Buczyna Trzebnicka
22 listopada 2017Największy zwarty kompleks leśny w bezpośredniej okolicy miasta, który obejmuje dobrze zachowane lasy bukowe z bogatym runem leśnym i okazałymi drzewami. Teren stanowi ważną ostoję dla roślin i zwierząt pośród miejsko-rolniczej pustyni jaka występuje w tej części wzgórz. Jest to miejsce szczególnie urokliwe wczesną wiosną oraz późną jesienią. Jednak miłośnik przyrody znajdzie tutaj ciekawe rzeczy o każdej porze roku.
Typ ochrony: krajobrazowy
Data utworzenia: brak
Powierzchnia: ok. 60 ha
Powiat: Trzebnicki
Gmina: Trzebnica
Nadleśnictwo: Oborniki Śl.
Położenie i Budowa
Niewielki obszar leśny położony jest w środkowej części Wzgórz Trzebnickich, stanowiących mezoregion Wału Trzebnickiego. Teren znajduje się w południowo-wschodniej części miasta Trzebnicy i zajmuje powierzchnię około 60 ha. Od północy i zachodu graniczy bezpośrednio z zabudowaniami miejskimi, od wschodu i południa granicę wyznacza droga powiatowa.
Położony jest na terenie o urozmaiconej rzeźbie składającej się z licznych wąwozów, dolinek i wzniesień. Najwyższe jest wzgórze o nazwie Trzy Widoki (244 m n.p.m.), na którym dawniej stała drewniana wieża widokowa. Była z niej dobrze widoczna panorama na otaczające miasto wzgórza. Stoki zbudowane są z utworów morenowych (żwirów, glin) oraz utworów starszego pochodzenia, głównie trzeciorzędowego (iły i piaski). Wszystkie te utwory są silnie sfałdowane, pomieszane, o zaburzonym układzie spowodowanym ruchami lodowców. Całość tworzyła wał moreny spiętrzonej, utworzonej przez lodowiec z okresu jednego ze stadiałów zlodowacenia środkowopolskiego (stadiał Warty).
Wierzchnie warstwy pokryły eoliczne osady lessowe i lessopodone. Jest to pylista skała osadowa o przeważnie płowożółtej barwie (czasem brązowej, szarawej lub czerwonawej, zależnie od składu minerałów). Materiał cechuje duża podatność na erozje, w tym wymywanie. Jednocześnie less ma właściwości, w tym utrzymywania wysokich, pionowych ścian. Wszystko to sprawia, że w podłożu lessowym często tworzą się liczne wąwozy, w tym liczne mniejsze i większe wąwozy na południowych i zachodnim fragmentach obszaru. Dolinki na terenie Buczyny Trzebnickiej wyglądem nawiązują do typu suchej doliny, pozbawionej naturalnego potoku płynącego dołem, o bardzo wąskiej gardzieli.
Podłoże lessowe jest z domieszką materiału żwirowego pochodzenia glacjalnego lub fluwioglacjalnego. Taka struktura zapewnia korzystne właściwości fizyczne – dobrą przepuszczalność zapobiegającą stagnacji wody oraz jednocześnie odpowiednią retencję wilgoci w okresach suszy. Wysoka zawartość węglanów, charakterystyczna dla lessów, sprzyja rozwojowi bogatej flory, podczas gdy akumulacja próchnicy w warstwach powierzchniowych zapewnia żyzność i dostępność składników pokarmowych.
Roślinność
Teren charakteryzuje się mozaikową strukturą siedlisk leśnych, zdominowaną przez zróżnicowane siedliska lasów bukowych, które wykształciły się na lessowych stokach pociętych siecią głębokich wąwozów. Ta urozmaicona rzeźba terenu, będąca efektem długotrwałej działalności czynników erozyjnych na plastycznych osadach lessowych, tworzy niezwykle zróżnicowane warunki siedliskowe i mikrośrodowiskowe, sprzyjające rozwojowi bogatych fitocenoz leśnych.
Przeważającą pod względem bogactwa roślinnego jest żyzna buczyna niżowa (Galio odorati-Fagetum) – jeden z najbardziej wartościowych przyrodniczo typów lasów liściastych strefy umiarkowanej. Zbiorowisko to wykształciło się na niżej położonych fragmentach stoków oraz dnach wąwozów, gdzie gromadzi się wilgotniejsze, żyzne podłoże o korzystnych właściwościach fizycznych i chemicznych. Lessowo-żwirowa gleba, wzbogacona humusem i produktami wietrzenia skał macierzystych, charakteryzuje się dobrą przepuszczalnością oraz wysoką pojemnością wodną, co zapewnia optymalne warunki dla rozwoju bogatego runa leśnego.
