przyrody – swoistą zieloną wyspę otoczoną rozległymi terenami uprawowymi i zwartą zabudową mieszkalną oraz infrastrukturą budowlaną. W krajobrazie zdominowanym przez monokultury rolnicze i obszary zurbanizowane, chroniony teren pełni funkcję refugium dla lokalnej fauny, szczególnie awifauny i herpetofauny.

Dla ptaków rezerwat jest niezbędnym schronieniem w silnie przekształconym środowisku. Mozaika siedlisk – od otwartych taflí wodnych, przez szuwary i zarośla nadbrzeżne, po fragmenty lasów bagiennych – zapewnia miejsca lęgowe, żerowiska i strefy odpoczynku podczas migracji. Dzięki ograniczonej presji antropogenicznej obszar ten stanowi ostoje dla gatunków unikających terenów intensywnie użytkowanych rolniczo, w tym ptactwa wodno-błotnego.

Rozległe tereny podmokłe tworzą warunki dla lokalnych populacji płazów. Różnorodność siedlisk hydrogenicznych – od płytkich rozlewisk po trwale uwodnione olsy – zapewnia miejsca rozrodu dla gatunków o odmiennych wymaganiach ekologicznych. Strefa ekotonowa między środowiskiem wodnym a lądowym, bogata w zaroślową i szuwarową roślinność, oferuje płazom ochronę przed drapieżnikami oraz miejsca zimowania.

W kontekście postępującej fragmentacji siedlisk naturalnych i intensyfikacji gospodarki rolnej, rezerwat nabiera szczególnego znaczenia jako ostoja dla gatunków wypieranych z przekształconego krajobrazu. Jego ochrona jest kluczowa dla zachowania regionalnej bioróżnorodności i utrzymania ciągłości ekologicznej w silnie zurbanizowanym obszarze.

Pozostałe Informacje

Teren nie posiada żadnej infrastruktury turystycznej w postaci tablic dydaktycznych czy miejsc wypoczynku. Nie ma tutaj także szlaków turystycznych ani ścieżek przyrodniczych.

Zagrożenia

Generalnie wszelkie zagrożenia jakie mogły zagrozić pierwotnej przyrodzie rezerwatu zostały już w pełni zrealizowane. Torfowisko Kunickie jest prawdopodobnie najbardziej zniszczonym rezerwatem przyrody w całym województwie dolnośląskim, przynajmniej jeśli chodzi o gatunki i siedliska jakie miał chronić. Nawet Łąka Sulistrowicka (będąca najchętniej przywoływanym rezerwatem w kategorii zdegradowanych obszarów) nie uległa takiej degradacji jak Torfowisko Kunickie. Tam dalej występują siedliska i gatunki dla których powołano rezerwat, wprawdzie mocno uszczuplone ale jednak wciąż egzystują.

Wysokie wartości przyrodnicze torfowiska były docenione już za administracji niemieckiej, kiedy podlegał ochronie od 1923 r. aż do przejęcia ziem tych ziem. Potem trzeba było pół wieku by ponownie ochronić torfowiska, a właściwie to co po nich pozostało.

W tym czasie obiekt przeszedł diametralne zmiany, które pogłębiają się po dzień dzisiejszy. Praktycznie wszystkie standardowe zagrożenia jakie grożą roślinności torfowiskowej zostały zrealizowane. Dziesiątki lat osuszania okolicznych terenów pod pola uprawne i zabudowę obniżyły poziom wód gruntowych. Intensyfikacja rolnictwa doprowadziła do spływu nawozów i użyźnienia gleb, co z kolei spowodowało ekspansję gatunków nitrofilnych, gwałtowny rozrost trzcinowisk, szuwarów a w dalszej kolejności rozwój zarośli wierzbowych i lasów olchowych, będących jednym z końcowych etapów.

W niektórych miejscach zidentyfikowano pojawienie się drzewostanów łęgowych, co definitywnie przypieczętowuje los tego terenu. Dodatkowo użyźnianie tego obszaru potęgowane jest przez spływy nieczystości do kanałów bezpośrednio okalających rezerwat od strony zabudowań.

W okresie administracji polskiej znacząco przekształciła się flora rezerwatu. Zanikło 7 siedlisk oligotroficznych (typowych dla ubogich gleb torfowych), m.in. torfowiska przejściowe, mszar przygiełkowy, zespół turzycy bagiennej, mechowiska z zespołu Scorpido-Caricetum diandrae. Ich miejsce zajęło 13 nowych siedlisk nitrofilnych i okrajkowych wraz z około 50 nowymi gatunkami, głównie gatunki pospolite jak kosaciec żółty, manna mielec lub rośliny inwazyjne (niecierpek drobnokwiatowy, łubin trwały).

