Łacha Jelcz

26 listopada 2017 Wyłączono przez admin

Łacha Jelcz jest starorzeczem Odry, będący jednym z większych stanowisk rzadkiej i chronionej rośliny kotewki orzecha wodnego, która została objęta ochroną w ramach rezerwatu. Teren stanowi jeden z dwóch rezerwatów w województwie powołanych specjalnie dla ochrony tej rzadkiej rośliny. Jest to obszar występowania wielu cennych siedlisk z chronionymi gatunkami roślin, płazów, owadów oraz ptaków wodno-błotnych.

Typ ochrony: wodny

Data utworzenia: 1954

Powierzchnia: 59,68 ha

Powiat: Oławski

Gmina: Jelcz-Laskowice

Nadleśnictwo: Oława

Rezerwat został powołany Zarządzeniem Nr 80 Ministra Leśnictwa z dnia 24 kwietnia 1954 roku (MP nr A-46 poz. 650) w sprawie uznania za rezerwat przyrody. Pierwotnie głównym przedmiotem ochrony w rezerwacie było naturalne stanowisko chronionego gatunku rośliny wodnej – kotewki orzecha wodnego, obecnie zmienione na ochronę ekosystemu starorzecza, czyli jego florę, faunę, roślinność i naturalne procesy sukcesyjne. Zmiany dotyczyły także powiększenia rezerwatu, z pierwotnych 6,90 ha (oddział leśny 54 g, położony w leśnictwie Jelcz, obręb Oława) do obecnych 59,68 ha (wydzielenia: 54 b, c, d, f, g, k, l, m, 54A f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p oraz 54 ~c, 54A ~a obrębu leśnego Oława).

Położenie

Chroniony obszar położony jest we wschodniej części województwa, w regionie Pradoliny Wrocławskiej na odcinku powiatu oławskiego, ciągnąc się wzdłuż wału przeciwpowodziowego w południowej części miasta Jelcz-Laskowice. Pierwotnie rezerwat obejmował jedynie wschodni fragment starorzecza Łacha Farna. Obecnie ochrona została rozszerzona na cały zbiornik wraz z otaczającymi je siedliskami leśnymi i łąkowymi. Obszar rezerwatu rozciąga się od drogi powiatowej 455 do rzeki Odry, gdzie północną granicę wyznacza wał przeciwpowodziowy a południową częściowo rzeka Smortawa. Całość obejmuje oddziały leśne nadleśnictwa Oława.

Roślinność

Łacha Jelcz obejmuje starorzecze o długości około 1500 m, położone na prawym brzegu Odry, które w zachodniej części posiada połączenie z rzeką. Występuje tu bogata mozaika siedlisk, głównie zbiorowiska roślinne otwartych wód, płytkich zbiorników i zbiorników ulegających wypłycaniu i zarastaniu oraz zbiorowiska leśne i łąkowe. Najważniejszy przedmiot ochrony na tym terenie, czyli stanowisko kotewki orzecha wodnego traktowane jest jako zanikające już od lat 70-tych.

Fluktuacje populacji są skrajnie duże i wahają od kilkuset do ponad 600 tysięcy (wówczas pokrywa niemal całą powierzchnię tafli zbiornika). Jednak takie bogate wystąpienia od dawna nie są notowane. Poziom liczebności zależy m.in. od poziomu fal powodziowych i temperatur wody w zimie. Zbiornik posiada dobrze rozwiniętą roślinność strefową, obejmującą pas szuwarów z tatarakiem trawiastym, kosaćcem żółty i turzycami. Miejscami towarzyszą im inne rośliny przybrzeżne jak psianka słodkogórz, jeżogłówka gałęzista, żabieniec babka-wodna, knieć błotna i strzałka wodna. W strefie zbiorowisk roślinności wynurzonej i pływającej notuje się liczne rdestnice, salwinię pływającą, grążela żółtego i grzybienia białego.

Na chwilę obecną na terenie Łachy Jelcz stwierdzono występowanie około 320 gatunków roślin, stawiając je w czołówce oławskich rezerwatów pod względem bioróżnorodności, wszystko to za sprawą znacznego poszerzenia granic rezerwatu o różnorodne siedliska otaczające zbiornik. W części lądowej rezerwatu dominują zbiorowiska leśne, gdzie wykształciły się głównie zbiorowiska obejmujące wielogatunkowe łęg i grądy, m.in. grąd środkowoeuropejski (Galio-Carpinetum) w wariancie wilgotnym, którego drzewostan buduje przede wszystkim dąb szypułkowy z dużym udziałem grabu pospolitego i lipy drobnolistnej. W runie rosną liczne geofity, m.in. zawilec gajowy, kruszczyk szerokolistny, podagrycznik pospolity, śnieżyczka przebiśnieg, przytulia wonna. Grądy wykształciły się na najmniej zabagnionych fragmentach, przede wszystkim na wywyższeniach terenu oraz obszarach najdalej położonych od zbiornika.