Drzewostan zdominowany jest przez buka zwyczajnego, który tworzy zwarte, ciemnozacienione wnętrza leśne o charakterystycznej strukturze przestrzennej. Towarzyszą mu w niewielkich proporcjach inne gatunki liściaste, w tym klon pospolity, lipa drobnolistna oraz dąb szypułkowy, które lokalnie wzbogacają skład drzewostanu. Sporadycznie notowany jest również modrzew europejski, stanowiący prawdopodobnie relikt dawnych nasadzeń. Niestety, w drzewostanie obecne są także gatunki obcego pochodzenia, będące śladem historycznych działań gospodarczych – robinia akacjowa oraz dąb czerwony, które zaburzają naturalny charakter zbiorowisk. Za kilka lub kilkanaście dekad, nazwa „Las Bukowy” stanie się nieaktualna. W wielu fragmentach lasu buki zostają wypierane przez klony, lipy i graby tworzące lasy grądowe. Także podszyt zostaje zdominowany przez młode drzewka klonowe i lipowe kosztem podrostu bukowego. Dotyczy to zwłaszcza centralnej i północnej części lasu.
Warstwa runa cechuje się wyjątkowym bogactwem gatunkowym i tworzy malownicze aspekty sezonowe. Skład florystyczny obejmuje liczne gatunki charakterystyczne dla żyznych buczyn, w tym rozległe kępy marzanki wonnej, której intensywny zapach kumaryny wypełnia wnętrza leśne, a także konwalię majową, konwalijkę dwulistną, zawilca gajowego i zawilca żółtego. Miejscami występują kępy miodunki ćmej, fiołka leśnego oraz ziarnopłonu wiosennego.
Warto dodać, że na terenie lasu stwierdzono występowanie skrajnie rzadkiego na Dolnym Śląsku gatunku storczyka – buławnika czerwonego. Jednak dane te pochodzą jeszcze z lat 90. ubiegłego wieku. Obecnie brakuje aktualnych informacji, czy roślina dalej występuje w Lesie Bukowym.
Znacznie uboższa ale zajmująca większą powierzchnię jest kwaśna buczyna niżowa (Luzulo pilosae-Fagetum). Rozmieszczenie kwaśnej buczyny wiąże się bezpośrednio z procesami geomorfologicznymi zachodzącymi na lessowych stokach. Wyżej położone partie terenu, szczególnie szczyty grzbietów i południowe fragmenty zboczy, narażone są na intensywną erozję i wymywanie składników pokarmowych. Wody opadowe, spływając grawitacyjnie po nachylonych powierzchniach, transportują rozpuszczone minerały, drobne cząsteczki glebowe oraz materię organiczną w kierunku niżej położonych partii terenu. W konsekwencji tego procesu, górne partie stoków stopniowo ubożeją w substancje odżywcze – następuje proces oligotrofizacji gleby.
Jednocześnie wymywanie węglanów z górnych warstw profilu glebowego prowadzi do zakwaszenia podłoża. Gleba traci swoją naturalną zdolność buforową, a pH obniża się do wartości kwaśnych (typowo 4,5-5,5), co radykalnie zmienia warunki dostępności składników pokarmowych oraz składu glebowy.
Dodatkowo, wyżej położone i bardziej eksponowane fragmenty stoków, szczególnie o ekspozycji południowej, poddawane są silniejszemu oddziaływaniu promieniowania słonecznego, co prowadzi do przesuszenia górnych warstw gleby w okresach letniej suszy. Brak stałego uwilgotnienia w połączeniu z ubóstwem składników pokarmowych tworzy siedliska oligotroficzne, sprzyjające wykształceniu się kwaśnej buczyny niżowej.
Mchy, dzięki swojej zdolności do pobierania składników pokarmowych bezpośrednio z atmosfery oraz niskim wymaganiom troficznym, skutecznie kolonizują ubogie siedliska kwaśnej buczyny. Tworzą charakterystyczne, miękkie dywany pokrywające glebę, zgromadzone liście oraz podstawy pni drzew. Wśród paproci pospolitych w tym zbiorowisku należy wymienić nerecznicę samczą (Dryopteris filix-mas), paprotkę zwyczajną oraz miejscami orlicę pospolitą – gatunki zdolne do wegetacji w warunkach ograniczonej dostępności składników mineralnych.
Pomimo swojego florystycznego ubóstwa, kwaśna buczyna pełni istotne funkcje ekologiczne. Stanowi typ zbiorowiska doskonale przystosowanego do trudnych warunków siedliskowych, stabilizuje lessowe zbocza przed erozją oraz zapewnia ciągłość pokrywy leśnej na obszarach, gdzie wykształcenie żyznej buczyny nie jest możliwe. Jest również ważnym składnikiem mozaiki siedlisk leśnych, zwiększającym ogólną heterogeniczność przestrzenną ekosystemu i tym samym jego odporność na zaburzenia środowiskowe.