Wg wstępnych szacunków na omawianym terenie wyginęło przynajmniej 60 gatunków roślin, m.in.

bagnica torfowa (Scheuchzeria palustris)
dziewięciornik błotny (Parnassia palustris)
groszek błotny (Lathyrus palustris), prawdopodobnie wymarły
jeżogłówka najmniejsza (Sparganium minimum)
kukułka szerokolistna (Dactylorhiza majalis)
lipiennik Loesela (Liparis loeselii)
przygiełka biała (Rhynchospora alba)
rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia)
sit tępokwiatowy (Juncus subnodulosus), prawdopodobnie wymarły
turzyca bagienna (Carex limosa), prawdopodobnie wymarła

Co ciekawe na stronach samorządów i nadleśnictw opisujących rezerwat wciąż wymieniane są te wymarłe gatunki jako aktualne składniki Torfowiska Kunickiego.

Wrażenia Osobiste

Skrajnie negatywne. Jak już wspomniane było w dziale 'Zagrożenia’, Torfowisko Kunickie jest najbardziej zdegradowanym i zniszczonym ze wszystkich dolnośląskich rezerwatów. Przeobrażenia jakie tu zaszły są już w większości nieodwracalne. Trzeba byłoby wszystko wyciąć, powyrywać wszelkie trzcinowiska i wszystko zalać oligotroficzną wodną, najlepiej kilka razy aby wypłukać substancje odżywcze.

Jak wiadomo takie działa są nierealne. Pozostaje tylko przyglądanie się stopniowej ale postępującej eutrofizacji i osuszaniu tego terenu. Za kilkadziesiąt lat na całości będzie występował już las grądowy, którego jeszcze nie ma ale wszystkie etapy do jego pojawienia się zostają stopniowo spełnione. Obecnie odnotowano niewielkie płaty lasu łęgowego, a stąd już prosta droga do tzw. grądowienia (czyli przekształcenia łęgu w grąd).

Samorząd i mieszkańcy pieczołowicie przez kilkadziesiąt lat robili co mogli by zniszczyć torfowisko. Pogłębiano i tworzono nowe rowy melioracyjne, przekształcono okolicę w pola uprawne oraz znacznie zintensyfikowano budownictwo podchodząc pod same granice mokradeł. Tutejsza przyroda nie miała szans w starciu z ludzką bezmyślnością. Nawet w ostatnich latach wykopano stawki w bezpośredniej bliskości rezerwatu, co tylko pogłębiło osuszanie terenu, albowiem woda trafia teraz do nowych zbiorników wodnych.

Jednak nie jest to odosobniony przypadek. Osuszanie dolnośląskich torfowisk trwało od zawsze. Do najbardziej znanych należało niszczenie Wielkiego i Małego Torfowiska Batorowskiego, z czego to drugie już nie istnieje. Mniej znane to np. Torfowisko Radecz, obecnie już całkowicie przekształcone w olsy i zarośla wierzbowe, choć jeszcze w latach 80-tych ubiegłego wieku notowano tam kruszczyka błotnego i lipiennika Loesela. Torfowiska to jedne z najbardziej zagrożonych ekosystemów w dobie ocieplania klimatu, a w przypadku Torfowiska Kunickiego zagłada została już dokonana i rezerwat pozostaje „torfowiskiem” tylko z nazwy.

Informacje praktyczne:

bardzo dobry dojazd, od południa i wschodu rezerwat graniczy z wybrukowanymi ulicami wsi Kunice
teren o zmiennym poziomie trudności w poruszaniu się. Nie ma tutaj żadnych dróg czy ścieżek, jednak północne i zachodnie obszary to w większości las, który latem można przemierzać. Zimą i na przedwiośniu mogą występować zastoiny wody. Obszary trzcinowisk i turzycowisk są ciężkie w poruszaniu się. Generalnie obszar zalecamy zwiedzać jedynie pasjonatom i przyrodnikom.
w niedalekim sąsiedztwie występują trzy inne rezerwaty przyrody Błyszcz, Ponikwa i Jezioro Koskowickie, natomiast w odległości kilku kilometrów zlokalizowane są pozostałe legnickie rezerwaty: Brekinia i Zimna Woda. Do innych obszarów chronionych zlokalizowanych w okolicy należą użytki ekologiczne (Torfowisko Szczytniki, Glinianki przy ul. Szczytnickiej i Podmokła Łąka przy ul. Poznańskiej) oraz zespoły przyrodniczo-krajobrazowe (Wysoczyzna Taczalińska, Mokradła Gniewomierskie).
najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: generalnie na obszarze nie ma za już za bardzo co zwiedzać. Olsy najciekawiej prezentują się w maju i czerwcu, kiedy to przypada szczyt kwitnienia tamtejszej roślinności