Muszkowicki Las Bukowy

19 listopada 2017 Wyłączono przez admin

Rezerwat obejmuje najcenniejszy fragment większego kompleksu leśnego, w skład którego wchodzą przede wszystkim żyzne buczyny i łęgi jesionowe. Teren charakteryzuje wyjątkowo wysoka bioróżnorodność, w tym liczne gatunki rzadkie lub chronione, takie jak śnieżyca wiosenna, obrazki alpejskie, kruszczyk siny, podkolan biały, wawrzynek wilczełyko, przylaszczka wiosenna. Wyjątkowo duża ilość butwiejącego drewna i wilgotny mikroklimat sprawiają, że obszar słynie z bardzo bogatej mykoflory.

Typ ochrony: leśny

Data utworzenia: 1956

Powierzchnia: 16,42 ha

Powiat: Ząbkowicki

Gmina: Ciepłowody

Nadleśnictwo: Henryków

Położenie

Rezerwat położony jest na Wzgórzach Niemczańsko-Strzelińskich, które wchodzą w skład Przedgórza Sudeckiego. Obejmuje teren południowo-wschodniej części kompleksu leśnego, ciągnącego się wzdłuż bystrego Zamecznego Potoku na Wzgórzach Szklarskich (w granicach wysokości 220-260 m n.p.m.). Ochroną objęto fragment dolinki umiejscowionej pomiędzy trzema górami: Bucznik (277 m n.p.m.) od północnego-zachodu, Zameczną (285 m n.p.m.) od południowego-zachodu a Kaplicznym Wzgórzem (262 m n.p.m.) od wschodu. W odległości około 400-500 m od wschodu rezerwatu zaczynają się zabudowania miejscowości Muszkowice, od północy rezerwat graniczy z utwardzoną drogą gminną, natomiast od południa granicę wyznaczają pola uprawne. Rezerwat obejmuje oddział leśny 297 nadleśnictwa Henryków.

Budowa

Stosunkowo duże różnice wysokości względnej na poziomie około 35 m i strome zbocza osiągające 10-25^o nachylenia sprawiają iż całość rezerwatu nabiera specyficznego górskiego klimatu, pomimo położenia w obszarze wyżynnym (średnio 240 m n.p.m.). Teren posiada bardzo urozmaiconą rzeźbę, składającą się na liczne grzędy podzielone wąskimi jarami i dolinkami. Większość powierzchni Muszkowickiego Lasu Bukowego stanowią paleozoiczne łupki łyszczakowe, będące w kompleksie z trzeciorzędowymi iłami brunatnymi. Są one pokryte późniejszymi, czwartorzędowymi utworami gliny lessopodobnej.

Najbardziej charakterystycznym elementem budowy rezerwatu są fragmenty z wytrąceniami trawertynu, będące wystąpieniami skał osadowych. Jego obecność stwierdzono w środkowej części obszaru. Sam trawertyn stanowi skałę osadową zbudowaną głównie z kalcytu i aragonitu. Powstaje w źródłach i jeziorach, gdzie woda bogata w minerały odkłada warstwy wapienia. Dokładniej wapień wytrąca się na wskutek ubywania dwutlenku węgla pod wpływem różnicy ciśnieni. Pod ziemię panuje wyższe ciśnienie, w momencie wydostania się bogatej w węglan wody na powierzchnię następuje spadek ciśnienia i uwolnienie dwutlenku węgla. Trawertyn charakteryzuje porowata struktura z widocznymi otworami i paskami. Jest popularnym materiałem budowlanym i dekoracyjnym, używanym od starożytności – np. w Koloseum. Występuje w kolorach od białego przez beżowy po brązowy.

Rezerwat obfituje w różnego rodzaje gleby, wśród których najbardziej charakterystyczne są gleby bielicowe obejmujące północne fragmenty z lasem świerkowym, brunatne w części środkowej oraz mady i gleby bagienne, które wykształciły się wzdłuż potoku. W okolicach źródlisk występują rędziny i pararędziny. Te ostatnie powstałe ze zwietrzeliny trawertynów, cechują się skomplikowaną budową geologiczną.

Roślinność

Flora jest bardzo bogata, jest to jeden z najcenniejszych rezerwatów w Sudetach pod względem florystycznym. Odnotowano tutaj około 185 gatunków roślin, w tym kilkanaście chronionych. Większość terenu porastają lasy, głównie liściaste, w mniejszym stopniu iglaste.