Przenikanie się żyznej i kwaśnej buczyny tworzy złożony system ekotonów – stref przejściowych o pośrednich cechach, które mogą stanowić cenne siedliska dla gatunków o szerszych tolerancjach ekologicznych.
Tereny okrajkowe zdominowane są przez gatunki synantropijne i ruderalne, głównie uciekinierów z okolicznych ogrodów i parków. Liczne są tutaj niecierpki (drobnokwiatowy i gruczołowaty), pokrzywa zwyczajna, babka lancetowata i szerokolistna, wierzbownice, karbieńce i słonecznik bulwiasty. Większość to gatunki preferujące tereny nasłonecznione, dlatego nie wnikają one zbytnio w głąb lasu. Ma to korzystny wpływ na skład gatunkowy buczyny albowiem zachowuje ona względnie naturalny charakter. Jedynie w miejscach przeprowadzonej rębni wykształcają się zbiorowiska porębowe (Atropetalia), gdzie występują takie gatunki jak wierzbówka kiprzyca, trzcinnik piaskowy, poziomka pospolita oraz liczne gatunki jeżyn.
Grzyby
Stosunkowo bogata jest mykobiota, szczególnie późnym latem i jesienią w runie leśnym widoczne są liczne owocniki różnego rodzaju grzybów. Można tutaj napotkać m.in. gąski, grzybówki, lakówki, twardzioszki, muchomory, próchnilce, purchawki i opieńki miodowe. Do gatunków rzadkich należy Kolczatek strzępiasty (Hericium cirrhatum). Jest to nadrzewny grzyb tworzący kremowobiałe owocniki o średnicy do 30 cm. Składają się one na muszlowate, nieregularne płaty zrośnięte w trzonie z kolczastym hymenoforem od spodu. Przez niedoświadczonych grzybiarzy, może być brany za soplówkę. Pojawia się głównie latem i wczesną jesienią, na butwiejącym drewnie bukowym. Jest to stosunkowo rzadki grzyb. Z tego względu został ujęty na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ze statusem „V” – narażony.
Inne
Ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo miasta, teren ten od dawna ulega silnej presji ludzkiej. Las poszatkowany jest wieloma ścieżkami i szlakami, w tym o utwardzonej nawierzchni, które prowadzą do licznych struktur budowlanych takich jak Kościółek Leśny (Kościół Czternastu Wspomożycieli, założony w 1886 r.) i szlak Kalwarii Trzebnickiej składający się z 16 kaplic rozsianych po pagórkach lasu. W planach zagospodarowania planowane jest utworzenie na tym terenie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego obejmującego oddziały 498, 499 oraz 500 w leśnictwie Trzebnica, obręb leśny Oborniki Śląskie.
W południowej części kompleksu, naprzeciw bramy wjazdowej na teren kościoła znajduje się okazały pomnikowy modrzew europejski o obwodzie pnia 262 cm i wysokości całkowitej około 38 m. Samo drzewo ulokowane jest w bezpośrednim sąsiedztwie buków, które praktycznie całkowicie zasłaniają koronę drzewa przez co jedynie dobrze widocznym fragmentem modrzewia jest dolna część jego pnia. Jest to jedyny pomnik przyrody na terenie lasu, mimo iż wiele drzew (głównie buków) posiada wymiary pomnikowe.
Zagrożenia
Bardzo duże. Teren nie jest objęty jakąkolwiek formą ochrony, stąd też prowadzona jest tam bardzo intensywna wycinka drzew bukowych, miejscami o charakterze rębni gniazdowej. Powoduje to znaczne zaburzenie przestrzenne i siedliskowe albowiem w miejscach wycinek dochodzi do nienaturalnie wzmożonego wzrostu młodych buczków, które całkowicie blokują dostęp światła do runa leśnego. Dodatkowo w miejscach tych rozwija się roślinność porębowa, m.in. jeżyny i trawy. Działanie takie uniemożliwia wzrost jakimkolwiek leśnym gatunkom roślin, w tym rzadkim lub chronionym. Dodatkowo bezpośrednia bliskość siedzib ludzkich, w tym o charakterze miejskich osiedli, powoduje wzmożony ruch, powodujący płoszenie leśnej zwierzyny oraz wzmagający ryzyko potencjalnych szkód w runie leśnym (zrywanie lub wykopywanie roślin, grzybiarstwo).
