Kruszczyk krótkolistny

KRUSZCZYK KRÓTKOLISTNY (Epipactis helleborine ssp. orbicularis)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: VI-VIII

Status: Takson o bardzo problematycznym i niejasnym statusie. W dawnych klasyfikacjach traktowany jako osobny gatunek pod nazwą Epipactis distans. Opisany po raz pierwszy w 1873 r. z rejonu francuskich Alp. Kilka lat później, w 1887 r., opisano z Dolnej Austrii gatunek kruszczyka pod nazwą Epipactis orbicularis. W 1997 r. uznano obie nazwy za synonimy dotyczące w rzeczywistości jednego taksonu. Dlatego też często obie nazwy występują naprzemiennie w różnych opisach i artykułach.

Problem ten jest na tyle złożony, że nie dotyczy tylko klasyfikacji kruszczyka w randze gatunku i podgatunku. W nowszych źródłach postulowane jest aby populacje zachodnioeuropejskie i środkowoeuropejskie traktować jako osobne taksony. W tej klasyfikacji rośliny ze stanowisk Europy Zachodniej uznawane byłyby za E. helleborine ssp. distans, podczas gdy populacje z Europy Środkowej obejmują takson E. helleborine ssp. orbicularis. 

Na potrzeby artykułu uznajemy, że takson występujący w Polsce to kruszczyk krótkolistny Epipactis helleborine ssp. orbicularis.

Wygląd: Jest to wieloletnia roślina zielna, osiągająca od 30 do 100 cm wysokości, jednak najczęściej 40-60 cm.  Wytwarza prostą łodygę wyrastającą przeważnie pojedynczo z krótkiego, poziomego kłącza. Pęd gruby, mocny, nierozgałęziony, w górnej części występuje delikatnie owłosione. Ogólny pokrój jest strzelisty, co sprawia, że roślina wyróżnia się wśród runa leśnego.

Liście poziomo odstające i rozmieszczone naprzemianlegle wzdłuż łodygi w wyraźnie widocznych odstępach. Cechą odróżniającą od gatunku typowego jest kształt liści. Są one krótkie, jajowate lub zaokrąglone i mniej więcej tej samej długości co międzywęźla. Dolne liście obejmujące łodygę.

Kwiatostan duży, bogato ukwiecony, znacznie większy niż u formy typowej, stanowiący 1/3-1/2 wysokości rośliny. Jest w formie gęstego grona, przeważnie jednostronnego, liczącego od kilkunastu do kilkudziesięciu, czasem nawet 80 kwiatów. Oś kwiatostanu jest delikatnie omszona, a każdy kwiat osadzony jest w kącie lancetowatej, zielonej przysadki.

Kwiaty o średnicy 8-14 mm, lekko zwisające lub skierowane na boki. Listki okwiaty zielone i jasnozielone, rzadko z różowymi i czerwonymi przebarwieniami. Warżka (labellum) jest wyraźnie dwudzielna: część tylna (hipochil) biaława, tworzy miseczkowatą zagłębienie wypełnione nektarem, natomiast część przednia (epichil) jest sercowata z dobrze widocznymi dwoma guzkami. Prętosłup  krótki, z obecnym i funkcjonującym uczepkiem. Kwiaty wydzielają słaby, słodkawy zapach.

Występowanie: Ze względu na niejasny status taksonomiczny i duże podobieństwo pomiędzy kilkoma innymi gatunkami kruszczyków, pełny areał występowania nie jest do końca znany. Pierwotnie znany jedynie z francuskich i włoskich Alp, obecnie występowanie potwierdzono w większości regionów Europy za wyjątkiem terenów wschodnich i południowo-wschodnich. Gatunek występuje m.in. we Francji, krajach Beneluksu, Niemczech, krajach środkowoeuropejskich, na Litwie, w południowej Szwecji i w Danii. Część stanowisk, szczególnie na terenach nadmorskich, może dotyczyć E.helleborine ssp. neerlandica.

W Polsce areał występowania nie jest poznany. Doniesienia o jego znalezieniu pochodzą z kilku regionów m.in. Świnoujście, Przemyśl, Puszcza Augustowska i Góry Kaczawskie. Takson ten ze względu na duże podobieństwo do gatunku typowego, często nie jest wyróżniany. Dodatkowo kruszczyk szerokolistny wykazuje się dużą zmiennością morfologiczną co może utrudniać prawidłową identyfikację.

Siedlisko: Gatunek wyżynno-górskich (0-2200 m n.p.m.), ciepłolubny, preferuje tereny otwarte lub jasne, rzadko w cieniu, na glebach suchych lub umiarkowanie wilgotnych, bogatych w rumosz skalny. Notowany głównie na górskich okrajkach (siedliska na granicy muraw i lasu), w widnych lasach sosnowych, brzezinach a także w nieczynnych kamieniołomach i na przydrożach. W Alpach występuje często na zboczach piargowych regularnie spłukiwanych spływami górskich roztopów. W Sudetach spotykany w nieczynnych kamieniołomach dolomitu, głównie w widnych fragmentach porośniętych młodnikiem brzozowym i modrzewiowym.