Dziewanna fioletowa

Dziewanna fioletowa (Verbascum phoeniceum)

Rzadki i bardzo piękny gatunek rośliny, która wyróżnia się na tle krajobrazu różowo-fioletowymi kwiatostanami, często wystającymi wysoko ponad resztę runi łąkowej. Jest to nasza jedyna krajowa dziewanna o takiej barwie kwiatów. Pozostałe kwitną w różnych odcieniach żółci i są w większości znacznie pospolitsze. Wszystko to nadaje dziewannie fioletowej wyjątkowości. 

Trędownikowate (Scrophulariaceae)

Okres kwitnienia: V-VII

Wygląd: Roślina dwuletnia, rzadziej wieloletnia, tworząca u nasady rozetę liściową, z której wyrasta pojedyncza, wzniesiona łodyga kwiatostanowa wysokości 30–80 cm, słabo ulistniona, naga lub skąpo owłosiona w górnej części – w przeciwieństwie do innych dziewann, roślina jest niemal całkowicie pozbawiona charakterystycznego, gęstego kutnera.

• Liście: Liście odziomkowe zebrane w rozetę, ogonkowe, jajowate do eliptycznych, o brzegu karbowanym lub podwójnie ząbkowanym, z wierzchu ciemnozielone i błyszczące, prawie nagie. Liście łodygowe nieliczne, drobniejsze, siedzące, skrętoległe, ku górze stopniowo się zmniejszające.
• Kwiat: Kwiaty stosunkowo duże jak na rodzaj dziewanna, grzbieciste, o średnicy 2,5 cm, ustawione pojedynczo lub po kilka w luźnym, wydłużonym gronie obejmującym 1/2-1/3 długości łodygi. Korona kołowa, złożona z pięciu zrośniętych u nasady płatków, w barwie fioletowej, purpurowej lub różowofioletowej (rzadziej białawej), co odróżnia gatunek od żółtokwitnących dziewann. Pręcików jest 5, mają nitki gęsto owłosione fioletowymi włoskami. Kwitnie od maja do lipca.
• Owoc: Kulistawa lub jajowata torebka, pękająca dwiema klapami, zawierająca liczne, drobne, kanciaste nasiona o pofałdowanej powierzchni.

Występowanie: Gatunek euroazjatycki i śródziemnomorski, notowany głównie w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej a także w znacznej części Azji (Kaukaz, Azja Mniejsza, Azja Środkowa, południowa Syberia oraz północno-zachodnie Chiny) i na afrykańskich wybrzeżach Morza Śródziemnego. Na terenie Europy granica zachodnia gatunku przebiega w Niemczech (wschodnie landy Saksonia-Anhalt, Brandenburgia, Bawaria) oraz Austrii (Burgenland, Dolna i Górna Austria).

W Polsce gatunek notowany przede wszystkim we wschodniej części, gdzie największa koncentracja stanowisk obejmuje województwo lubelskie a także wschodnią część Mazowsza i południowe obszary Podlasia. W pozostałych regionach stanowiska są pojedyncze i rozproszone (Kujawy, Pomorze, Małopolska, Opolszczyzna, Górny i Dolny Śląsk). Chroniona w niektórych parkach narodowych we wschodniej Polsce oraz rezerwatach przyrody (Góra Gipsowa w opolskim, Góry Pieprzowe w świętokrzyskim, Skarpa Dobużańska w lubelskim i Kulin w kujawsko-pomorskim).

Na Dolnym Śląsku gatunek stwierdzony głównie w pasie Przedgórza Sudeckiego oraz obszarów nizinnych przylegających do tych regionów (Równina Wrocławska, Równina Legnicka). W Sudetach największa koncentracja stanowisk obejmuje Wzgórza Niemczańskie i Wzgórza Strzelińskie a także Masyw Ślęży. Obecnie żadne dolnośląskie stanowisko dziewanny nie jest objęte ochroną w ramach rezerwatu przyrody lub parku narodowego. Część populacji chroniona jest w ramach sieci Natura 2000 Wzgórza Niemczańskie, Wzgórza Strzelińskie i Masyw Ślęży.

Siedlisko: Gatunek terenów otwartych, który preferuje silnie nasłonecznione murawy i łąki na terenach o różnym poziomie nachylenia (zarówno płaskie jk i strome zbocza) na glebach suchych lub umiarkowanie wilgotnych, piaszczysto-gliniastych, często z wapiennym rumoszem lub zasobnym w węglan wapnia. Przeważnie rośnie na wszelkiego typu nawapiennch murawach i łąkach, takich jak kwieciste i bogate florystycznie murawy napiaskowe, zbiorowiska ciepłolubnych muraw a także suche odmiany łąk kośnych użytkowanych ekstensywnie, nadrzeczne łachy oraz tereny antropogeniczne (zbocza wałów przeciwpowodziowych, zbiorowiska roślin na śródpolnych miedzach na glebach wapiennych).

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych jest to gatunek charakterystyczny dla muraw kserotermicznych o charakterze kontynentalnym z rzędu Festucetalia valesiacae. Od 2014 r. gatunek objęty ochroną częściową. Do głównych zagrożeń należą zmiany siedliskowe (naturalna sukcesja leśna, wypieranie przez ekspansywne gatunki traw) a także zaorywanie lub wypalanie muraw oraz wykopywanie przez kolekcjonerów.

Zagrożenia i Ochrona: Dziewanna fioletowa jest w Polsce gatunkiem rzadkim, występującym na niewielu, rozproszonych stanowiskach, głównie we wschodniej i południowo-wschodniej części kraju. Ze względu na stale kurczącą się liczbę stanowisk oraz postępującą degradację zajmowanych siedlisk, w 2014 roku gatunek został objęty w Polsce ochroną częściową. Znajduje się również na polskiej czerwonej liście roślin w kategorii NT (bliski zagrożenia), co oznacza, że choć obecnie nie jest bezpośrednio zagrożony wymarciem, jego populacje wykazują tendencję spadkową i w przypadku dalszego oddziaływania czynników niekorzystnych może w niedługim czasie znaleźć się w wyższej kategorii zagrożenia.

Głównym zagrożeniem dla dziewanny fioletowej jest nieracjonalna gospodarka łąkarska, w szczególności zbyt wczesne koszenie muraw i łąk, uniemożliwiające roślinie zakwitnięcie i wydanie nasion. Poważnym zagrożeniem jest także zaorywanie i przekształcanie muraw kserotermicznych oraz łąk pod uprawy rolne, co prowadzi do bezpowrotnej utraty siedlisk.

Niekorzystnie na populacje wpływa również sukcesja leśna i zarastanie stanowisk przez krzewy i drzewa w wyniku zaniechania tradycyjnego użytkowania (koszenia czy wypasu), co skutkuje ocienieniem i wypieraniem tego światłolubnego gatunku przez konkurencyjną roślinność. Dodatkowym czynnikiem zagrożenia jest bezpośrednia presja człowieka – zrywanie efektownych kwiatów oraz wykopywanie całych roślin, np. w celu przesadzenia do ogrodów przydomowych, co bezpośrednio zmniejsza liczebność i tak już nielicznych populacji.