Kruszczyk błotny

29 listopada 2017 Wyłączono przez admin

KRUSZCZYK BŁOTNY (Epipactis palustris)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: VI-VII

Wygląd: Wieloletnia roślina o cienkim, pełzającym kłączu, z którego wyrastają rozłogi tworzące niekiedy rozległe kępy. Łodyga pojedyncza, wzniesiona, wysokości 20–50 cm, w górnej części delikatnie owłosiona, w dolnej naga, u nasady otoczona pochwiastymi liśćmi.

Liście: Ułożone skrętolegle wzdłuż łodygi, eliptyczne do lancetowatych, całobrzegie, o wyraźnym unerwieniu równoległym. Dolne liście są większe i szersze, górne stopniowo się zmniejszają, przechodząc w wąskie, przysadkowate listki podkwiatowe.
Kwiat: Kwiaty zebrane w luźny, jednostronny grono na szczycie łodygi, liczące zwykle kilka do kilkunastu sztuk. Działki okwiatu zewnętrzne zielonkawo-brunatne, płatki wewnętrzne białawe z różowym nalotem. Warżka podzielona, gdzie miejsce łączenia jest ruchome (cecha charakterystyczna dla gatunku). Część nasadowa (hypochilium) miseczkowata w barwie czerwonawo-brunatnej. Część zewnętrzna (epichilium), biała, falista na brzegach, całość nadaje kwiatom charakterystyczny, dwubarwny wygląd. Kwitnie od czerwca do sierpnia, zapylana głównie przez błonkówki, zwłaszcza osy.
Owoc: Zwisająca, podłużnie jajowata torebka, pękająca wzdłużnymi szczelinami, zawierająca ogromną liczbę drobniutkich, pyłkowatych nasion pozbawionych materiałów zapasowych, typowych dla storczykowatych – kiełkujących wyłącznie w symbiozie z grzybami mikoryzowymi.

Występowanie: Gatunek o szerokim areale obejmującym większość Europy a także częściowo Azję. Zakres zwartego zasięgu obejmuje Europę Zachodnią (Francję, płn. Hiszpanię, Anglię, Irlandię, kraje Beneluksu, Niemcy), Europę Południową (Włochy, kraje byłej Jugosławii, Albanię, Bułgarię i Grecję bez płw. Peloponeskiego), Europę Środkową (Polska, Czechy, Słowacja, Austria, Węgry), Europę Wschodnią (kraje bałtyckie, Białoruś, północna Ukraina, północna i środkowa część europejskiej Rosji) a także południowe regiony płw. Skandynawskiego. Poza tym pojedyncze stanowiska zlokalizowane są także w Karpatach, Finlandii i na Krymie. Poza Europą gatunek swoim zasięgiem obejmuje także Kaukaz, okolice środkowego Uralu oraz zachodniej i środkowej Syberii.

W Polsce gatunek występuje na całym terytorium w silnym rozproszeniu, przy czym większa koncentracja stanowisk notowana jest głównie w części południowej (Małopolska, Świętokrzyskie, Górny Śląsk, Polesie) oraz północno-wschodniej (Podlasie, Mazury). Poza tym notowany we wszystkich województwach. Gatunek chroniony w większości parków narodowych, zarówno nizinnych jak i górskich (m.in. Tatrzański, Babiogórski, Pieniński, Bieszczadzki, Magurski, Kampinoski, Woliński, Białowieski, Biebrzański, Narwiański, Wigierski i Ojcowski) oraz w wielu rezerwatach przyrody chroniących torfowiska, podmokłe łąki i młaki.

Na Dolnym Śląsku stwierdzony obecnie na kilkunastu stanowiskach rozlokowanych zarówno w paśmie Sudetów jak i na nizinie, m.in. w Górach Kamiennych (okolice Głazów Krasnoludków), Górach Orlickich (tereny obszaru Natura 2000 Grodczyn-Homole), na Pogórzu Kaczawskim, Wysoczyźnie Rościsławskiej, Równinie Oleśnickiej oraz Pradolinie Wrocławskiej. Część stanowisk znajduje się w obszarach sieci Natura 2000, jednak żadna dolnośląska populacja nie jest chroniona w rezerwacie przyrody lub parku narodowym.

Siedlisko: Gatunek wilgociolubny i światłolubny, preferujący stanowiska słoneczne lub lekko ocienione. Rośnie na glebach wilgotnych do mokrych, stale nawilżanych, zasobnych w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego. Podłoże zazwyczaj torfiaste lub torfowo-mineralne, często z wysiękami wód gruntowych bogatych w węglan wapnia (siedliska źródliskowe). Preferuje wody stagnujące lub wolno przepływające, o stabilnym, wysokim poziomie.

Występuje głównie w młakach i torfowiskach niskich (zasadowych), na zabagnionych łąkach trzęślicowych i turzycowiskach, przy źródliskach wapiennych, na wilgotnych wydmach nadmorskich (w obniżeniach międzywydmowych) oraz w podmokłych zaroślach wierzbowych. Często towarzyszy innym gatunkom kalcyfilnym i higrofilnym typowym dla torfowisk alkalicznych. Gatunek charakterystyczny dla żyznych, niskoturzycowych torfowisk niskich z rzędu Caricetalia davallianae.

Zagrożenia i ochrona: Kruszczyk błotny jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem, objętym w Polsce częściową ochroną gatunkową. W latach 1983–2014 gatunek znajdował się pod ochroną ścisłą. Główne zagrożenia to: osuszanie mokradeł i torfowisk, intensyfikacja rolnictwa prowadząca do zaniechania tradycyjnego użytkowania łąk oraz ich nawożenie, sukcesja naturalna prowadząca do zarastania siedlisk krzewami i drzewami, a także bezpośrednie niszczenie stanowisk przez zbiór kwiatów i wykopywanie roślin.

Ochrona gatunku wymaga zachowania naturalnych siedlisk wilgotnych łąk i torfowisk, utrzymania ekstensywnego koszenia łąk oraz renaturyzacji zdegradowanych mokradeł. Wiele stanowisk objętych jest ochroną w parkach narodowych, rezerwatach przyrody i obszarach Natura 2000. Kluczowe znaczenie ma też edukacja ekologiczna społeczeństwa oraz monitoring istniejących populacji.