Wzdłuż potoku, na niemal płaskim terenie, utworzyły się lasy łęgowe z zespołu podgórskiego łęgu jesionowego (Astrantio-Fraxinetum). Przez większą część roku runo leśne tego zbiorowiska jest zalane wodami ze strumienia i topniejącego śniegu, szczególnie wczesną wiosną i jesienią. Charakteryzuje je masowy zakwit śnieżycy wiosennej, będący najbardziej rozpoznawalnym aspektem rezerwatu, dla którego jest on licznie odwiedzany na początku wiosny. Śnieżyca liczona jest w setki tysięcy osobników, stanowi największą ozdobę rezerwatu. Gatunkiem dominującym w drzewostanie jest jesion wyniosły i olsza czarna.

Warstwa podszytu słabo rozwinięta, w przeciwieństwie do runa leśnego, które obfituje w rzadkie lub chronione rośliny m.in. pierwiosnkę wyniosłą, kopytnika pospolitego, listerę jajowatą, marzankę wonną, kokorycz pustą, śledziennicę skrętolistną, złoć żółtą oraz gatunki typowe dla terenów górskich, jak: skrzyp olbrzymi (tworzący charakterystyczne ziołorośla), bodziszek żałobny, przetacznik górski i rutewka okrągłolistna. Na skraju łęgu występują niewielkie łopuszyny z lepiężnikiem białym (Circaeo-Alnetum). W miejscach z wolniej spływającą wodą wykształciły się niewielkie płaty łęgu jesionowo-olszowego (Fraxino-Alnetum (Circaeo-Alnetum)) z dominującą w drzewostanie olchą czarną oraz bogatym wystąpieniem czartawy pospolitej, czartawy pośredniej i psianki słodkogórz.

Na pozostałych terenach rezerwatu, głownie na zboczach i wyżej położonych fragmentach występuje żyzna buczyna sudecka (Dentario enneaphyllidis-Fagetum), będąca szczególnie efektowna wiosną, gdy rozkwita większość geofitów. Drzewostan zbudowany jest głównie przez buka z domieszką klonu jawora, lipy drobnolistnej i grabu. Rosnące tam buki osiągają wiek ponad 250 lat i ponad metr średnicy. Niestety większość z nich została wprowadzona przez człowieka. Efektem tego jest praktyczny brak odnowień buka na terenie rezerwatu (tzn. brak młodych buczków, które miałyby zastąpić stare okazy).

W runie siedliska występują liczne rośliny chronione lub rzadkie, takie jak konwalia majowa, kruszczyk siny, gnieźnik leśny, kokoryczka okółkowa, wawrzynek wilczełyko, śnieżyczka przebiśnieg oraz zawilec gajowy i żółty. Siedlisko obecnie jest w regresie i występuje w postaci pojedynczych płatów, które charakteryzuje forma przejściowa pomiędzy buczyną niżową i górską.

Ostatnim z dominujących typów ekosystemów Muszkowickiego Lasu Bukowego jest grąd subkontynentalny (Tilio-Carpinetum), w postaci wilgotnej (tzw. grąd niski). Występuje głównie w południowej części, gdzie często tworzy mozaikę z pozostałymi siedliskami. Runo leśne obfituje w liczne rzadkie gatunki, z których najważniejsze są obrazki alpejskie, będące jednym z rzadszych taksonów w Sudetach jak i w całym regionie. Są na tyle pospolite, iż odnotowane zostały w większości oddziałów leśnych kompleksu, w skład których należy rezerwat.

Oprócz obrazków odnotowano tutaj takie roślin jak śnieżyczka przebiśnieg, zawilec gajowy, zawilec żółty, kokoryczka wielkokwiatowa, czworolist pospolity, kokorycz pusta i przylaszczka pospolita. W wyższych partiach o suchszym podłożu stwierdzono płaty grądu w postaci suchej (tzw. grąd wysoki) o uboższej roślinności, w której dominującym gatunkiem jest konwalia majowa i konwalijka dwulistna.

