Kruszczyk ostropłatkowy

KRUSZCZYK OSTROPŁATKOWY (Epipactis leptochila)

Wygląd: Jest to wieloletnia roślina zielna, osiągająca od 30-70 cm wysokości, jednak najczęściej w granicach 40-60 cm. Wytwarza prostą łodygę wyrastającą przeważnie pojedynczo z krótkiego, poziomego kłącza. Pęd relatywnie cienki, nierozgałęziony, w dolnej części może być z brunatnymi przebarwieniami.

Liście poziomo odstające i rozmieszczone skrętolegle wzdłuż łodygi w wyraźnie widocznych odstępach. U gatunku występuje duża plastyczność w kształcie i wielkości liści, są one od wąskolancetowatych po szerokolancetowate. Przeważnie o ostrych końcach.

Kwiatostan licznokwiatowy, 10-30 kwiatów, stanowiący 1/3-1/2 wysokości rośliny. Jest w formie luźnego grona, przeważnie jednostronnego. Oś kwiatostanu jest delikatnie omszona, a każdy kwiat osadzony jest w kącie lancetowatej, zielonej przysadki.

Kwiaty relatywnie duże jak na kruszczyka, o średnicy 8-25 mm, otwarte, lekko zwisające lub skierowane na boki. Płatki okwiatu ostro zakończone, zielone i jasnozielone, często z różowymi i czerwonymi przebarwieniami. Warżka (labellum) jest wyraźnie dwudzielna: część tylna (hipochil) biaława, tworzy miseczkowate zagłębienie, wewnątrz w brunatnoczerwonym kolorze, wypełnione nektarem. Część przednia (epichil) jest wyraźnie podłużna, sercowata w kolorze różowym lub czerwonawym. Guzki słabo zaznaczone. Prętosłup krótki, pozbawiony uczepka (najważniejsza cecha diagnostyczna!). Kwiaty wydzielają słaby, słodkawy zapach.

E.leptochila ssp. neglecta, jeden z kilku wyodrębnionych podgatunków, który rozstał rozpoznany w Polsce. Od gatunku nominalnego odróżnia się bardziej płaską miseczką hypochilu, bardziej podwiniętym do tyłu epichilem oraz obecnością worków pyłkowych (lecz pozbawionych trzoneczka).

Występowanie: Gatunek europejski, którego zwarty areał rozpościera się od wschodniej Francji, poprzez środkowe i południowe Niemcy, kraje alpejskie (Szwajcaria, Austria, Słowenia, północne Włochy) po Węgry i Słowację. Pojedyncze i rozproszone stanowiska notowane są w Wielkiej Brytanii (głównie Anglia), krajach Beneluksu, Danii, Czechach, w krajach płw. Bałkańskiego, Polsce i w pozostałych regionach Włoch.

W Polsce jest to gatunek relatywnie niedawno rozpoznany. Z tego powodu pełen areał występowania wymaga kompleksowych badań. Obecnie kruszczyka ostropłatkowego stwierdzono na pojedynczych stanowiskach w południowej i południowo-zachodniej części kraju, m.in. Dolny Śląsk, Żywiecczyzna, Tatry, Pieniny i Roztocze.

W chwili obecnej na Dolnym Śląsku odnotowano najwięcej krajowych stanowisk. Zależnie od źródła podano stanowiska z różnych części województwa: m.in. dolina Odry (Kotowice w gminie Siechnice, okolice Chełmu w gminie Rudna), Góry Orlickie (Kozia Hala), Karkonosze (okolice Karpacza) oraz Góry Kaczawskie (stanowisko odnalezione przez nas).

Siedlisko: Gatunek o stosunkowo wąskim spektrum siedliskowym. Preferuje jasne i półcieniste lasy liściaste na podłożu mezotroficznym, wapiennym, próchniczym, często z dużą ilością rumoszu skalnego i dobrze rozwiniętą warstwą runa leśnego. Takson preferuje głównie żyzne buczyny, buczyny storczykowe i świetliste dąbrowy. Rzadziej notowany jest w grądzie środkowoeuropejskim, siedliskach okrajkowych lub lasach mieszanych.

Zagrożenia i Ochrona: W Polsce gatunek jest objęty ścisłą ochroną, jednak ze względu na ciężkie odróżnienie kruszczyków, spotkane w terenie osobniki często traktowane będą jako kruszczyk szerokolistny, który objęty jest w Polsce ochroną częściową (do 2014 r. ochroną ścisłą). Może to obniżyć rangę ochrony nieprawidłowo rozpoznanych populacji. Do głównych zagrożeń należy nieracjonalna gospodarka leśna, nadmierne trzebieże i przerzedzenie zwartych drzewostanów bukowych. W efekcie dochodzi do zmian warunków świetlnych i stosunków wodnych, które mogą skutkować zanikiem populacji.