W miejscach silnie uwodnionych i w obniżeniach terenu, grądy zostają zastąpione przez zbiorowiska łęgów wiązowo-jesionowych (Ficario-Ulmetum campestre). Drzewostan składa się głównie z dębu szypułkowego, wiązu pospolitego i wiązu górskiego, podczas gdy warstwa podszytu zdominowana jest przez czeremchę pospolitą oraz derenia świdwę, głóg jednoszyjkowy i trzmielinę pospolitą, a także szakłak pospolity, kalina koralowa, leszczyna pospolita i porzeczka czerwona. W runie leśnym oprócz kilku gatunków typowych także dla grądu (zawilce, kokorycze), można zaobserwować m.in. czosnaczek pospolity, bluszczyk kurdybanek, trędownik bulwiasty, śledziennica skrętolistna, kopytnik pospolity, gwiazdnica gajowa, złoć żółta, ziarnopłon wiosenny, czartawa pospolita i czyściec leśny.

Dodatkowo poza lasami, na obszarach otwartych stwierdzono nizinne łąki aluwialne określane jako łąka wyczyńcowa (Alopecurion). Jest to typ łąki charakterystyczny dla terenów wilgotnych w pobliżu zbiorników i cieków wodnych, przede wszystkim doliny rzeczne, gdzie zajmuje wyższe tarasy, rzadziej narażone na zalewanie. Podłoże składa się na różnorodne mady rzeczene, typ gleby bogaty w próchnicę oraz frakcje pyłowe i ilaste, przy czym gleby te nie wykazują tendencji do przekształcania się w gleby torfowe. Odczyn waha się od lekko kwaśnego do obojętnego (pH 5,5–7), a wody gruntowe występują płytko, już na głębokości 30–120 cm. Na łące dominuje tytularny gatunek trawy – wyczyniec łąkowy, któremu towarzyszy wiele rzadkich gatunków roślin (czosnek kątowy, fiołek wyniosły, selernica żyłkowana).

Na łąkach wyczyńcowych roślinność szuwarowa z klasy Phragmitetea pojawia się stosunkowo rzadko – jedynie w bardziej uwilgotnionych wariantach siedliska. Na terenach o niższym uwilgotnieniu łąki wyczyńcowe ustępują zbiorowiskom należącym do klasy Molinio-Arrhenatheretea, które można spotkać już poza granicami rezerwatu. W najsuchszych fragmentach pojawiają się niewielkie powierzchnie muraw napiaskowych z goździkiem kropkowanym i zawciągiem pospolitym.

Siedliska roślinności wodno-błotne stanowią bardzo ważną grupę, głównie ze względu na to, że znaczną część powierzchni rezerwatu stanowi zbiornik wodny i kanały. Chodzi tu przede wszystkim o roślinność związaną z siedliskami wodnymi obejmujące liczne zbiorowiska makrofitów w mezotroficznych i eutroficznych zbiornikach wód śródlądowych z rzędu Potametalia, Nymphaeion i Hottonion zasiedlających przybrzeżne strefy oraz miejsca w płytkich częściach zbiorników wodnych.

Siedliska typowo wodne stopniowo przechodzą w mniej lub bardziej szeroką strefę szuwarów (Phragmitetalia), tworzących liczne zbiorowiska i zespoły szuwarów trawiastych, szuwarów wielkoturzycowych, trzcinowisk i innych szuwarów z udziałem okazałych bylin dwuliściennych. Wszystkie one występują w płytkiej strefie przybrzeżnej i nadbrzeżnej stojących i płynących wód śródlądowych. W większości tworzą je głównie pospolite gatunki jak pałka szerokolistna, bardzo liczne turzyce, sit, sitowia i trzcina. Towarzyszą im inne rośliny m.in. tatarak trawiasty, psianka słodkogórz, oczeret jeziorny, kropidło wodne, kosaciec żółty i krwawnica pospolita. W obszarach wodnych i brzegowych notowane jest cały szereg zbiorowisk, wśród których najcenniejsze lub najważniejsze to:

