Goryczka trojeściowa

Goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea)

Goryczkowate (Gentianaceae )

Okres kwitnienia: VIII-IX

Wygląd: wieloletnia bylina osiągającej wysokość w graniach 30–80 cm o łodydze wzniesionej lub nieco wyginającej się łukowato, nierozgałęzionej lub słabo rozgałęzionej, gładkiej i nagiej. Roślina tworzy zwykle kępy złożone z kilku łodyg wyrastających z kłącza.

• Liście: Ulistnienie naprzeciwległe. Liście siedzące, lancetowate do jajowato-lancetowatych, całobrzegie, o wyraźnym unerwieniu równoległym (3–5 nerwów), przypominające pokrojem liście trojeści (stąd nazwa gatunkowa). Ku podstawie łodygi liście są nieco mniejsze, w środkowej części łodygi osiągają największe rozmiary.
• Kwiat: Kwiaty duże, efektowne, intensywnie niebieskie do fioletowoniebieskich, czasem z jaśniejszymi, kropkowanymi plamkami wewnątrz korony, wyrastające pojedynczo lub po kilka w kątach górnych liści oraz na szczycie łodygi. Korona dzwonkowato-lejkowata, pięciodzielna, o wydłużonych, zaostrzonych łatkach. Kwitnie późno, od sierpnia do października, co czyni ją jedną z najpóźniej kwitnących roślin runa i traworośli górskich.
• Owoc: Podłużna, dwuklapowa torebka, pękająca wzdłużnie, zawierająca liczne drobne, oskrzydlone nasiona ułatwiające rozprzestrzenianie się za pomocą wiatru.

Występowanie: Gatunek notowany w górach i na terenach wyżynnych Europy od Francji poprzez Niemcy, Szwajcarię, północnej Włochy, kraje Europy Środkowej i półwyspu Bałkańskiego, sięgając na wschodzie Ukrainy, Turcji i gór Kaukazu. Pojedyncze stanowiska stwierdzono także na płw. Skandynawskim i w europejskiej części Rosji. W kraju gatunek notowany wyłącznie na południu z terenów Sudetów, Karpat i lokalnie w innych częściach południowo-wschodniej Polski.

Na Dolnym Śląsku gatunek rzadki, ograniczony wyłącznie do wyższych partii górskich Sudetów Zachodnich (Karkonosze, południowe fragmenty Rudach Janowickich i Gór Kamiennych, Góry Izerskie). Część stanowisk jest chronionych w Karkonoskim Parku Narodowym i rezerwatach (Torfowiska Doliny Izery, Krokusy w Górzyńcu). W innych częściach kraju gatunek chroniony jest m.in. w karpackich parkach narodowych (Bieszczadzki, Tatrzański, Magurski, Pieniński, Babiogórski) oraz tamtejszych rezerwatach przyrody i użytkach ekologicznych.

Siedlisko: Gatunek preferujący gleby żyzne, próchniczne, wilgotne do świeżych, o odczynie od kwaśnego do obojętnego, czasem także gleby wapienne. Rośnie na stanowiskach półcienistych i cienistych, choć toleruje też miejsca słabo nasłonecznione na obrzeżach polan. Typowe siedliska to obrzeża górskich i podgórskich lasów liściastych (zwłaszcza buczyny i jaworzyny), obrzeża borów świerkowych, ziołorośla nadpotokowe, wilgotne traworośla i polany śródleśne, a także zarośla wysokogórskie na granicy lasu. Występuje głównie w reglu dolnym i górnym, sięgając miejscami do piętra subalpejskiego. Często rośnie wzdłuż górskich traków leśnych i szlaków.

Zagrożenia i Ochrona: Goryczka trojeściowa objęta jest w Polsce ochroną częściową (do 2014 r. objęta ochroną ścisłą). Ze względu na ograniczony zasięg (głównie obszary górskie i podgórskie – Karpaty, Sudety) oraz atrakcyjność kwiatów, gatunek wymaga stałego monitoringu stanowisk, szczególnie na obszarach o wzmożonej presji turystycznej.

Do głównych zagrożeń należą: zrywanie efektownie kwitnących pędów oraz wykopywanie roślin do celów ozdobnych, zmiany w gospodarce leśnej prowadzące do przekształcania siedlisk (renowacja dróg leśnych a więc i poboczy, zręby zupełne), zarastanie polan i traworośli w wyniku zaniechania tradycyjnego użytkowania, a także zmiany stosunków wodnych związane z melioracjami i osuszaniem terenów podmokłych w otoczeniu potoków górskich, wpływające niekorzystnie na wilgotność siedlisk zajmowanych przez ten gatunek.