Kukułka szerokolistna

KUKUŁKA SZEROKOLISTNA  (Dactylorhiza majalis)

Jest to nasz najpospolitszy łąkowy storczyk, którego można spotkać w całym kraju na nasłonecznionych i wilgotnych łąkach. Charakteryzuje się pięknym gronem fioletoworóżowych kwiatów wyrastających spomiędzy rozety szerokich liści gęsto nakrapianych ciemnymi plamkami. Gatunek o bardzo zróżnicowanym wyglądzie, co czasem może powodować problemy z prawidłowym rozpoznaniem. Mimo swojej częstotliwości, populacje kukułki są często niszczone na wskutek zaorywania lub zabudowywania łąk, powszechnej melioracji użytków zielonych oraz coraz częstszego stosowania herbicydów. 

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: V-VII

Inne nazwy: Stoplamek szerokolistny, Storczyk szerokolistny

Wygląd: Jest to wieloletnia roślina osiągająca wysokość 15-60 cm, jednak najczęściej 30-35 cm. Charakteryzuje się grubą, wzniesioną łodygą o barwie zielonkawej do purpurowej w górnej części. Łodyga jest pusta w środku (jedna z cech rozpoznawczych). Liście szerokolancetowate (3-7 cm szerokości), sztywne, ciemnozielone, często ozdobione ciemnopurpurowymi plamkami układającymi się w poprzeczne pasy.

Kwiatostan tworzą liczne (20-60) kwiaty zebrane w grono, które zależnie od osobnika może być luźne lub gęste. Sam kwiatostan początkowo jest stożkowaty, z czasem przybierając kształt walcowaty. Kwiaty purpurowofioletowe, rzadziej jasnoróżowe lub białe, z charakterystyczną trójklapową warżką o długości 8–10 mm i szerokości do 15 mm pokrytą ciemnym wzorem plamek i kresek. Sama warżka jest szeroka, płytko wcięta, trójdzielna. Środkowa łatka trójkątna i dłuższa od bocznych. Boczne łatki romboidalne, lekko zaokrąglone i odgięte do tyłu.  Rysunek na warżce stanowią nieregularne kropki, kreski i pętle. Ostroga stozkowata, tępa, długości 3/4 zalążni, skierowana w dół.

Występowanie: Gatunek euroazjatycki, którego areał obejmuje rozległe tereny od Europy Zachodniej po środkową Syberię. Obszary o największej koncentracji stanowisk obejmują nizinne i podgórskie tereny Francji, Niemiec, krajów Europy Środkowej, płw. Bałkański, kraje nadbałtyckie oraz Białoruś, Ukrainę i zachodnią część Rosji.

Obok kruszczyka szerokolistnego, jest to najpospolitszy krajowy gatunek storczyka, który występuje we wszystkich województwach a tym samym jest odnotowywany we wszystkich parkach narodowych i licznych rezerwatach (szczególnie o dużych powierzchniach łąk i torfowisk). Szczególnie liczne stanowiska występują w rejonach południowych i wschodnich (Małopolska, Lubelszczyzna, Podlasie) a także na Pomorzu, w Karpatach i Sudetach.

Na Dolnym Śląsku lokalnie częsta zarówno na nizinach jak i w górach. Duże nizinne skupiska notowane są w Parku Krajobrazowym Doliny Jezierzycy, Doliny Baryczy, Przemkowskim a także w okolicach Legnicy, Oleśnicy i Ścinawy. W Sudetach jest to najliczniejszy storczyk, rosnący w obu parkach narodowych, w większości parków krajobrazowych (m.in. Ślężańskim, Rudawskim, Chełmy, Książańskim, Sudetów Wałbrzyskich), w licznych rezerwatach (m.in. Przełomy pod Książem, Łąka Sulistrowicka, Wąwóz Siedmicki, Łężyckie Skały, Torfowiska Doliny Izery) oraz na innych niechronionych obszarach lub projektowanych terenach ochronnych m.in. Trzcińskie Mokradła, Wapniki, Łąki Muchowskie, Łąki Pomocnego, Pasmo Krowiarki, Lasy Grędzińskie, Dolina Kleśnicy.

Środowisko: Preferuje otwarte tereny nasłonecznione do lekko zacienionych, o glebie żyznej, wilgotnej lub mokrej, często bagiennej o pH lekko kwaśnym, obojętnym lub lekko zasadowym. Występuje głównie na torfowiskach niskich i przejściowych, ziołoroślach, licznych typach łąk (od wilgotnych łąk rajgrasowych po łąki turzycowe, kośne, zalewowe i podgórskie hale do wypasu owiec). Czasem rośnie na terenach okrajkowych pomiędzy łąką i lasem. 

Gatunek charakterystyczny dla zespołu (Ass.) Juncetum subnodulosi ze związku łąk kaczeńcowych (Calthion palustris).

Zagrożenia i Ochrona: Gatunek podlegający ochronie częściowej, do 2014 r. podlegał ochronie ścisłej  ze względu na drastyczny spadek liczebności populacji. Głównym zagrożeniem jest utrata siedlisk wskutek odwodnienia łąk, melioracji terenów bagiennych i zaprzestania tradycyjnego użytkowania łąkowego. Intensyfikacja rolnictwa – nawożenie mineralne, silna mechanizacja, wielokrotne koszenie – eliminuje stanowiska gatunku.

Innym często występującym zagrożeniem jest sukcesja naturalna – zarastanie łąk krzewami i drzewami w wyniku zaprzestania wypasu lub koszenia – prowadzi do zacienienia i zaniku populacji. Storczyki wymagają dobrze oświetlonych, regularnie użytkowanych ekstensywnie łąk.

Dodatkowe zagrożenia to eutrofizacja siedlisk (spływy nawozów), nielegalny zbiór ozdobnych roślin oraz fragmentacja krajobrazowa utrudniająca przepływ genów między izolowanymi populacjami. Zmiany klimatyczne, szczególnie przedłużające się susze, negatywnie wpływają na wilgotne siedliska preferowane przez gatunek. Ochrona wymaga zachowania ekstensywnego użytkowania łąk i przywrócenia naturalnego uwodnienia torfowisk.

Mieszańce: Jest to jeden z najpowszechniejszych gatunków storczyków w kraju i jeden z najbardziej zróżnicowanych. Posiada wiele form i kształtów, nieraz bardzo różnych od siebie. Dodatkowo tworzy wiele mieszańców z innymi, podobnymi do siebie gatunkami co jeszcze bardziej utrudnia identyfikację.

Kukułka ta tworzy liczne mieszańce z innymi gatunkami:

• Dactylorhiza x braunii z kukułką Fuchsa,
• Dactylorhiza x aschersoniana z kukułką krwistą,
• Dactylorhiza x godferyana z kukułką zaniedbaną
• Dactylorhiza x kuehnensis z kukułką Ruthego.

Zidentyfikowano także mieszańce między rodzajowe z gółką długoostrogową (x Dactylodenia comigera), storczykiem błotnym, storczykiem cuchnącym, storczykiem męskim oraz ze storczykiem samiczym. To wszystko powoduje, że identyfikację wielu okazów mogą podjąć tylko ludzie z odpowiednim wykształceniem i doświadczeniem.