Obecnie obserwuje się naturalną przebudowę drzewostanu i powolną zmianę charakteru lasu z buczyny w kierunku grądu i łęgu a także zmiany w buczynie górskiej na formę bardziej niżową. Wszystkie te zmiany mogę być powodowane sztucznym nasadzeniem buków, które nie były naturalnym gatunkiem dla tutejszych ekosystemów. Podobną sytuację obserwuje się w kwaśnej buczynie (Luzulo luzuloidis-Fagetum) we wschodnich fragmentach rezerwatu, gdzie odnotowuje się systematyczne zmniejszenie powierzchni tego ekosystemu. Oprócz wymienionych trzech podstawowych ekosystemów, na terenie rezerwatu wyróżniono 7 innych, nitrofilnych zespołów pochodzenia antropogenicznego. Zagrażają one naturalnym lasom i rosnącym w nim roślinom.

Czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), gatunek umiarkowanie rzadki w Sudetach, który charakteryzuje się tworzeniem rozległych płatów pokrywających nieraz wiele hektarów. W dolinie występuje w postaci kilkunastu mniejszych i większych płatów rozmieszczonych wokół meandrującego potoku. Roślina objęta ochroną częściową.
Kokorycz wątła (Corydalis intermedia), jeden z rzadszych taksonów rosnący wyspowo zarówno w łęgu jak i grądzie. Posiada niewielkie bulwki z których wyrasta krucha łodyga z dłoniasto złożonymi liśćmi oraz zwisłym, zbitym kwiatostanem liczącym 1-6 liliowopurpurowych kwiatów.
Kruszczyk siny (Epipactis purpurata), jeden z niewielu letnich akcentów na terenie rezerwatu. Ten typowo leśny gatunek storczyka zakwita późnym latem, często dopiero w drugiej połowie sierpnia. Niewielką populację odnotowano w cienistym ale stosunkowo mocno zdegradowanym grądzie. W 1999 r. stanowisko liczyło zaledwie 4 kwitnące osobniki.
Miodunka ćma (Pulmonaria obscura), niewielka bylina posiadająca charakterystyczne liście pokryte szorstkimi szczecinkami oraz kwiaty, które zmieniają barwę wraz z wiekiem. Młode są różowoczerwone, starsze czerwonofioletowe lub prawie niebieskie. Wyrastają na krótkich, silnie gruczołowato owłosionych szypułkach.
Śnieżyca wiosenna (Leucojum vernum), najbardziej charakterystyczny akcent rezerwatu. Na początku wiosny gatunek tworzy jednolity łan o powierzchni kilku hektarów liczący miliony kwiatów. Najliczniej śnieżyca występuje bezpośrednio wzdłuż rzeki, jednak jej kępy rozsiane są po całym obszarze. Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce ochroną częściową, wcześniej podlegała ochronie ścisłej. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski śnieżyca została umieszczona w kategorii NT (bliski zagrożenia).
Zdrojówka rutewkowata (Isopyrum thalictroides), filigranowa, niewielka bylina kłączowa, która tworzy wzniesioną łodygę zakończoną 5-10 kwiatami o śnieżnobiałych płatków i licznych, żółtych pręcikach. Tworzy liczne kępy w grądzie. Na terenie rezerwatu występuje zachodnia granica zasięgu występowania. Mimo stosunkowej rzadkości, gatunek nigdy nie podlegał ochronie.

Obrazki wschodnie, dawniej obrazki alpejskie (Arum orientale) gatunek bardzo istotny w rezerwacie, obok śnieżycy, stanowi bowiem najważniejszy składnik. Odnotowano tutaj jedną z największych, jeśli nie największą, dolnośląską populację. Obrazki to wieloletnia bylina z rodziny obrazkowatych osiągająca wysokość 20-50 cm, posiadająca bulwiaste kłącze, które umożliwia jej przetrwanie niekorzystnych warunków. Liście są duże, strzałkowate i błyszczące, bez plam charakterystycznych dla gatunków spokrewnionych, wyrastają na długich ogonkach bezpośrednio z kłącza. Kwiatostan składa się z kolby otoczonej dużą (8-12 cm) zielonkawą pochwą z charakterystycznymi fioletowymi brzegami, która pełni rolę przywabiania owadów zapylających. Owocem są czerwone, trujące jagody zebrane w charakterystyczny kłosowaty zbiór.

