Mszana i Obłoga

5 lutego 2019 Wyłączono przez admin

Najmłodszy rezerwat przyrody, który obejmuje szczytowe partie dwóch gór od których wziął swoją nazwę. Miejsce chroni jedne z największych złoży bazaltu w regionie, których śladem są okazałe słupy. Oprócz dużych wartości geologicznych, jest to także cenne miejsce pod względem przyrodniczym. zbocza porastają lasy klonowo-lipowe oraz grądy z wieloma rzadkimi gatunkami roślin jak czosnek niedźwiedzi, buławnik mieczolistny czy lilia złotogłów.

Typ ochrony: leśny

Data utworzenia: 2015

Powierzchnia: 99,92 ha

Powiat: Jaworski

Gmina: Męcinka, Paszowice

Nadleśnictwo: Jawor

Położenie

Rezerwat położony jest na szczytowych partiach Muchowskich Wzgórz w przedziale wysokościowym 380-475 m n.p.m. obejmując wierzchołek i zachodnie stoki Mszanej (475 m n.p.m.) oraz wierzchołek z odchodzącymi ku północy stokami Obłogi (442 m n.p.m.). Całość położona jest w środkowej części Paku Krajobrazowego Chełmy, około 700 m od ostatnich zabudowań miejscowości Muchów, we wschodniej części Pogórza Kaczawskiego w Sudetach Zachodnich. Rezerwat obejmuje oddziały leśne 163a, 164d, 165d, 166 df, 168 ab i 169 nadleśnictwa Jawor.

Budowa

Obie góry stanowią wierzchołki dawnych wulkanów, których śladem są liczne tu bazaltowe słupy. Słupy są bezpośrednim efektem efektem działalności wulkanicznej. Owa aktywność wulkanu była spowodowana zachodzącymi tu alpejskimi ruchami górotwórczymi z okresu mioceńskiego. Ruchy te spowodowały przedostanie się gorącej magmy na powierzchnię ziemi, która stopniowo zastygała tworząc bardzo twardą skałę bazaltową. Ostałe słupy w wierzchołkowej części gór stanowią zaledwie fragment dawnego wulkanu. To tzw. nek, czyli forma skalna, która jest pozostałością komina, zbudowana z najtwardszych i odpornych na erozje skał, będących zastygniętą i przeobrażoną magmą. W czasie wybuchów wulkanu, gorąca magma przedostawała się na powierzchnie przez komin.

Po wygaśnięciu wulkanu, pozostawiona w kominie magma zastygła i nabrała wyjątkowej twardości. W czasie kolejnych epok, miększe i podatniejsze na erozję skały ulegały wykruszeniu, odsłaniając głębsze warstwy w postaci owych słupów. Dodatkowo właściwości skał wulkanicznych powodują, że tutejsze gleby są słabo kwaśne i bardzo żyzne. Pokłady bazaltu pod Muchowskimi Wzgórzami należą do jednych z największych na Pogórzu Kaczawskim.

Słupy bazaltowe najlepiej wyeksponowane są w podszczytowej partii Mszanej, gdzie można podziwiać je nieczynnych wyrobiskach w postaci łomów z dobrze widoczną słupową podzielnością. Część z nich nachylona jest pod kątem 70°, wskazują kierunek z którego wypływała magma. W części szczytowej widoczne są natomiast grzędy bazaltowe (czyli najwyższe fragmenty dawnego komina), z widocznymi śladami erozji i uszkodzeń. Są one spękane i częściowo skruszałe o mocno zniekształconym formach, które mało przypominają już regularne 5 lub 6 ścienne słupy.

Oprócz samych słupów na wzgórzach zachowały się liczne pokrywy lawowe (głównie na stokach Obłogi), które są zastygłą lawą wypływającą z pobliskich stożków lub sąsiadującymi z nimi pęknięć w wierzchnich warstwach. Poza bazaltem na terenie rezerwatu występują zieleńce oraz osady glacjalne i fluwioglacjalne.

Roślinność

Łącznie w rezerwacie stwierdzono około dwustu gatunków roślin, w znaczącej większości związanych z siedliskami leśnymi o wysokich walorach przyrodniczych. Największą powierzchnię zajmują lasy liściaste z dominującym tu siedliskiem grądu środkowoeuropejskiego (Galio-Carpinetum), który zajmuje większość łagodnych stoków o małym nachyleniu oraz kopulaste wzniesienia charakterystyczne dla tego terenu. To jedno z najbogatszych gatunkowo zbiorowisk leśnych w Polsce, które wykształca się na żyznych, gliniasto-ilastych glebach brunatnych o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego.

