Mały Śnieżnik

Rezerwat powstał, by chronić w niezmienionym stanie naturalne walory przyrody ożywionej i nieożywionej Małego Śnieżnika wraz ze zboczami sąsiednich wzniesień: Wysoczki, Goworka i Średniaka. Teren ten wyróżnia się dobrze zachowanym ekosystemem, na który składają się m.in. rzadkie siedliska przyrodnicze – torfowiska przejściowe, trzęsawiska, piargi, gołoborza krzemianowe, bory i lasy bagienne, a także górskie bory świerkowe. Jest to jeden z wielkiej trójki rezerwatów Masywu Śnieżnika, który wraz z sąsiednimi rezerwatami (Śnieżnik Kłodzki, Jaskinia Niedźwiedzia) tworzą rozległą sieć ochraniającą szczytowe partie o powierzchni ponad 800 ha. 

---

Położenie

Mały Śnieżnik (1326 m n.p.m.) stanowi drugi pod względem wysokości szczyt w środkowej części Masywu Śnieżnika, będącego najwyższym pasmem polskiej części Sudetów Wschodnich. Administracyjnie położony jest na terenie gminy Stronie Śląskie i objęty ochroną w ramach Śnieżnickiego Parku Krajobrazowego. Geomorfologicznie szczyt ten znajduje się w północno-wschodniej części grzbietu głównego masywu, między kulminacją Śnieżnika (1425 m n.p.m.) na południu a przełęczą Puchaczówka (864 m n.p.m.) na północy. Od wschodu szczyt graniczy z doliną Kamienicy, natomiast od zachodu z doliną Kleśnicy.

Wbrew nazwie, rezerwat obejmuje także szczytowe stoki góry Średniak od zachodniej i południowej strony (na wysokościach 850-1210 m n.p.m.), zachodnie zboże Śnieżnika (poniżej Hali pod Śnieżnikiem) oraz wschodnią część doliny o nazwie Czarny Dół.

---

Budowa

Morfologicznie Mały Śnieżnik charakteryzuje się kopulastym kształtem z asymetrycznymi stokami. Północne zbocza są strome i głęboko rozcięte dolinami potoków, podczas gdy zachodnie wykazują łagodniejsze nachylenie stanowiące ramię odchodzące od Śnieżnika. Po polskiej stronie (północne stoki) występują dwie doliny, gdzie swój początek ma kilka potoków stanowiących lewobrzeżne dopływy Wilczki. Dolina z potokiem Czarna stanowi granicę pomiędzy Małym Śnieżnikiem a sąsiadującym szczytem Czarna Kopa (890 m n.p.m.), natomiast od szczytu Średniak (1210 m n.p.m.) oddzielony jest Czarnym Dołem, przez który przebiega Czarna Droga.

Sam wierzchołek ma kopulasty kształt o łagodnych stokach. Na wierzchowinie oraz w partiach podwierzchołkowych występują rozległe pokrywy rumowiskowe typu blokowego oraz izolowane gołoborza, będące rezultatem peryglacjalnych procesów wietrzenia mechanicznego w plejstocenie.

Pod względem geologicznym szczyt zbudowany jest z metamorficznych skał należących do jednostki strukturalnej kopuły orlicko-śnieżnickiej. Dominującym typem litologicznym są gnejsy śnieżnickie (gnejsy oczkowe) z wkładkami łupków łyszczykowych i marmurów kalcytowo-dolomitowych. Datowanie izotopowe wskazuje na neoproterozoiczny wiek skał (ok. 500-600 mln lat).

