Ozorka zielona
19 stycznia 2020OZORKA ZIELONA (Coeloglossum viride)
Niepozorna i często niedoceniania ozorka, a raczej kukułka, jest jednym z rzadszych storczyków na terenie Dolnego Śląska. Spotkać ją można obecnie głównie w Karkonoszach, gdzie i tak w większości rośnie w miejscach poza szlakami. Gatunek do niedawna tworzył swój własny, monotypowy rodzaj. Obecnie został przeniesiony i stanowi najświeższy dodatek do rodzaju Dactylorhiza.
Storczykowate (Orchidaceae)
Okres kwitnienia: VI-VII
Taksonomia: Wg nowszych ujęć taksonomicznych, gatunek zaliczany jest obecnie do rodzaju kukułka (Dactylorhiza) jako Dactylorhiza viridis. Polska tradycyjna nazwa dotychczas nie uległa zmianie ze względu na stosowanie takiego rozwiązania w krajowych wykazach taksonomicznych.
Wygląd: Jest to wieloletnia roślina osiągająca wysokość 5-25 cm, rzadziej do 30 cm. Posiada lekko zaokrąglone dwudzielne bulwy podziemne o białawej barwie, z których jedna jest zeszłoroczna i pomarszczona, druga młoda i jędrna – stanowią one rezerwuar składników pokarmowych.
Wyrastająca z bulwy łodyga jest prosta, nierozgałęziona, bladozielona, czasem z lekkim fioletowym nalotem w górnej części. Liście skrętolegle, w liczbie 3-6 (najczęściej 4-5). Dwa dolne liście są największe, jajowate, tępe na wierzchołku i zwężające się w nasadzie w krótką pochwę. Górne liście mniejsze, lancetowate, przechodzące stopniowo w przysadki. Liście mają barwę zieloną, są błyszczące, bez plam, całobrzegie.
Kwiatostan kłosowaty, cylindryczny lub kolumnowy, stosunkowo krótki, składający się z 5-25 (zazwyczaj 10-20) kwiatów. Kwiat są początkowo skupione, potem luźniej osadzone. Przysadki są zielone, lancetowate, zwykle równe lub nieco dłuższe od zalążni. Kwiaty niewielkie, mają barwę zielonkawą, żółtozieloną lub brązowozieloną, często z brązowym lub czerwonawym nalotem.
Okwiat składa się z 6 listków okwiatu ułożonych w 2 okółki. Zewnętrzne listki okwiatu (3 działki) jajowate, tępe, długości 4-6 mm, są stulone tworząc charakterystyczny „hełm”. Dwa wewnętrzne boczne listki okwiatu (płatki) nieco mniejsze, wąskie, również ukryte w hełmie.
Warżka skierowana ku dołowi, długości 6-10 mm, jest podłużna i płytko trójdzielna, łatka środkowa drobna i krótsza od bocznych. Łatki boczne dłuższe, wąskie i tępo zakończone. Warżka jest zielonkawobrązowa lub żółtozielona. Ostroga bardzo krótka, zredukowana do grubego woreczka długości 2 mm. Zalążnia jest skręcona, siedzaca, zielona.
W Polsce wyróżniono także odmianę var. vaillantii, która charakteryzuje się dużymi i dłuższymi przysadkami (do 3 razy dłuższymi od kwiatów).
Występowanie: Gatunek holarktyczny, rozprzestrzeniony w Europie, północnej i wschodniej Azji a także w północnej części Ameryki Północnej. Na terenie Europy zwarty zasięg obejmuje głównie obszary wyżynne, górskie i tereny w północnej części, tj. Wyspy Brytyjskie, Francję, północne i środkowe Włochy, Szwajcarię, południowe i środkowe Niemcy, kraje środkowoeuropejskie (południowa Polska, Czechy, Słowacja, Węgry), zachodnią część płw. Bałkańskiego (głównie Góry Dynarskie), Kaukaz, płw. Skandynawski, kraje nadbałtyckie, Białoruś, zachodnią Ukrainę i północno-zachodnią Rosję. Poza tym rozproszone stanowiska zlokalizowane są na całej Syberii i azjatyckich wybrzeżach Pacyfiku.
Podgatunek C.v. subsp. bracteatum występuje głównie w Ameryce Północnej (Kanada, Alaska, północne regiony Stanów Zjednoczonych) a także w północno-wschodniej Azji (Kamczatka, Wyspy Kurylskie, wschodnie Chiny). Odmiana C.v. var. islandicum występuje głównie na Islandii, Wyspach Owczych, północnej Skandynawii, północnych regionach Syberii (Jakucja, Czukotka) i na Alasce.
W Polsce gatunek rzadki, rozprzestrzeniony głównie na terenach górskich i podgórskich (Sudety, Karpaty, Małopolska), na niżu znacznie rzadszy, stwierdzony w regionach północno-wschodnich (Mazury, Warmia, Podlasie, Suwalszczyzna). Występuje w kilku górskich parkach narodowych, m.in. Gorczańskim, Karkonoskim, Pienińskim i Tatrzańskim. Na Dolnym Śląsku gatunek bardzo rzadki. Dawniej notowano wiele stanowisk w większości pasm górskich Sudetów i pojedynczo na niżu, większość dolnośląskich stanowisk jest wymarła lub historyczna. Obecnie jej występowanie potwierdzone jest zaledwie w dwóch regionach, Góry Bystrzyckie w Sudetach Środkowych oraz Karkonosze w Sudetach Zachodnich. Jedynie karkonoskie populacje są chronione w ramach parku narodowego.
Siedlisko: Roślina preferuje stanowiska otwarte lub widne, rzadko występuje w półcieniu, na glebach świeżych, umiarkowanie żyznych, zasobnych w węglan wapnia, ale także na obojętnych i kwaśnych. Notowana głównie na górskich murawach i halach, półkach skalnych, obrzeżach torfowisk, terenów źródliskowych i młak niskoturzycowych ale także w siedliskach okrajkowych, na brzegach rowów melioracyjnych i poboczy dróg lub widnych lasach iglastych i mieszanych. Jest to gatunek charakterystyczny dla rzędu muraw bliźniczkowych (Nardetalia). W Sudetach występuje głównie na psiarach ale także w zaroślach kosodrzewiny i w sąsiedztwie torfowisk.
Ochrona: Gatunek objęty ścisłą ochroną, ujęta do kategorii VU (narażony) wg Czerwonej listy roślin i grzybów. Głównymi zagrożeniami jest utrata i niszczenie siedlisk w skutek eutrofizacji muraw lub przekształcanie ich w pola uprawne, naturalne zarastanie muraw (sukcesja leśna) jak i celowe zalesianie.