Podłoże jest stosunkowo głębokie, choć kamieniste, z licznymi fragmentami skalnymi wmurowanymi w profil glebowy – reliktem procesów wietrzenia zachodzących przez tysiące lat. Warstwa próchniczna osiąga grubość 15-25 centymetrów i jest bogata w materię organiczną oraz składniki mineralne, co sprzyja bujnemu wzrostowi roślinności. Gleba charakteryzuje się dobrą pojemnością wodną – zatrzymuje wilgoć w okresie opadów, ale jednocześnie zapewnia odpowiedni drenaż, zapobiegając nadmiernemu podtopieniu. Wilgotność utrzymuje się na umiarkowanie wysokim poziomie przez większość roku, z okresowymi niedoborami jedynie podczas szczególnie suchych letnich miesięcy.

Budowa piętrowa grądu jest znakomicie rozwinięta, tworząc skomplikowaną strukturę przestrzenną. W drzewostanie dominuje dąb szypułkowy, osiągający imponujące rozmiary i wiek przekraczający często sto lat, grab pospolity z charakterystyczną gładką, szarą korą, oraz lipa drobnolistna, której wonne kwiaty w czerwcu przyciągają chmary owadów. Te trzy gatunki tworzą warstwę drzew o wysokości 10-15 metrów, formując gęsty baldachim. Z niewielkim udziałem występują także inne drzewa, jak buk pospolity preferujący nieco bardziej cieniste miejsca oraz sztucznie wprowadzony świerk – obcy element w tym zbiorowisku, pozostałość po dawnej gospodarce leśnej.

Warstwa podszytu jest dobrze wykształcona, często tworząc gęste, trudno przebyte partie, składające się z młodych osobników drzew budujących drzewostan, leszczyny pospolitej, trzmieliny pospolitej oraz głogu dwuszyjkowego. Runo leśne charakteryzuje ogromne bogactwo gatunkowe, składające się głównie z wczesnowiosennych geofitów – roślin z podziemnymi organami spichrzowymi, które kwitną zanim liście drzew w pełni się rozwiną. W marcu i kwietniu dno lasu pokrywa się różowym kobiercem łuskiewnika, białymi dywanami śnieżyczki przebiśniegu i fioletowymi skupieniami kokoryczy pustej. Nieco później pojawiają się białe zawilce gajowe, żółtozielony podagrycznik pospolity, intensywnie żółty gajowiec, biała, pachnąca przytulia wonna oraz żywiec cebulkowy z fioletowymi kwiatami.

Z gatunków rzadkich lub chronionych notowany jest czosnek niedźwiedzi, którego intensywny zapach czosnku wypełnia las w maju, lilia złotogłów z różowymi nakrapianymi kwiatami kwitnąca w czerwcu i lipcu, orlik pospolity – relatywnie częsta bylina o delikatnych kwiatach, oraz wawrzynek wilczełyko z różowymi, wonnymi kwiatami pojawiającymi się już w lutym. To siedlisko występuje głównie na fragmentach o ustabilizowanym podłożu i małym nachyleniu zboczy, gdzie procesy erozyjne są minimalne, a gleba może się w pełni rozwijać, tworząc optymalne warunki dla tego najbogatszego typu lasu liściastego.

Szczytowe partie o stromych stokach i licznym rumoszu skalnym, porośnięte są zboczowym lasem lipowo-klonowym (Aceri-Tilietum) w kilku wariantach, zależnie od fragmentu w jakim występuje. W miejscach wilgotniejszych spotykany jest wariant paprociowy z dużym udziałem nerecznicy samczej, podczas gdy przy wierzchołku notuje się formę ubogą z charakterystycznym bodziszkiem cuchnącym, przypominającą częściowo kwaśną dąbrowę. Drzewostan bogaty gatunkowo, który buduje głównie lipa szerokolistna i klon zwyczajny z udziałem lipy drobnolistnej, grabu pospolitego, klonu jawora i obu dębów (dąb szypułkowy i bezszypułkowy). W runie leśnym spotykane są rzadkie lub chronione rośliny jak buławnik mieczolistny, paprotnik kolczysty i przylaszczka pospolita. Miejscami grądy i lasy lipowo-klonowe tworzą mozaikę z trudnymi do określenia granicami przebiegu konkretnego siedliska.

W niektórych miejscach występują fragmenty nieleśne, głównie w postaci wąskich pasów wydeptywanej roślinności na ścieżkach i wzdłuż dróg leśnych oraz w miejscach z większym prześwitem w drzewostanie. Siedliska te jednak nie mają dużego znaczenia w ogólnym podsumowaniu a tamtejsze gatunki nie są w dużej mierze inwazyjne, za wyjątkiem niecierpka drobnokwiatowego.