Roślinność

Największą powierzchnię rezerwatu zajmują górskie bory świerkowe (Piceion abietis), które występują w piętrze regla górnego, na wysokościach od około 1050 m n.p.m. po sam wierzchołek Małego Śnieżnika. Siedlisko porasta przede wszystkim stoki o ekspozycji północnej i północno-wschodniej, gdzie utrzymują się niższe temperatury i wyższa wilgotność powietrza. Podłoże stanowią głównie skały metamorficzne – gnejsy śnieżnickie i łupki łyszczykowe, na których wykształciły się gleby bielicowe o charakterze kwaśnym (pH 3,5-4,5), silnie szkieletowe, z dobrze rozwiniętym poziomem butwinowym. Warstwa organiczna charakteryzuje się powolnym rozkładem materii i tworzeniem grubego poziomu surowego humusu typu mor.

Drzewostan zdominowany jest niemal całkowicie przez świerka pospolitego, tworzącego jednogatunkowy, zwarty las. Świerki w wyższych położeniach przyjmują często charakterystyczną formę głodową lub skarłowaciałą z asymetrycznie ułożoną koroną, ukształtowaną pod wpływem wiatrów i obciążenia śniegiem. Domieszkowo, w niższych położeniach, występuje jodła pospolita (najwyższe stanowisko na Ziemi Kłodzkiej) oraz sporadycznie jarząb pospolity. Warstwa krzewów jest słabo rozwinięta, z niewielkim udziałem podrostu gatunków drzewiastych oraz sporadycznie występującym wiciokrzewem czarnym.

Runo jest bardzo dobrze rozwinięte ale ubogie gatunkowo, gdzie dominują acidofilne gatunki borowe i wysokogórskie, m.in.: borówka czarna, podbiałek alpejski, trzcinnik owłosiony, kosmatka olbrzymia, wietlica alpejska, kosmatka gajowa i nerecznica szerokolistna. W warstwie mszystej dominują gatunki charakterystyczne dla siedlisk kwaśnych, takie jak: płonnik strojny, widłoząb miotłowy, rokietnik pospolity, tujowiec tamaryszkowy.

W najwilgotniejszych fragmentach świerczyna przechodzi w górnoreglowe bory świerkowe z zespołu  Sphagno-Piceetum, tworzące torfowiskową świerczynę górską. Siedlisko to jest stosunkowo ubogie jeśli chodzi o skład gatunkowy, jednak posiada bardzo dobrze rozwiniętą szatę roślinną. Występuje na obrzeżach w miejscach z wysokim poziomem wody, jednak z podłożem na tyle ustabilizowanym, że mogą wyrastać tam drzewa. Sam drzewostan świerczyny jest dosyć rzadki, głównie ze względu na ciężkie warunki środowiskowe i niemalże jednogatunkowy, gdzie dominuje świerk pospolity w różnym stopniu rozwoju.

Jednym z cenniejszych siedlisk występujących na Małym Śnieżniku są wysokogórskie borówczyska bażynowe (Empetro-Vaccinietum) o kodzie 4060 w systemie Natura 2000. Stanowią one charakterystyczny element roślinności subalpejskiej Masywu Śnieżnika. Zbiorowisko to wykształca się na wysokościach 1300-1425 m n.p.m., powyżej górnej granicy lasu. Fizjonomicznie tworzy niskie, zwarte zarośla krzewinkowate o wysokości 20-40 cm. Dominującymi gatunkami flory są: bażyna obupłciowa, borówka czarna oraz borówka brusznica. W składzie gatunkowym występują również: podbiałek alpejski, kosmatka sudecka oraz sity.

Siedlisko zajmuje płytkie, kwaśne gleby na podłożu gnejsowym, w lokalizacjach o wystawie północnej i północno-wschodniej, charakteryzujących się dłuższym zaleganiem pokrywy śnieżnej. W Masywie Śnieżnika borówczyska bażynowe tworzą mozaikowy kompleks z murawami wysokogórskimi i zaroślami kosodrzewiny, stanowiąc biotop dla wysokogórskiej entomofauny.

