Kruszczyk siny
28 listopada 2017KRUSZCZYK SINY (Epipactis purpurata)
Storczykowate (Orchidaceae)
Okres kwitnienia: VII-IX
Kruszczyk siny to niezwykły gatunek storczykowatych, rozpoznawalny dzięki fioletowym odcieniom na liściach i łodygach. Kwiaty, osiągające do 2 cm wielkości, mają jasnozielone płatki oraz warżkę w biało-różowych barwach. Jest to jeden z najpóźniej kwitnących storczyków, który dodatkowo występuje w cienistych lasach liściastych. W efekcie stanowi bardzo rozpoznawalny element późno letniego runa leśnego gdy niemal wszystkie inne rośliny już przekwitły, przyciągając tym samym entuzjastów natury swoją niepowtarzalnością i urokiem.
Wieloletnia roślina, osiągająca 20–60 cm wysokości, czasem więcej. Łodyga sztywna, wzniesiona pionowo, charakterystycznie zabarwiona na sino-fioletowo lub szaroniebiesko, zwłaszcza w dolnej części – stąd nazwa gatunkowa. Roślina często rośnie w skupiskach, tworząc kilka pędów obok siebie, wieloletnie okazy potrafią liczyć nawet 30-50 ramet.
Liście ułożone skrętolegle, dość wąskie, lancetowate do jajowato-lancetowatych, o szarozielonej lub sinawej barwie, delikatnie żeberkowane wzdłuż nerwów. Są sztywniejsze i węższe, przeważnie ustawione niemal pionowo wzdłuż łodygi, przez co roślina sprawia wrażenie smuklejszej.
Kwiaty zebrane są w luźne, wydłużone grono, zwykle skierowane jednostronnie. Poszczególne kwiaty lekko zwisające, średnicy 15-20 mm, o barwie zielonkawo-białej z fioletowym nalotem, szczególnie widocznym na warżce. Warżka podzielona na dwie części: nasadową (hypochil), przypominającą miseczkę, oraz przednią (epichil), sercowatą, białawą, często pomarszczoną na brzegach. Płatki okwiatu rozchylone, nadające kwiatom otwarty, gwiaździsty wygląd.
Owocem jest podłużna, zielona torebka długości do 15 mm.
Występowanie: Gatunek odnotowany na większości obszaru Europy zachodniej, środkowej i wokół Basenu Śródziemnomorskiego. W Polsce rośnie głównie na północy i południu. W górnej części kraju obejmuje swym zasięgiem pas pojezierzy (Mazurskie, Iławskie, Kaszubskie) oraz dolne odcinki Wisły i Odry. Na południu odnotowywany w pasie ciągnącym się od Borów Dolnośląskich, przez Wał Trzebnicki, Sudety, pas Wyżyn (Śląska, Krakowsko-Częstochowska, Małopolska, Niecka Nidziańska) po Karpaty (m.in. Gorce, Bieszczady, Beskid Niski, Beskid Sądecki, Beskid Wyspowy, Pogórze Zachodniobeskidzkie).
Na Dolnym Śląsku wyspowo częsty, szczególnie na Wale Trzebnickim i w Dolinie Odry. Liczne stanowiska odnotowano w pasie pomiędzy Głogowem a Wrocławiem, na Wzgórzach Strupińskich, Wzgórzach Dalkowskich, w Obniżeniu Ścinawskim i na Wysoczyźnie Lubińskiej. Poza tym pojedyncze stanowiska zlokalizowane są w Dolinie Oławy i Dolinie Baryczy. W Sudetach rzadki, odnotowany tylko w kilku regionach m.in. Góry i Pogórze Kaczawskie (Dolina Jawornika, Wąwóz Lipa, Wąwóz Siedmicki), Pogórze Izerskie, Góry Bardzkie i Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie.
Chroniony w kilku parkach narodowych i leśnych rezerwatach, m.in. rezerwat Skarpa Storczyków, Zadni Gaj, Gorczański Park Narodowy i Bieszczadzki Park Narodowy. Najliczniejsza populacja kruszczyka sinego znajduje się na Wzgórzach Strupińskich (region Wału Trzebnickiego), z czego najcenniejszy fragment, Wzgórza Warzęgowskie (powiat wołowski), zostały objęte programem ochrony Natura 2000.
Środowisko: Gatunek leśny. Preferuje stanowiska półcieniste do cienistych, choć czasem spotykany na terenach jasnych, gdzie docierają promienie słoneczne. Gleba zasobna (eutroficzna), wilgotna, pH obojętne do lekko zasadowego. Najczęściej rośnie w cienistych lasach liściastych (buczyny, grądy, dąbrowy), rzadziej w lasach mieszanych lub borach jodłowych i świerkowych. Czasem spotykany przy leśnych ścieżkach, strumieniach lub śródleśnych oczkach, wodnych. Rośnie na podłożu składającym się z glin piaszczystych lub utworów pylastych.
Opis ogólny: Roślina objęta ochroną gatunkową. W Polskiej Czerwonej Liście Roślin określony jako rzadki (R). Głównymi zagrożeniami jest kurczenie się siedlisk, poprzez osuszanie i zmiany stosunków wodnych, wycinka drzew powodująca zmiany świetlne w runie leśnym oraz zwiększanie areałów sztucznych monokultur świerkowych i sosnowych kosztem naturalnych lasów liściastych.
Kruszczyk siny jest charakterystycznym storczykiem, ze względu na bardzo małe liście, których procesy fotosyntezy w nikłym świetle runa leśnego nie są wystarczające do wytwarzania obfitego kwiatostanu. Stąd też gatunek ten wytworzył silny związek z grzybami (symbioza). Dzięki temu jest w stanie prawidłowo rosnąć, kwitnąć i owocować w środowisku na tyle ciemnym, iż żadna inna zieleniowa roślina nie jest wstanie tam wegetować (nawet mchy czy paprocie).
