Żywiec dziewięciolistny

Żywiec dziewięciolistny (Dentaria enneaphyllos)

Kapustowate (Brassicaceae)

Okres kwitnienia: III-IV

Wygląd: Jest to wieloletnia roślina zielna dorastająca do 15–30 cm wysokości, tworzy podziemne, krótkie kłącza, z których wyrasta łodyga. Pęd jest brunatnozielony, wyprostowany i nierozgałęziony, na szczycie zebrane są trójlistkowe liście zebrane po trzy w okółek tuż pod kwiatostanem – stąd nazwa gatunkowa (enneaphyllos = dziewięciolistny, 3 × 3 listki). Listki są lancetowate, zaostrzone na końcach i ząbkowane na brzegach. Mają połyskujący, intensywnie zielony lub ciemnozielony kolor.

Kwiaty zebrane są w groniasty, niezbyt liczny kwiatostan, opadający lub lekko poziomy; mają barwę kremowobiałą lub bladożółtą. Każdy kwiat posiada kielich i koronę oraz po jednym słupku otoczonym sześcioma pręcikami. Kwitnienie rozpoczyna się wczesną wiosną, zanim na drzewach pojawią się liście.

Siedlisko: Roślina typowa dla żyznych lasów liściastych i mieszanych, głównie buczyn karpackich i sudeckich. Preferuje gleby głęboko próchniczne, wilgotne, zasobne w wapń, w głębokim lub częściowym cieniu. W Polsce jest gatunkiem charakterystycznym zespołu Dentario enneaphylli-Fagetum (żyzna buczyna sudecka) oraz ogólnie dla Fagion sylvaticae (lasy bukowye).

Występowanie: Gatunek notowany wyłącznie z terenów Europy obejmując swoim zasięgiem środkową i południowo-środkową część kontynentu, m.in. od Niemiec i Włoch na zachodzie, po Rumunię na wschodzie. Południową granicę wyznaczają kraje byłej Jugosławii oraz Albania. W Polsce gatunek notowany przede wszystkim z Sudetów oraz na pojedynczych stanowiskach w południowej i południowo-zachodniej części kraju a także na terenie Gór Świętokrzyskich i Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Na nizinie bardzo rzadki, najdalej wysunięte na północ stanowisko w Polsce odnotowano w okolicach Poznania w zasięgu Parku Krajobrazowego „Puszcza Zielonka”.

Na Dolnym Śląsku stwierdzony głównie w Sudetach, gdzie jednocześnie notuje się największe zagęszczenie krajowych stanowisk. Występuje na pojedynczych stanowiskach w niemal wszystkich pasmach, od Gór Izerskich, Gór Kaczawskich i Karkonoszy na zachodzie, poprzez Sudety Środkowe (Góry Bystrzyckie, Góry Stołowe, Góry Sowie, Góry i Pogórze Orlickie), kończąc na Sudetach Wschodnich (Masyw Śnieżnika z Krowiarkami, Góry Złote, Góry Bialskie). Na obszarze Przedgórza i Pogórza rzadszy, stwierdzony głównie na Pogórzu Kaczawskim i Pogórzu Wałbrzyskim. Na nizinie bardzo rzadki, jedno z najbardziej wysuniętych na północ stanowisk notuje się przy granicy z województwem lubuskim w Borach Dolnośląskich koło Piotrowic.

Chroniony w kilku górskich parkach narodowych (Karkonoski, Gór Stołowych, Świętokrzyski) a także w licznych rezerwatach z siedliskami żyznej buczyny, m.in. Buczyna Piotrowicka, Cisy, Cisowa Góra, Jaskinia Niedźwiedzia, Wodospad Wilczki i Zimna Woda.

Ogólne informacje: Mimo stosunkowej rzadkości, gatunek nie podlega ochronie. Uznawany jest za relikt z minionych okresów klimatycznych, obecnie traktowany jako gatunek górski typowy dla dojrzałych lasów bukowych.

Żywiec jest gatunkiem o dosyć wąskim wachlarzu siedliskowym. Powoduje to występowanie licznych czynników zagrażających poszczególnym populacjom. Główne zagrożenia to:

• zmiany w gospodarce leśnej – usuwanie martwego drewna, intensywna zrębowa wycinka buczyn, bezpośrednie niszczenie roślin w czasie wycinek, zmiana naświetlenia oraz zmiany mikroklimatyczne związane z odsłonięciem runa leśnego
• zmiany hydrologiczne – osuszanie siedlisk leśnych, szczególnie na stokach
• ekspansja obcych gatunków – np. niecierpka drobnokwiatowego, który może wypierać roślinność runa
• zmiany klimatyczne – przesuszenie i ocieplenie lasów górskich niekorzystnie wpływa na wilgotne siedliska buczyn

Populacje są zazwyczaj nieliczne i silnie związane z dobrze zachowanymi, starymi lasami bukowymi, co czyni gatunek wrażliwym na wszelkie przekształcenia tych ekosystemów.