W Polsce gatunek objęty jest częściową ochroną gatunkową, przy czym w latach 2001-2014 podlegał ochronie ścisłej, co świadczy o jego rzadkości i zagrożeniu. Obrazki wschodnie występują w naszym kraju głównie w południowo-wschodniej części, stanowiąc relikt ciepłolubnej flory i będąc gatunkiem o ograniczonym zasięgu geograficznym. Na Dolnym Śląsku występuje na kilkunastu stanowiskach we wschodniej i południowo-wschodniej części województwa. Do największych należy populacja w rezerwacie, której to liczne subpopulacje występują generalnie w całym kompleksie leśnym. Roślina preferuje żyzne, wilgotne siedliska w lasach liściastych i zaroślach.

Grzyby

Zamieranie buków w rezerwacie powoduje, iż w rezerwacie zalegają ogromne ilości martwego i butwiejącego drewna. Dzięki temu teren ten obfituje w ogromną ilość grzybów, porostów nadrzewnych i śluzowców, które żyją na martwym i rozkładającym się drewnie. Do najcenniejszej mykoflory należy soplówka bukowa, będą jednym z rzadszych gatunków grzybów w Sudetach. Poza tym notuje się rzadkie gatunki jak monetka bukowa, podgrzybek czerwonawy, gruzełek cynobrowy i sromotnik bezwstydny.

Monetka bukowa (Mucidula mucida) to niewielki grzyb o białawym, śluzowatym kapeluszu o średnicy 2-8 cm i trzonie w podobnym kolorze, rosnący gęstymi kępkami na pniach i kłodach buków. Występuje niemal wyłącznie na drewnie bukowym, od lata do jesieni, w lasach bukowych i mieszanych. Szczególnie często wyrasta w okresie wilgotnej i chłodnej aury. W Polsce jest gatunkiem umiarkowanie częstym, występującym głównie w rejonach z naturalnym zasięgiem buka zwyczajnego, zwłaszcza w południowej i zachodniej części kraju. Chłodna i wilgotna dolina Muszkowickiego Lasu wraz z licznym drzewostanem bukowym stanowi idealne miejsce do utrzymania dużej populacji moentki.

Soplówka bukowa (Hericium coralloides) jest to charakterystyczny grzyb o bardzo charakterystycznym wyglądzie, tworzący białe lub kremowe owocniki z licznymi gałązki zakończonymi pęczkami miękkich, cienkich kolców o długości 1–2 cm. Całość przypomina lodowe sople (stąd polska nazwa). Owocniki mogą osiągać średnicę 10-25 cm, czasem więcej, i rosną na pniach żywych lub martwych drzew liściastych, szczególnie buków, dębów i wiązów. Gatunek ten preferuje wilgotne, stare, naturalne lasy z dużą ilością martwego drewna. W Polsce soplówka bukowa jest stosunkowo rzadka i objęta ochroną gatunkową, a także wpisana na Czerwoną Listę gatunków zagrożonych. Jej występowanie ogranicza się do nielicznych stanowisk, głównie w dobrze zachowanych kompleksach leśnych. Grzyb owocuje od lata do jesieni.

Fauna

Bogata, szczególnie fauna bezkręgowców. Odnotowano około 49 gatunków śluzowców, 140 gatunków gąsieniczników, 40 gatunków mięczaków, 35 gatunków ptaków i 17 gatunków ssaków. Do najcenniejszych należą przeplatka maturna, pachnica dębowa (oba objęte programem Natura 2000), skrajnie rzadkie ślimaki (ślimak karpacki i ślimak obrzeżony) oraz ssaki (gronostaj, rzęsorek rzeczek, ryjówka malutka, mopek, nocek Bechsteina). Rezerwat stanowi integralną część większego kompleksu leśnego, tak więc większość ssaków i ptaków jest tutaj w większości gośćmi aniżeli stałymi mieszkańcami.

Zagrożenia

Stosunkowo duże. Rezerwat nie posiada otuliny i bezpośrednio graniczy z polami uprawnymi, z których istnieje ryzyko przedostania się sztucznych nawozów i innych chemikaliów mogących negatywnie wpłynąć na równowagę ekosystemu. Poza tym, duża popularność rezerwatu sprawia iż jest licznie odwiedzany co może powodować płoszenie tamtejszej fauny i niszczenie flory poprzez zrywanie kwiatów lub deptanie całych roślin. Dotyczy to szczególnie śnieżycy wiosennej i obrazków alpejskich, które są największą atrakcją rezerwatu.