Wrażenia osobiste
Moje odczucia po odwiedzeniu tego obszaru są mieszane i można je określić jako umiarkowanie pozytywne, choć z dużą dozą rozczarowania wynikającego z konfrontacji naturalnego potencjału tego miejsca z rzeczywistością jego obecnego zagospodarowania. Obszar lessowej buczyny, ze swoimi głębokimi wąwozami, bogatym runem i malowniczą rzeźbą terenu, mógłby bez wątpienia stanowić jeden z najpiękniejszych i najbardziej wartościowych przyrodniczo zakątków Wzgórz Trzebnickich – perłę tego regionu, miejsce kontemplacji i edukacji przyrodniczej. Niestety, potencjał ten jest systematycznie i nieodwracalnie marnowany przez agresywną działalność gospodarczą prowadzoną przez lokalne nadleśnictwo.
Szczególnie bulwersujący jest fakt, że intensywna gospodarka leśna w postaci licznych rębni i trzebieży prowadzona jest praktycznie w granicach administracyjnych miasta, na terenie który pełni kluczową funkcję rekreacyjną dla lokalnej społeczności. Las stanowi bowiem jedną z głównych atrakcji przyrodniczych dla mieszkańców, którzy licznie i regularnie odwiedzają ten teren – spacerując, uprawiając nordic walking, obserwując przyrodę czy po prostu szukając wytchnienia od miejskiego zgiełku. Obecność licznych ścieżek, znaków zdeptania i śladów intensywnego użytkowania rekreacyjnego świadczy o tym, że mieszkańcy traktują ten obszar jako „swój” las, miejsce codziennego obcowania z naturą.
Tym bardziej niezrozumiałe jest prowadzenie w takim miejscu intensywnych zabiegów gospodarczych, które skutkują wycinką dorodnych, często wielowiekowych buków – drzew stanowiących żywy pomnik historii i fundament unikalnego ekosystemu leśnego. Podczas wizytacji terenu natrafiłem na świeże ślady po wycinkach: pniaki, głębokie koleiny wyryte przez ciężki sprzęt zrywkowy w delikatnej glebie lessowej, sterty gałęzi i sterty pociętych kłód oczekujących na transport. Widok ten kontrastuje dramatycznie z malowniczymi fragmentami zachowanych, nienaruszonych partii buczyny, gdzie stare buki tworzą katedralne wnętrza leśne pełne półmroku i spokoju.
Krajobraz zostaje również nieodwracalnie zniszczony. Miejsca niegdyś pełne harmonii i estetyki naturalnego lasu zamieniają się w chaotyczne poletka zarośnięte ruderalnymi gatunkami, z pniami drzew pozostawionymi jak po katastrofie. Wartość estetyczna i rekreacyjna terenu gwałtownie spada, a mieszkańcy tracą możliwość obcowania z dojrzałym, naturalnym ekosystemem leśnym – dobrem coraz rzadszym w intensywnie zagospodarowanym krajobrazie Polski.
To, co budzi szczególne zdumienie, to prowadzenie takich działań w XXI wieku, w czasach rosnącej świadomości ekologicznej i zrozumienia wartości naturalnych ekosystemów. Paradoksalnie, praktyki te nie są odosobnione – stanowią przykład bardzo powszechnego zjawiska w polskim leśnictwie, gdzie priorytetem pozostaje produkcja drewna, a nie ochrona lasów czy funkcje społeczne lasów. Mimo deklaracji o „trwale zrównoważonej gospodarce leśnej” i „wielofunkcyjności lasów”, w praktyce nadleśnictwa często traktują nawet najbardziej wartościowe przyrodniczo obszary jako źródło surowca drzewnego.
Informacje praktyczne:
- bardzo dobry dojazd, las okalają drogi, w tym drogi powiatowe a w części zachodniej ulokowane są także parkingi
- teren poprzecinany jest gęstą siecią ścieżek, którymi poprowadzono równie gęstą sieć szlaków i ścieżek dydaktycznych. Sąsiedztwo miasta oraz ilość ścieżek powoduje, że jest to teren chętnie odwiedzany przez liczną grupę mieszkańców
- teren łatwy do zwiedzania, w tym także dla rodzin z dziećmi i osób starszych
- w sąsiedztwie znajduje się wiele innych atrakcyjnych przyrodniczo terenów jak Piekielny Wąwóz, Wąwozy Lessowe pod Taczalinem Małym, Lessy Winnej Góry, Las w Borkowicach, Murawy Napiaskowe oraz zgrupowania pomników przyrody w Cerekwicy i Głuchowie Górnym
- najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: kwiecień (wczesnowiosenne geofity), maj (wiosenne geofity), jesień (przebarwiające się liście, grzyby)