Do najbardziej bioróżnorodnych siedlisk w rezerwacie należą wysokogórskie murawy z klasy muraw bliźniczkowych i wrzosowisk (Nardo-Callunetea), charakteryzujące się występowaniem licznych rzadkich taksonów, niespotykanych w innych regionach Sudetów, a także rzadkich siedlisk. Suchsze partie rezerwatu, głównie wzdłuż szlaków oraz na zachodnich stokach porośnięte są wąskimi pasami muraw określanymi jako murawy bliźniczkowe (Nardetalia) z dominującą w krajobrazie kostrzewą niską i bliźniaczką psia trawka oraz domieszką innych gatunków traw. Oprócz wiechlinowatych występują tu wyspowo inne wysokogórskie gatunki jak jastrzębiec pomarańczowy i zielonokoszyczkowy, prosienicznik jednogłówkowy, fiołek sudecki i dzwonek brodaty. Murawy bliźniczkowe obok ziołorośli stanowią najbogatsze florystycznie siedlisko w rezerwacie.

Na północnych i zachodnich zboczach zinwentaryzowano ziołorośla górskie ze związku Adenostylion alliariae, sklasyfikowane jako siedlisko 6430 w systemie Natura 2000, gdzie występują na wysokościach 900-1200 m n.p.m. Zajmują wilgotne siedliska wzdłuż potoków górskich, w żlebach oraz na obrzeżach lasów. Fitocenozy te rozwijają się na glebach brunatnych właściwych, zasobnych w materię organiczną i składniki pokarmowe, w przypadku rezerwatu, na podłożu gnejsowym.

Dominującymi gatunkami w płatach tego zbiorowiska są: tojad sudecki, omieg górski oraz wietlica alpejska. Towarzyszą im: szczaw górski, ciemiężyca zielona, parzydło leśne, przytulia hercyńska oraz liczydło górskie. W niższych położeniach spotykane są również: lepiężnik biały, starzec gajowy i świerząbek orzęsiony. Ma tu także dużą populację miłosna górska, gatunek bardzo rzadki na Ziemi Kłodzkiej. W obszarze źródliskowym potoku Czarna rosną rzadkie gatunki wysokogórskie, m.in. wierzbownica mokrzycowa i objęty ochroną tojad sudecki.Struktura przestrzenna zbiorowiska charakteryzuje się dwuwarstwowością i znacznym zwarciem warstwy zielnej, osiągającej często wysokość 1,5-2 m.

Do wybitnie cennych siedlisk roślinnych stwierdzonych w Sudetach jedynie w najwyższych położeniach Karkonoszy oraz na Masywie Śnieżnika należą zbiorowiska piargów i żwirów bezwapiennych (Androsacetalia alpinae). Są to pionierskie płaty roślinności występującej na ruchomych i słabo utrwalonych piargach w najwyższych partiach gór. Na Małym Śnieżniku siedlisko notowany jest w postaci kilku mniejszych i większych płatów rumowisk skalnych, które występują na północno-wschodnich stokach określanych jako Dziki Stok. Jednak największe rumowiska skalne o powierzchni nawet kilku hektrarów występują na stokach Średniaka w Czarnym Dole. Dominuje roślinność pionierska przystosowana do bardzo ciężkich warunków obejmujących niewielkie ilości dostępnego podłoża, silnego wiatru, niskich temperatur oraz niewielkiej dostępności wody pochodzącej jedynie z opadów lub mgieł. W związku z ciężkimi warunkami cechą charakterystyczną jest duża dynamika poszczególnych płatów. Występuje tu bogata szata mchów i porostów.