Bliskość wsi Muszkowice, także stanowi pewnego rodzaju zagrożenie, albowiem dziwnym trafem w tamtejszych ogródkach można napotkać bardzo wiele gatunków roślin, występujących jednocześnie w rezerwacie. W samym rezerwacie odnotowuje się dużą ilość gatunków synantropijnych (m.in. bez czarny, niecierpek drobnokwiatowy), które rosną szczególnie obficie w granicznych fragmentach oraz wzdłuż ścieżek i szlaków.

Pozostałe Informacje

Przez rezerwat przebiega niebieski szlak turystyczny z Ząbkowic Śląskich do Białego Kościoła, umożliwiając zwiedzanie bez konieczności chodzenia na dziko. Do rezerwatu prowadzą dwa wejścia, które są częścią niebieskiego szlaku. Jeden umiejscowiony jest w dolnej części przy gminnej drodze prowadzącej z Piotrowic do Muszkowic. Drugi znajduje się w górnej części doliny przy granicy z polami od strony wsi Muszkowice. Przy wejściach rozmieszczone są także tablice informacyjne.

Teren wchodzi w skład obszaru Natura 2000 PLH020068 o tej samej nazwie, który oprócz rezerwatu obejmuje południowy fragment kompleksu leśnego pomiędzy gminną drogą Piotrowice-Muszkowice a polami uprawnymi (łącznie 206,4 ha). Warto także wiedzieć iż pierwotnie (w latach 1953-1966) rezerwat nosił nazwę „Bugaj”. Natomiast Muszkowickim Lasem Bukowym nazywano znacznie mniejszy rezerwat przyrody o powierzchni 2,4 ha, który był zlokalizowany w niedalekim sąsiedztwie. Ze względu na bliskość często mylono nazwy obu obszarów. W 1965 r. zlikwidowano mniejszy rezerwat, natomiast Bugaj powiększono wtedy do obecnych rozmiarów 16,43 ha oraz oficjalnie zmieniono jego nazwę na Muszkowicki Las Bukowy. Ze względu iż minęło już ponad pół wieku od tamtych wydarzeń, o nazwie Bugaj mało kto już pamięta.

Wrażenia osobiste

Stosunkowo pozytywne. Rezerwat stanowi jeden z najpiękniejszych wiosennych widoków, kiedy w runie leśnym możemy podziwiać tysiące geofitów, w tym wyjątkową obfitość śnieżycy wiosennej. Towarzyszą jej inne gatunki jak fioletowe kokorycze, białe zawilce, żółte pierwiosnki i różowe łuskiewniki. Kilka tygodni później, gdy drzewa wypuszczą liście a wczesnowiosenna roślinność zniknie, można podziwiać jedną z największych sudeckich populacji obrazków alpejskich o bardzo oryginalnych kwiatach.

Rezerwat jest wielką atrakcją nie tylko dla botaników ale także dla miłośników grzybów. Dzięki ogromnej ilości butwiejącego drewna oraz wilgotnemu mikroklimatowi występuje tutaj duże bogactwo mykoflory a przy pewnej dozie szczęścia znajdzie się nawet rzadką soplówkę bukową. Podsumowując śmiało można stwierdzić, że Muszkowicki Las Bukowy jest atrakcyjnym miejscem przez praktycznie cały sezon wegetacyjny a każdy miłośnik przyrody znajdzie tam coś dla siebie.

Informacje praktyczne:

dogodny dojazd, jednak skomplikowany albowiem trzeba jechać mało uczęszczanymi drogami lokalnymi
dojazd jest możliwy od dwóch stron: od miejscowości Piotrowice, gdzie istnieje parking z tablicami informacyjnymi lub od strony Muszkowic, gdzie trzeba parkować na poboczu drogi przy wiejskim boisku
częściowo rozbudowana infrastruktura turystyczna (miejsce do biwakowania) + tablice informacyjne
obszar o średnim stopniu trudności do zwiedzania, poruszanie się po nim nastręcza trudności ze względu na poruszanie się po stromym zboczu, często szlak jest błotnisty lub blokowany przez powalone drzewa.
w pobliżu nie ma innych form ochrony przyrody, najbliższe znajdują się w okolicach miejscowości Stolec (Skałki Stoleckie)
najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: praktycznie cały sezon wegetacyjny (kwiecień – wiosenne geofity, maj – obrazki, lato – storczyki, jesień – bardzo liczne grzyby)