Fauna

Świat zwierzęcy jest stosunkowo bogaty. Rezerwat ma sporą powierzchnię i znajduje się w dużym kompleksie leśnym, w samym sercu parku krajobrazowego stanowiąc tym samym ostoję dla tutejszej zwierzyny, głównie ssaków i ptaków.

Miejsce stanowi ostoję dla licznej fauny ssaków. Jeleń europejski, największy z naszych ssaków kopytnych, znajduje tu rozległe tereny żerowe i gęste zarośla zapewniające ukrycie, szczególnie w okresie zrzucania poroża. Lisy zakładają nory w stromych zboczach doliny, skąd wyruszają na nocne polowania. Sarny preferują skraj lasu i polany śródleśne, gdzie żerują na świeżych pędach i ziołach. Dziki intensywnie penetrują dno doliny, zostawiając charakterystyczne rycie w poszukiwaniu żołędzi, korzeni i larw owadów. Jeż zachodnioeuropejski, coraz rzadszy w intensywnie zagospodarowanych lasach, znajduje tu spokojne miejsca do budowy gniazd zimowych w stertach liści i gałęzi.

Zagrożenia

Ze względu na bardzo młody charakter rezerwatu ciężko jest dokładnie określić istniejące zagrożenia. Z pewnością należy tu wymienić czynnik ludzki w postaci turystów zbaczających ze szlaków i poruszających się na dziko, mogących płoszyć zwierzęta i deptać roślinność runa leśnego. Należy mieć na uwadze, że sam rezerwat jest stosunkowo młody i szczególnie lokalna społeczność zapewne potrzebuje czasu by móc przyzwyczaić się do nowych, restrykcyjnych ograniczeń w swobodnym poruszaniu się jakie obowiązują w rezerwatach przyrody.

Potencjalnym zagrożeniem są bogate złoża bazaltu o powierzchni 73,5 ha i zasobności określanej na poziomie 67 tys. ton. Sklasyfikowane zostały jako surowiec przydatny do produkcji kruszyw łamanych drogowych i kolejowych. Ze względu na położenie na obszarze parku i rezerwatu (w trakcie opracowania dokumentacji był to teren projektowanego rezerwatu), tutejsze złoża określono jako „bardzo konfliktowe”. W najbliższej przyszłości zapewne nikt nie podejmie się działań lub prób wydobycia tutejszych złóż, szczególnie po utworzeniu rezerwatu.

Jednak czasy się zmieniają i nie wiadomo jak zmieni się sytuacja geopolityczna oraz nastawienie społeczności do ochrony przyrody za 20, 30 lub 40 lat. Przypomnijmy, że w latach 70. zlikwidowano rezerwat na górze Połom w celu rozpoczęcia wydobycia tamtejszych złóż wapieni i marmuru. W przypadku Wilczej Góry, gdzie wydobywa się bazalt, w przeciągu pół wieku działalności tamtejszego kamieniołomu wnioskowano wielokrotnie o likwidacje rezerwatu.

Pozostałe Informacje

Mszana należy do tych fragmentów Pogórza, które uległo silnym przemianom. Pierwotnie większość góry była wylesiona i porośnięta łąkami. Rozpościerał się stąd widok na okolicę, sięgając przy dobrej pogodzie nawet po Karkonosze. Z tego względu w 1848 r. postawiono na jej szczycie wieżę widokową na polecenie hrabiego von Carlovitz i przebudowano w 1912 r. Sam budynek jest czworoboczny i stosunkowo niski (6 m), przez co obecny drzewostan znacznie przewyższa wieżę uniemożliwiając pełnienie jej funkcji jako wieży widokowej. Jednak w okresie od jesieni do wczesnej wiosny, kiedy nie ma liści na drzewach, wciąż można podziwiać okolicę wzgórza.

Przez sam rezerwat nie przebiega żaden szlak turystyczny a jedynie fragmentarycznie przy granicach poprowadzony został szlak zielony z Muchowa do Grobli i pomarańczowy Szlak Wygasłych Wulkanów. Dodatkowo z Muchowa wiedzie ścieżka dydaktyczna, która prowadzi przez zachodnią część rezerwatu i zahacza o wieżę widokową oraz słupy bazaltowe. W bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu, we wsi Muchów zlokalizowany jest pomnik przyrody Lipa drobnolistna „Anna” o obwodzie pnia 745 cm i wieku szacowanym na 300 lat. Jest to najgrubsza jednopienna lipa w województwie.