---

Wśród najcenniejszych roślin warto wymienić:

• Bażyna czarna (Empetrum nigrum), niewielka krzewinka o drobnych, ciemnozielonych liściach oraz dużych, czarnych jagodach. Wraz z borówkami i wrzosami tworzy rozległe bażynowiska w szczytowych partiach rezerwatu. Gatunek objęty ochroną.
• Dzwonek brodaty (Campanula barbata), jeden z najrzadszych składników rodzimej flory, którego wszystkie stanowiska notowane były w Sudetach Wschodnich. Literatura podaje jego stanowiska w obrębie rezerwatu, dodatkowo potwierdzono niewielkie populacje na sąsiadujących z rezerwatem murawach po polskiej i czeskiej stronie. Cała krajowa populacja szacowana jest na 100-200 osobników, z czego około 1/3 obejmuje rośliny zdolne do kwitnienia.
• Fiołek żółty sudecki (Viola lutea subsp. sudetica), rzadki gatunek występujący tylko w najwyższych partiach Sudetów. W szczytowych partiach masywu jest stosunkowo częsty, zwłaszcza na murawach bliźniczkowych. Rezerwat stanowi ważną ostoję fiołka w województwie.
• Jastrzębiec pomarańczowy (Pilosella aurantiaca), stosunkowo rzadki gatunek notowany w Polsce niemal wyłącznie z terenów górskich. Mimo rzadkości nie został objęty ochroną. Jest to średniej wielkości bylina tworząca przyziemną rozetę z mocno owłosionymi liśćmi, ze środka której wyrasta wysoki na 20-60 cm kwiatostan zakończony kilkoma koszyczkami o ciemnopomarańczowej barwie. Na kopule rośnie głównie w suchszych fragmentach, zarówno u podnóża jak i w górnych partiach.
• Jastrzębiec zielonokoszyczkowy (Hieracium chlorocephalum), niewielki gatunek wysokogórskiej byliny o jasnożółtych kwiatach. W Polsce występuje tylko w najwyższych partiach Sudetów i Karpat. Ze względu na bardzo niewielkie różnice w budowie, rozpoznanie poszczególnych gatunków jastrzębców polecamy jedynie specjalistom.
• Miłosna górska (Adenostyles alliariae), charakterystyczna bylina tworząca wysokie, delikatnie omszone i przeważnie nierozgałęzion łodygi zakończone różowym kwiatostanem, składającym się z drobnych koszyczków zebranych w baldachogrono. Na Dolnym Śląsku znana wyłącznie z Sudetów, gdzie pospolicie rośnie na stokach i wzdłuż potoków. Jest jednym z głównych elementów tworzących ziołorośla na stokach Małego Śnieżnika.
• Podbiałek alpejski (Homogyne alpina), niewielka roślina wysokogórska tworząca drobne kwiatostany o fioletowo-różóowych kwiatach. Występuje w szczytowych partiach na murawach i wzdłuż szlaków, zarówno w miejscach suchych jak i w pobliżu torfowisk.
• Przytulia hercyńska (Galium saxatile), niska bylina tworząca rozległe ale niskie kobierce pełne drobnych, białych kwiatów. Występuje głównie w wilgotnych i cienistych fragmentach.
• Tojad sudecki (Aconitum plicatum), rzadki gatunek będący endemitem sudeckim, który posiada kilka stanowisk poza szlakami w dolnej części rezerwatu w siedlisku ziołorośli. Roślina umieszczona w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin w kategorii VU (narażony), dodatkowo jest także objęta ochroną.

---

Fauna

Rezerwat położony jest w jednym z najdzikszych fragmentów Masywu Śnieżnika jak i całych Sudetów. Stanowi to dogodną ostoję dla fauny, gdzie rozległe kompleksy leśne tworzą środowisko bytowania i rozrodu dla wielu gatunków. Wśród ssaków występują tu jelenie szlachetne, sarny, dziki oraz drapieżniki jak lis, borsuk i łasica. Awifaunę reprezentują jarząbek, trzmielojad, włochatka, sóweczka oraz dzięcioł trójpalczasty – gatunki charakterystyczne dla górskich lasów iglastych. Trudno dostępne partie rezerwatu, z ograniczoną ingerencją człowieka, umożliwiają zwierzętom swobodną migrację, żerowanie i wychów młodych, co sprzyja zachowaniu stabilnych populacji gatunków rzadkich i zagrożonych. W rezerwacie stwierdzono także stanowiska rzadkiej entomofauny: miedziopierś górska, paśnik włóczniak i żagnica torfowa.

