Kukułka plamista

KUKUŁKA PLAMISTA  (Dactylorhiza maculata)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: VI-VIII

Inne nazwy: storczyk plamisty, stoplamek plamisty

Wygląd: Wieloletnia roślina osiągająca wysokość 20-70 cm. Część nadziemna wyrasta z palczasto podzielonych bulw korzeniowych, które dały nazwę rodzajowi (daktylos – palec). Łodyga prosta wzniesiona, smukła, zielono zabarwiona, często z purpurowym nalotem w górnej części. Jest pełna w środku (jedna z cech rozpoznawczych).

Liście lancetowate do wąskolancetowatych (1-2,5 cm szerokości), stosunkowo wąskie w porównaniu do D. majalis, koloru ciemnozielonego, zwykle pokryte okrągławymi, ciemnopurpurowymi plamkami rozrzuconymi nieregularnie po całej powierzchni blaszki liściowej. Dolne lisze najszersze, ku górze łodygi stopniowo się zwężają.

Kwiatostan to stożkowato-cylindryczny kłos złożony z 15-50 kwiatów. Kwiaty bladoróżowe do liliowofioletowych, rzadziej białe lub ciemnoróżowe, z charakterystyczną szeroką, trójklapową warżką ozdobioną ciemnym wzorem plamek i kresek tworzących pętle i kreski. Warżka długość 5–10 mm, jest płytka, szeroko trójdzielna z wydłużonym środkowym płatem. Ostroga cylindryczna, krótsza od zalążni.

Występowanie: Na małych i rozproszonych stanowiskach niemal w całym kraju, najczęściej na południu kraju (Karpaty, Sudety, Małopolska, Dolny Śląsk) a także Wielkopolska, Mazury i Pomorze. Występuje w większości parków narodowych oraz w licznych rezerwatach przyrody. W Tatrach rozpowszechniona po regiel dolny. Zasiedla głównie tereny wokół strumieni w dolinach oraz w otulinie parku.

Na Dolnym Śląsku w dużym rozproszeniu. Stwierdzona na pojedynczych stanowiskach w Dolinie Odry, Dolinie Baryczy, na Stawach Przemkowskich. W Sudetach znacznie częstsza, występuje w większości leśnych rezerwatów (m.in. Góra Miłek, Buczyna Storczykowa na Białych Skałach, Łąka Sulistrowicka) oraz w obu parkach narodowych (Karkonoskim i Gór Stołowych).

Środowisko: Występuje głownie w reglu dolnym rzadziej w reglu górnym. Może rosnąć na bardzo wielu ekosystemach stąd jej powszechność w całym kraju. Najczęściej są to miejsca widne lub półcieniste, rzadziej w pełnym słońcu o glebie żyznej, umiarkowanie lub bardzo wilgotnej, znosi okresowe zalewanie.

Preferuje takie stanowiska jak wilgotne łąki, ziołorośla, brzegi śródleśnych strumieni zarówno w lasach liściastych jak i iglastych a także łęgi, olsy. Można ją spotkać na torfowiskach niskich lub przejściowych oraz na obszarach okrajkowych pomiędzy wcześniej wymienionymi siedliskami.

Opis ogólny: Roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową, głównie ze względu na niszczenie siedlisk poprzez meliorację oraz osuszanie łąk i torfowisk, regulację rzek i osuszanie w ten sposób okalających je terenów, wprowadzanie monokultur lasów iglastych oraz niszczenie i osuszanie lasów łęgowych. Zarastanie wilgotnych łąk i torfowisk przez ekspansywniejsze gatunki trzcin, pałki i turzyc. Poza tym, ze względu na swoje walory dekoracyjne, roślina często bywa zrywana lub wykopywana przez kolekcjonerów lub turystów.

Kukułka plamista jest gatunkiem bardzo zmiennym, gdzie wyróżniono wiele podgatunków, odmian i form. W Polsce do takowych należy m.in.

• kukułka sudecka (Dactylorhiza maculata (L.) subsp. psychrophila), takson o niejasnej systematyce, uznawany niekiedy za odrębny gatunek.
• kukułka Averyanova (Dactylorhiza maculata subsp. averyanovii), takson znany w Polsce jedynie z Torfowiska pod Zieleńcem
• Dactylorhiza maculata subsp. elodes, takson o niejasnym statusie w Polsce.
• Dactylorhiza maculata subsp. ericetorum, takson o niejasnym statusie w Polsce, Podawana z torfowisk nowotarskich.

Zagrożenia i Ochrona: Gatunek objęty częściową ochroną (do 2014 r. ochroną ścisłą). Głównym zagrożeniem jest degradacja i zanik siedlisk – torfowisk przejściowych, wilgotnych borów i zarośli. Melioracje, odwodnienie terenów bagiennych oraz przekształcanie lasów w monokultury iglaste eliminują stanowiska gatunku. Zaniechanie tradycyjnego użytkowania – zaprzestanie wyrębu lasu, koszenia czy wypasu – prowadzi do sukcesji wtórnej, zagęszczenia drzewostanu i zacienienia siedlisk, co uniemożliwia rozwój storczyków wymagających dobrego naświetlenia.

Częstym czynnikiem jest także eutrofizacja wskutek spływów nawozów rolniczych oraz acidyfikacja gleb spowodowana bielicowaniem negatywnie wpływają na wrażliwą mikoryzę storczyków. Nielegalny zbiór okazów do ogrodów czy celów ozdobnych, mimo ochrony prawnej, nadal stanowi problem.

Skuteczna ochrona wymaga zachowania naturalnych reżimów wodnych torfowisk, zrównoważonego zarządzania lasami z zachowaniem fragmentów otwartych, doświetlonych oraz tworzenia stref buforowych wokół stanowisk, ograniczających antropopresję. Kluczowe jest także monitorowanie populacji i edukacja społeczeństwa o wartości storczyków rodzimych.