Kotewka orzech wodny

Kotewka orzech wodny (Trapa natans)

Jedna z oryginalniejszych roślin wodnych, która od dawna jest jedną z najważniejszych w systemie ochrony polskiej przyrody. Gatunek nie tylko podlega ścisłej ochronie gatunkowej ale jest to także jeden z kilku gatunków roślin, dla których specjalnie tworzy się rezerwaty przyrody. Na Dolnym Śląsku mamy dwa takie obiekty, a w planach jest powołanie następnych. 

Krwawnicowate (Lythraceae)

Okres kwitnienia: VII-X

Wygląd: Roślina wodna, jednoroczna, zakorzeniona w dnie, tworząca charakterystyczne pływające rozety liściowe na powierzchni wody. Łodyga cienka, wydłużona, sięgająca od dna do lustra wody, osadzona korzeniami w mule.

• Roślina wytwarza dwa typy liści – podwodne, nitkowate, pierzasto podzielone, pełniące funkcję korzeni odżywczych, oraz pływające, zebrane w gęstą rozetę na powierzchni wody. Liście pływające mają blaszkę romboidalną, ząbkowaną na brzegu, skórzastą, błyszczącą z wierzchu. Ogonki liściowe pęcznieją, tworząc charakterystyczne, wypełnione powietrzem pęcherze (aerenchyma), które utrzymują rozetę na powierzchni.
• Kwiat jest drobny, czterokrotny, biały, wyrastający pojedynczo w kątach liści tuż nad powierzchnią wody. Kwitnie od czerwca do sierpnia, zapylany zwykle przez owady lub samopylny.
• Owoc stanowi charakterystyczny, twardy orzech z 2–4 kolczastymi, drewniejącymi rogami (wyrostkami z przekształconych działek kielicha), stąd potoczna nazwa „kotewka” (przypomina kotwicę). W momencie dojrzenia, owoc opada na dno, gdzie zimuje w mule, by wiosną wykiełkować.

Występowanie: Gatunek notowany w rozproszeniu na terenach Starego Świata. W Europie jest rzadki, gdzie koncentracja stanowisk obejmuje wschodnią i środkową Francję, południowe i środkowe Niemcy, północne Włochy, kraje Europy środkowej (południowa Polska, Czechy, Słowacja, Austria, Węgry), zachodnie regiony płw. Bałkańskiego, Rumunię, Bułgarię, Białoruś a także obszary zachodniej Rosji. Pojedyncze lokacje także w pozostałych częściach Europy sięgając południowej Skandynawii, wschodnich obszarów europejskiej części Rosji, płw. Iberyjskiego i Kaukazu.

Poza Europą spotykany w południowej i wschodniej Azji, gdzie jest szeroko rozpowszechniana jako roślina uprawna, rzadziej w pozostałych regionach kontynentu (Azja środkowa, Iran). W Afryce występuje wyspowo na całym obszarze od Tunezji i Algierii po obszary Sudanu, Sahelu i strefie równikowej. Lokalnie zawleczony także na wschodnie wybrzeża Ameryki Północnej (pierwsze wzmianki pochodzą z 1859 r.).

W Polsce był to gatunek rzadki, podawany pierwotnie z terenów całego kraju (ponad 200 stanowisk). W przeciągu wieku utracił ponad 180 z nich, w tym wszystkie stanowiska na północy kraju (Pomorze, Mazury, Mazowsze, Kaszuby, Wielkopolska, Karpaty). Obecnie znany z około 40 miejsc ulokowanych na południu i południowym-zachodzie Polski w dolinach rzecznych górnej i środkowej Odry, górnej Wisły, dolnego Sanu oraz Opolszczyzny. Nie występuje w żadnym parku narodowym, jednak część stanowisk objęta jest ochroną w ramach rezerwatów przyrody (Odrzysko, Łacha Jelcz, Łężczok, Piniów, Staw Nowokuźnicki). W XXI wieku, na wskutek ocieplania się klimatu, obserwowane jest szybkie poszerzanie areału występowania kotewki. Co kilka lat odnotowywany jest on na nowych lub dawniej utraconych stanowiskach.

Na Dolnym Śląsku występuje jedno z głównych zagłębień krajowej populacji, która skupiona jest wokół Odry i jej dopływów w Pradolinie Wrocławskiej oraz terenach przyległych, gdzie występuje m.in. na terenach starorzeczy w powiecie oławskim (Matunin, Łacha Jelcz), wrocławskim (jez. Panieńskie), wołowskim (staw Garncarz, Odrzysko, Przyborów). Chroniona w pojedynczych rezerwatach przyrody (Łacha Jelcz, Odrzysko, Stawy Milickie) oraz na niektórych obszarach sieci Natura 2000 (Grądy w Dolinie Odry, Łęgi Odrzańskie, Stawy w Borowej, Dębiańskie Mokradła). W XXI wieku gatunek rozpoczął rekolonizację na wskutek ocieplania się klimatu. Obecnie odnotowywany jest niemal na każdym kilometrze Odry w granicach województwa, szczególnie poniżej Wrocławia.

Siedlisko: Jest to gatunek wodny, występujący przeważnie w płytkich lub średnio głębokich zbiornikach (0,5-1,5 m), rzadziej głębszych (rekordowo może korzenić się nawet na głębokości 5 m). Są to zarówno starorzecza, płytkie zatoki, niewielkie naturalne zbiorniki a także stawy hodowlane. Preferuje zbiorniki o wodzie stojącej lub o niewielkim ale całorocznym przepływie wody, czasem są to zbiorniki zamknięte, gdzie wymiana wody następuje dopiero w czasie powodzi lub wiosennych zalewów.

Gatunek porasta tylko dobrze nasłonecznione fragmenty tafli, w wodzie o pH obojętnym do lekko zasadowego (4,2-8,3), dobrze natlenionej i zasobnej w składniki pokarmowe (eutroficznej). Częściej zasiedla zbiorniki o ciepłej wodzie (szybko nagrzewającej się), stąd notowany jest znacznie częściej w płytkich zatokach i starorzeczach aniżeli w płynących wodach rzeki, która z powodu ciągłego przepływu ma niższą temperaturę. W Europie kotewka tworzy swój własny zespół roślinności, dla którego jest gatunkiem charakterystycznym –  zespołu roślinności Trapetum natantis. Poza tym notowany jest także w innych siedliskach roślinności zakorzenionych na dnie i o liściach zwykle pływających po powierzchni ze związku Nymphaeion. W innych regionach świata rośnie w bardzo różnorodnych zbiorowiskach roślinnych.

Zagrożenia i Ochrona: Gatunek wrażliwy na zanieczyszczenie i eutrofizację wód, regulację rzek, obniżanie poziomu wód, zarastanie i zasypywanie starorzeczy oraz zbiorników, w których występuje. Zagraża mu też niszczenie siedlisk (osuszanie, melioracje) oraz zmiany klimatyczne wpływające na reżim wodny zbiorników. Jest to gatunek ciepłolubny, który ze względu na ocieplanie się klimatu, rozpoczął stosunkowo szybką rekolonizację Odry i innych rzek.

W Polsce kotewka jest objęta częściową ochroną gatunkową i znajduje się na krajowej czerwonej liście roślin zagrożonych (jako gatunek narażony/rzadki, w zależności od regionu). Ochrona czynna polega głównie na zachowaniu i renaturyzacji siedlisk – starorzeczy, zalewowych stawów i wolno płynących odcinków rzek – oraz na monitoringu istniejących stanowisk.