Kruszczyk E. helleborine ssp. leutei

KRUSZCZYK E. helleborine ssp. leutei

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: VII

Systematyka: Obecnie kruszczyk ten traktowany jest w większości opracowań taksonomicznych jako podgatunek kruszczyka szerokolistnego. W dawnych klasyfikacjach wynoszony był do rangi osobnego gatunku jako Epipactis leutei. Jednak współcześnie tylko w nielicznych opracowaniach wciąż traktowany jest jako osobny gatunek.

Wygląd: Jest to takson uznawany przez część środowiska za osobny gatunek, jednak obecnie przeważnie klasyfikowany jest jako podgatunek bardzo zmiennego kruszczyka szerokolistnego. Takson od typowego kruszczyka szerokolistnego odróżnia się przede wszystkim budową. Jest to roślina niska, osiągająca wysokość 30–45 cm. Łodyga jest zielona, ​​gęsto owłosiona w kwiatostanie, u nasady ciemniejsza, purpurowa.

Cechą charakterystyczną są liście. Dolne krótkie, owalne, środkowe dłuższe, jajowato-lancetowate, osiągające długość 5–8 cm i szerokość 2–4 cm, górne lancetowate, wszystkie są rozpostarte do równomiernie, niemal poziomo odstające od łodygi. Żyłki na spodniej stronie liści są purpurowe.

Kwiatostan jest rzadszy niż u typowego szerokolistnego, mniej więcej jednostronny, gdzie znajduje się 10–15 kwiatów. Przylistki są zielone, lancetowate, dolne zauważalnie długie (osiągają długość do 7 cm i szerokość do 1 cm). Zalążnia jest zielona, ​​wrzecionowata, naga, ze stosunkowo długą szypułką. Kwiaty są większe, widoczne i zapylane krzyżowo. Zewnętrzne płatki są zielone, szeroko jajowato-lancetowate. Wewnętrzne płatki nieco krótsze, różowe lub fioletowe na brzegach.

Warżka ma około 10 mm długości, epichil jest wyraźnie dłuższy, zielonkawo-różowy lub czerwonawy, często zagięty do tyłu, dłuższy niż szerszy, 5–6 mm długości i 3–5 mm szerokości, z małymi czerwonawymi guzkami u podstawy. Wejście do hypochilu jest węższe. Uczepek obecny i funkcjonalny.

Występowanie: Takson ten prawdopodobnie w wielu przypadkach nie jest rozpoznany, jako że wykazuje duże podobieństwo do kruszczyka szerokolistnego. Z tego względu prawdziwy areał występowania jeszcze długo nie będzie dokładnie znany. Na chwilę obecną potwierdzone stanowiska ograniczone są do Europy Zachodniej i południowej części Europy Środkowej obejmującej Anglię, Francję, północne Włochy, Austrię, Słowenię, Czechy i Słowację. Część źródeł wymienia także Grecję i Kaukaz.

W Polsce nie ma oficjalnie wykazanych stanowisk, a sam takson nie występuje na liście gatunków krajowych. Biorąc pod uwagę fakt, że tego kruszczyka zaczęto wyróżniać dopiero niedawno, nie można wykluczyć aby zasięg jego występowania obejmował także południową i południowo-zachodnią część kraju. Nam udało się potwierdzić dwa stanowiska na Ziemi Kłodzkiej w województwie dolnośląskim, obejmujące tereny w Górach Orlickich i Górach Złotych.

Siedlisko: Jest to gatunek wyżynno-górski, którego zasięg obejmuje widne lub półcieniste fragmenty lasów liściastych na podłożu wapiennym, mezo- lub oligotroficznym, dobrze zdrenowanym (kamienistym, żwirowym), często występuje na stokach umożliwiających szybki spływ nadmiaru wody. Wg niektórych źródeł, gatunek ten preferuje gleby bogate w metale ciężkie, m.in. zalesione hałdy pokopalniane. Typowymi siedliskami są podgórskie lasy liściaste, najczęściej bukowe, gdzie nawet w bardzo upalne dni panuje chłodny i wilgotny mikroklimat.

Zagrożenia i Ochrona: Ze względu na ciężkie rozróżnienie, spotkane w terenie osobniki traktowane będą jako kruszczyk szerokolistny, który objęty jest w Polsce ochroną częściową (do 2014 r. ochroną ścisłą). Do głównych zagrożeń należy nieracjonalna gospodarka leśna, nadmierne trzebieże i przerzedzenie zwartych drzewostanów bukowych. W efekcie dochodzi do zmian warunków świetlnych i stosunków wodnych, które mogą skutkować zanikiem populacji.