Wrażenia osobiste

Rezerwat pozostawia zdecydowanie pozytywne wrażenia i stanowi jedną z prawdziwych pereł przyrodniczych Dolnego Śląska. Rezerwat Mszana i Obłoga jest jednym z kilku rezerwatów funkcjonujących w Parku Krajobrazowym Chełmy, który wraz z Parkiem Krajobrazowym Doliny Baryczy leży w czołówce dolnośląskich parków krajobrazowych pod względem liczby utworzonych rezerwatów przyrody. Ta bogata sieć obszarów chronionych świadczy o wyjątkowych walorach przyrodniczych i geologicznych całego regionu, który zasługuje na szczególną uwagę zarówno ze strony przyrodników, jak i turystów poszukujących kontaktu z dziką naturą.

Osobiście uważam, że park nazywać się powinien „Muchowskie Wzgórza” – nazwa ta jest znacznie lepiej brzmiąca, bardziej konkretna i łatwiejsza do zapamiętania niż obecna. Odwoływałaby się również bezpośrednio do lokalnej topografii i charakterystycznego krajobrazu pagórkowatego, który definiuje ten teren. Sam rezerwat prezentuje się bardzo dobrze estetycznie i przyrodniczo, jest porośnięty mozaiką lasów liściastych o zróżnicowanej strukturze i bogatym gatunkowo runie leśnym, które stanowi prawdziwą ucztę dla oczu, szczególnie atrakcyjną wiosną, gdy ziemię pokrywają wielobarwne dywany kwiatów wczesnojesiennych. Przylaszczki, zawilce, kokoryce i łuskiewniki tworzą gęste, kolorowe płaty, które kontrastują z brązową ściółką i szarymi pniami drzew jeszcze pozbawionych listowia.

Sama roślinność stanowi jeden z dwóch ważnych elementów, dla których powołano ten rezerwat do życia, a jej różnorodność gatunkowa i bogactwo form życiowych są wyjątkowe nawet w skali regionu. Drugim, równie istotnym elementem ochrony, są fascynujące pozostałości po wulkanicznej przeszłości tego terenu, jakim są charakterystyczne słupy bazaltowe i lawy poduszkowe – świadectwo gwałtownych procesów geologicznych sprzed milionów lat. Szczególnie atrakcyjnie i monumentalnie prezentują się pionowe łomy i odsłonięcia skalne w nieczynnym kamieniołomie położonym w części szczytowej Mszanej, gdzie można doskonale obserwować geometryczną strukturę kolumnowego spękania bazaltu.

Jest to jeden z częściej fotografowanych obiektów na terenie parku, chętnie odwiedzany przez geologów, fotografów krajobrazowych i instagramerów, mimo że jest stosunkowo mocno ukryty w lesie i dotarcie do niego wymaga pewnego wysiłku oraz znajomości terenu. Od 2015 roku, kiedy powołano formalnie rezerwat, jest to teren objęty ochroną prawną i należy pamiętać, aby poruszać się jedynie po wyznaczonych szlakach i ścieżkach dydaktycznych, unikając wchodzenia na niestabilne fragmenty skalne czy niszczenia roślinności. Tablice informacyjne i odpowiednie oznakowanie pomagają zwiedzającym w bezpiecznym i odpowiedzialnym poznawaniu tego niezwykłego miejsca.

Bliskość dużych aglomeracji, dobra dostępność komunikacyjna oraz unikatowe walory przyrodnicze i geologiczne rezerwatu mogą sprawić, że stanie się on jedną z chętniej odwiedzanych atrakcji turystycznych regionu, szczególnie jeśli uwzględnić spektakularne bazaltowe słupy przypominające organy oraz wiosenne dywany kwiatów, które przyciągają corocznie tysiące miłośników przyrody. Rozwój infrastruktury turystycznej przy jednoczesnym zachowaniu rygorów ochronnych pozwoli na zrównoważone wykorzystanie potencjału tego wyjątkowego miejsca.

Informacje praktyczne:

stosunkowo dobry dojazd, u stóp wzgórz, na odcinku drogi pomiędzy Muchowem i Nową Wsią Wielką, znajdują się parkingi leśne skąd poprowadzona jest ścieżka dydaktyczna
same wzgórza nie należą do ciężkich, ich zbocza są stosunkowo łagodne stąd nadają się na wycieczkę z dziećmi
w pobliżu znajdują się liczne formy ochrony jak rezerwaty (Wąwóz Lipa, Wąwóz Siedmicki, Nad Groblą), liczne pomniki przyrody (lipy, modrzewie żywotniki) oraz niechronione cenne przyrodniczo tereny (Bazaltowa Góra, Storczykowe Wzgórze, Żarnowiec, Karczmarz,Radogost). Warto odwiedzić też niedalekie Łąki Muchowskie, znane z sierpniowych sianokosów.
najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: kwiecień (wczesnowiosenne geofity), maj (buławnik, lilie, żywiec, miesiącznica), jesień (przebarwiające się liście, grzyby)