O wyjątkowości tego terenu może świadczyć także populacja kozicy górskiej (podgatunek alpejski), która przywędrowała tutaj z czeskiego regionu Wysokiego Jesioniku. W Czechach natomiast gatunek został introdukowany z Alp w latach 1913–1914. Z powodu sztucznego zasiedlenia Sudetów, liczącą kilkadziesiąt osobników populację cechuje silna izolacja, w efekcie jest ona wrażliwa na zmiany środowiska. Kozice można spotkać nie tylko na Małym Śnieżniku i na rumowiskach Średniaka ale także w sąsiedniej dolinie Kleśnicy i w tamtejszych kamieniołomach. 

---

Pozostałe Informacje

Obszar posiada umiarkowanie rozwinięte zagospodarowanie turystyczne, występują tu ławki i miejsca do odpoczynku, przy szczycie ustawiono także tablicę dydaktyczną. Obecnie istnieją tu trzy szlaki:

• czerwony szlak, tzw. Główny Szlak Sudecki im. Mieczysława Orłowicza, który z Międzygórza prowadzi zachodnimi i południowymi zboczami Średniaka w kierunku rezerwatu Śnieżnik Kłodzki
• niebieski szlak turystyczny Szklarska Poręba – Pasterka, biegnie on północnymi stokami Małego Śnieżnika poprzez Czarne Bagno, jednak z pominięciem samego szczytu
• zielony szlak turystyczny Bardo – Niemojów, biegnie on od przełęczy Puchacza, poprzez szczytowe partie Małego Śnieżnika i dalej w kierunku schroniska i rezerwatu Śnieżnik Kłodzki

---

Zagrożenia

Na tym terenie występuje niewielki poziom zagrożenia ze strony człowieka. Spowodowane jest to głównie czynnikami geograficznymi. Nieracjonalna gospodarka leśna nie ma tutaj miejsca, a przynajmniej w najwyższych partiach Małego Śnieżnika. Ze względu na duże stromizny, liczny rumosz kamienny oraz surowy klimat pozyskiwanie drewna z tego regionu wiąże się z dużymi kosztami oraz niewielkim zyskiem. Dodatkowo surowy klimat powoduje, że tutejsze drzewostany przyrastają znacznie wolniej niż drzewa w niższych położeniach, a klęska ekologiczna z ubiegłego wieku (masowe zamieranie świerków w Sudetach w latach 70-tych i 80-tych) dodatkowo spustoszyła i tak marnej jakości materiał drzewny. W efekcie tylko niższe partie powołanego rezerwatu noszą ślady wycinek.

Presja turystyczna także nie jest dużym problemem. Mały Śnieżnik leży w cieniu Śnieżnika, dosłownie i w przenośni. Zdecydowana większość turystów kieruje się na najwyższy szczyt Ziemi Kłodzkiej, gdzie można podziwiać znacznie lepszą panoramę. Wybudowanie wieży widokowej dodatkowo zachęciło miłośników wycieczek do wybierania kopuły Śnieżnika aniżeli zarośniętego i w dużej mierze pozbawionego widoków Małego Śnieżnika. Choć przez rezerwat przechodzą aż trzy szlaki, to jedynie czerwony szlak jest oblegany … ponieważ kieruje on na kopułę Śnieżnika z wieżą widokową. Być może powołanie rezerwatu zwiększy chęć odwiedzenia tego miejsca, to jednak można będzie ocenić po kilku latach od powstania rezerwatu Mały Śnieżnik.

