Gółka gęstokwiatowa

Gółka gęstokwiatowa (Gymnadenia densiflora)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: VI-VII

Wieloletnia roślina, obecnie traktowana jako odrębny gatunek (dawniej podgatunek gółki długoostrogowej), o wysokości 30–65 cm. Łodyga prosto wzniesiona, stosunkowo gruba i naga (bez meszku, czy włosków), wyrastająca z podziemnej, dłoniasto podzielonej bulwy.

Liście równowąskie lub lancetowate, zaostrzone na szczycie, szerokości ok. 10–20 mm, jasnozielone, lśniące, całobrzegie. Obejmują pochwiasto łodygę, wyrastając na niej naprzemianlegle niemal aż pod sam kwiatostan; dolne liście są największe i stopniowo się zmniejszają ku górze, przechodząc pod kwiatostanem w drobne przysadki.

Kwiatostan jest bardzo gęsty, wałkowaty, kłosokształtny, osiągający do ok. 20-30 cm długości – znacznie zwarciej upakowany niż u typowej gółki długoostrogowej. Kwiaty drobne, różowo-fioletowe, różowo-czerwone, rzadziej jasnoróżowe, o intensywnym, słodkawym zapachu przypominającym goździki, bez żółtych odcieni w barwie. Warżka płytko trójwrębna, ze środkową klapą tępą, nie dłuższą od bocznych, wyposażona w cienką, nitkowatą ostrogę około 1,5 raza dłuższą od zalążni – krótszą proporcjonalnie niż u formy typowej, co obok gęstości kwiatostanu stanowi główną cechę odróżniającą ten takson.

Występowanie: Gatunek europejski, którego bardziej zwarty areał obejmuje głównie tereny wyżynne i górskie Europy Zachodniej a także obszary strefy atlantyckiej (Wyspy Brytyjskie, Norwegia, Holandia). W kierunku wschodnim i północnym liczba stanowisk maleje, osiągając granicę zasięgu w środkowej Norwegii (granica północna), Estonii i rosyjskim obwodzie leningradzkim (granica północno-wschodnia), Karpaty Rumuńskie (granica wschodnia). Granica południowa obejmuje północne tereny Hiszpanii i Włoch.

W Polsce gatunek został stosunkowo niedawno wyodrębniony, stąd jego pełny areał występowania wymaga przeprowadzenia kompleksowych inwentaryzacji. Na chwilę obecną potwierdzone stanowiska są rozproszone w południowej i południowo-zachodniej Polsce obejmując Sudety, Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, Tatry, Pieniny i pojedyncze stanowiska w Beskidzie Wyspowym. Gatunek występuje niektórych parkach narodowych (Pieniński, Tatrzański).

Na Dolnym Śląsku sytuacja jest podobna jak w pozostałej reszcie kraju – pełny areał występowania nie jest do końca znany. Na chwilę obecną stanowiska z potwierdzonymi populacjami występują w Sudetach Zachodnich i Środkowych obejmując Góry Kaczawskie, Rudawy Janowickie oraz Góry i Pogórze Orlickie. Potencjalnie gatunek ten może występować także w pozostałych pasmach sudeckich, jednak potrzeba na to dokładniejszych badań.

Środowisko: Gatunek o węższym spektrum siedliskowym w przeciwieństwie do gółki długoostrogowej. Preferuje stanowiska otwarte, słoneczne, umiarkowanie wilgotne lub wilgotne. Są to głównie alkaliczne młaki niskoturzycowe i torfowiska węglanowe, a także widne zarośla i siedliska ekotonowe (okrajki). W górach rośnie od regla dolnego po piętro halne, wyłącznie na glebie zawierającej węglan wapnia.

Ochrona i Zagrożenia: Formalnie pod nazwą gółka gęstokwiatowa gatunek ten nie jest wymieniony na liście roślin chronionych. Przepisy i ustawy zwyczajnie nie nadążają za systematyką roślin. Jednak w praktyce wszystkie osobniki będą traktowane jako gółka długoostrogowa, która tejże ochronie podlega.

Większość populacji jest zagrożona ze względu na niszczenie naturalnych stanowisk występowania (osuszanie i zaorywanie łąk), prowadzenie nieprawidłowej gospodarki łąkowej (koszenie o niewłaściwych terminach, wielokrotne koszenie w ciągu sezonu, pozostawienie pokosu), a także zrywanie dekoracyjnych kwiatów lub wykopywanie całych okazów przez turystów. Część populacji chroniona jest w ramach parków narodowych (tatrzański, pieniński).