Kukułka bałtycka

KUKUŁKA (STOPLAMEK) BAŁTYCKA (Dactylorhiza baltica)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: V-VI

Gatunek o dyskusyjnej przynależności systematycznej. Według części ujęć taksonomicznych kukułka ta jest traktowana jako podgatunek kukułki szerokolistnej – Dactylorhiza majalis subsp. baltica (Klinge) H.Sund.

Wygląd: Jest to stosunkowo duża wieloletnia roślina osiągająca wysokość 30-50 cm, czasem nawet 60-70 cm. Charakteryzuje się grubą, wzniesioną łodygą o barwie zielonkawej do purpurowej w górnej części. Łodyga jest pusta w środku (łodyga ściśliwa, jedna z cech rozpoznawczych). Liście szerokolancetowate (3-7 cm szerokości, najszersze w 1/3 długości), sztywne, ciemnozielone, często ozdobione ciemnopurpurowymi plamkami układającymi się w poprzeczne pasy.

Kwiatostan tworzą liczne (20-60) kwiaty zebrane w gęste grono. Początkowo jest stożkowaty, następnie przybiera walcowaty pokrój. Kwiaty purpurowofioletowe, rzadziej jasnoróżowe lub białe, z charakterystyczną trójklapową warżką o długości 8–10 mm i szerokości do 15 mm pokrytą ciemnym wzorem plamek i kresek. Warżka szeroka, płytko wcięta. Środkowa łatka trójkątna, dłuższa. Boczne łatki półokrągłe i lekko odgięte do tyłu. Ostroga krótka, długości 2/3 zalążni, skierowana w dół.

Występowanie: Gatunek euroazjatycki, który wbrew swojej nazwie, nie ogranicza areału wyłącznie do regionu Morza Bałtyckiego. Jego stanowiska odnotowano w północnej i wschodniej części Europy, a także w zachodniej i środkowej Syberii. Areał obejmuje nadbałtyckie regiony Niemiec, Polski, krajów skandynawskich, krajów bałtyckich oraz obszary w nizinnej części Rosji, Białorusi i północnej Ukrainy. Ze względu na dyskusyjny status taksonomiczny, pełen obszar występowania nie jest do końca zbadany.

W Polsce jest to gatunek skrajnie rzadki, którego zasięg ograniczony jest do dwóch regionów – Pomorze Gdańskie (rezerwat przyrody Beka, okolice zatoki Puckiej) oraz Suwalszczyzna. Niektóre źródła podają także północne Mazowsze.

Siedlisko: Gatunek preferuje wilgotne i podmokłe siedliska o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym. Rośnie na torfowiskach niskich, łąkach trzęślicowych, łąkach selernicowych, wilgotnych łąkach kaczeńcowych, a także nad brzegami cieków wodnych oraz w szuwarach. Nad Bałtykiem spotykana w licznych siedliskach halofilnych jak słonorośla i słone nadmorskie łąki. Wymaga dużego nasłonecznienia i dobrze znosi okresowe zalewanie wodą.

Zagrożenia i ochrona: Kukułka bałtycka jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem, objętym w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Główne zagrożenia to: osuszanie mokradeł i torfowisk, intensyfikacja rolnictwa prowadząca do zaniechania tradycyjnego użytkowania łąk oraz ich nawożenie, sukcesja naturalna prowadząca do zarastania siedlisk krzewami i drzewami, a także bezpośrednie niszczenie stanowisk przez zbiór kwiatów i wykopywanie roślin. Niewielka liczba stanowisk dodatkowo potęguje ryzyka wyginięcia.