Wśród innych zagrożeń należy wymienić zmiany klimatu. Postępujące ocieplanie może znacząco wpłynąć na wegetację oraz skład gatunkowy roślinności. Krótsze zimy, zmniejszona pokrywa śnieżna oraz systematycznie malejące średnie opady deszczu mogą powodować zanikanie siedlisk ściśle związanych z wysoką wilgotnością jak torfowiska, ziołorośla oraz bagienna świerczyna. Przedłużające się okresy bezdeszczowe mogą powodować zamieranie borówek i bażyn, które egzystują na płytkiej, szkieletowej glebie rumowisk skalnych i są niemal całkowicie zależne od wody deszczowej. Postępujące ocieplenie stwarza dogodniejsze warunki dla gatunków egzystujących w niższych partiach górskich, które mogą zwiększać swój areał w szczytowych partiach wypierając stamtąd wysokogórskie gatunki o niewielkiej konkurencyjności jak zagrożony wyginięciem dzwonek brodaty.

---

Wrażenia osobiste

Stosunkowo pozytywne. Mały Śnieżnik stanowi chyba jeden z najbardziej odludnych fragmentów w Sudetach, gdzie dzikość jest widoczna na każdym kroku. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy są trudne warunki. Gospodarka leśna nie zniszczyła szczytu, a dla turystów jest to miejsce zbyt odległe i mało atrakcyjne. Wszak tuż obok jest Śnieżnik, najwyższy szczyt z piękną panoramą. Do tego wybudowano wieżę widokową, czyli największy magnes na typowego turystę.

Jednak jeśli ktoś chce ciszy i dzikiej przyrody, to Mały Śnieżnik jest idealnym miejscem do tego. Niestety odległości są duże, od najbliższych miejsc postojowych do samego szczytu jest daleka droga. Dlatego warto dobrze zaplanować wycieczkę, być może nawet warto rozważyć nocleg w pobliskim schronisku. Jednak osoby decydujące się na zwiedzanie Małego Śnieżnika znajdą naprawdę piękną przyrodę. Bagienne świerczyny i torfowiska spowite w porannych mgłach stanowią niezapomniany widok. Być może przy odrobinie szczęścia uda się ujrzeć perełkę Sudetów Wschodnich, czyli dzwonka brodatego, którego liczebność w Polsce oscyluje w liczbie zaledwie kilkudziesięciu osobników.

---

Informacje praktyczne:

• brak dojazdu, rezerwat leży w głębi parku krajobrazowego, daleko od jakichkolwiek dróg udostępnionych do jazdy samochodem. Najbliższe parkingi zlokalizowane są w Międzygórzu skąd prowadzi czerwony szlak lub z miejscowości i przysiółków leżących u stóp parku krajobrazowego: Jodłów (niebieski szlak), Jaworek Górny (żółty szlak), Nowa Wieś (zielony szlak)
• jest to obszar wysokogórski, dojście do niego zajmuje trochę czasu (około 3h w jedną stronę). Dlatego jest to miejsce polecane głównie dla zapaleńców i osób zaprawionych w górskich wędrówkach. Miejsce raczej nie nadaje się na wycieczkę dla osób starszych lub z małymi dziećmi
• w bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się rezerwat Śnieżnik Kłodzki (z którym Mały Śnieżnik nawet graniczy) a także Jaskinia Niedźwiedzia. Kilka kilometrów na północ znajduje się niewielki rezerwat Wodospad Wilczki
• szczytowe partie Masywu Śnieżnika stanowią jedno z cenniejszych miejsc przyrodniczych, gdzie większość najcenniejszych fragmentów została objęta ochroną w postaci serii rezerwatów. Pozostałe miejsca to m.in. Dolina Kleśnicy (poniżej rezerwatu), Jawornicka Polana, Trójmorski Wierch, Mariańskie Skały na Żmijowcu i lasy bukowe naokoło Międzygórza
• najlepsze przyrodniczo terminy do zwiedzania: czerwiec i lipiec (okres kwitnienia większości wysokogórskich gatunków roślin), wrzesień (przebarwiające się liście)