zespół rzęsy drobnej i salwinii pływającej (Lemno minoris-Salvinietum natantis), rzadki zespół roślinny zasiedlający ciepłe i płytkie wody o niskim stopniu antropogenicznego zanieczyszczenia. Wśród gatunków charakterystycznych występuje objęta ochroną salwinia pływająca a także rzęsa drobna i spirodela wielokorzeniowa.
zespół „lilii wodnych” (Nupharo-Nymphaeetum albae), charakterystyczny zespół, który wyróżnia się występowaniem roślin o dużych pływających liściach i jaskrawych kwiatach. Występuje głównie w zbiornikach eutroficznych, gdzie poniekąd je tworzy albowiem zespół cechuje produkowanie znacznych ilości biomasy, co dodatkowo odgrywa istotną rolę w wypłycaniu zbiorników wodnych. Wśród gatunków charakterystycznych występują grzybienie białe, grążel żółty, rogatek krótkoszyjkowy, rdestnice, wywłócznik kłosowy i moczarka kanadyjska.
szuwar kosaćcowy (Iridetum pseudacori), zespół tworzący niewielkie płaty w strefach przejściowych pomiędzy płytką wodą i strefą brzegową, porastając ciepłe i eutroficzne wody. W siedlisku dominuje kosaciec żółty, któremu towarzyszą inne gatunki charakterystyczne dla zbiorowisk szuwarowych jak manna mielec, szczaw lancetowaty, krwawnica pospolita i tojeść pospolita.
zespół żabiścieku pływającego (Hydrocharitetum morsus-ranae). Jest to zespół tworzący niemal jednogatunkowe płaty żabiścieku w płytszych fragmentach zbiornika o żyznym podłożu i ciepłej, szybko nagrzewającej się wodzie. W siedlisku występuje tym także osoka aloesowata, rdestnica pływająca i rzęsa wodna.
roślinność przybrzeżna i szuwarowa, porastające brzegi stawów i kanałów, w skład której wchodzą głównie pospolite gatunki wodno-błotne takie jak jaskier wielki, pałka szerokolistna, łączeń baldaszkowy, psianka słodkogórz, mozga trzcinowata, strzałka wodna, żabieniec babka wodna, niezapominajka błotna czy knieć błotna (kaczeniec).

Wśród gatunków rzadkich i chronionych warto nadmienić:

Czosnek kątowy (Allium angulosum), rzadki gatunek objęty od 2014 r. ochroną częściową. Występuje głównie w dolinach rzecznych na siedlisku łąk selernicowych. Na terenie rezerwatu występują pojedyncze kępy, głównie w miejscach najlepiej nasłonecznionych i otwartych.
Grzybienie białe (Nymphaea alba), jedne z najbardziej rozpoznawalnych gatunków roślinności wodnej, którego śnieżnobiałe kwiaty pojawiają się masowo w południowej, dobrze nasłonecznionej części zbiorników. Jest to jeden z najważniejszych składowych tutejszej flory.
Kalina koralowa (Viburnum opulus), krzew rozkwitający późną wiosną, tworzący białe baldachy kwiatów i karminowe owoce jesienią. Do 2014 r. podlegał ochronie częściowej, obecnie niechroniony. Występuje głównie na obrzeżach lasów stanowiąc element okrajków i innych siedlisk ektonowych.
Kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine), jedyny przedstawiciel storczykowatych na tym terenie, który rośnie w wilgotnych i żyznych fragmentach łęgów. Miejscami można spotkać populacje liczące po kilkanaście kwitnących osobników.
Salwinia pływająca (Salvinia natans), wodna paproć o jasnozielonych liściach występująca w eutroficznych i ciepłych zbiornikach wodnych. W rezerwacie występuje pospolicie w cichych zatokach o spokojnej wodzie.
Śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis), niewielka roślina cebulowa o białych kwiatach z zielonymi plamkami na wewnętrznych płatkach. Jest to jeden z najpospolitszych chronionych gatunków w szeroko rozumianych lasach doliny Odry, dotyczy to także lasów, które zostały włączone do rezerwatu.
Wilczomlecz błotny (Euphorbia palustris), wysoka bylina o jaskrawych żółtych kwiatostanach, która preferuje tereny wilgotne i podmokłe. Na omawianym obszarze jest stosunkowo rzadki, gdzie zasiedla zarówno otwarte tereny bagienne, brzegi rowów melioracyjnych a także obszary trzcinowisk i widnych zarośli. Występuje w wielu mniejszych i większych skupiskach liczących przeważnie po kilka-kilkanaście osobników.

Najbardziej rzucającym się w oczy aspektem na tym terenie jest bogate stanowisko kotewki orzecha wodnego (Trapa nantas). Fluktuacje populacji są skrajnie duże i wahają od kilkuset do kilku tysięcy osobników (wówczas pokrywa niemal całą powierzchnię tafli zbiornika). Jednak takie bogate wystąpienia należą do rzadkości. Poziom liczebności zależy m.in. od poziomu fal powodziowych i temperatur wody w zimie a także konkurencyjności innych gatunków roślin, przeważnie gatunków tworzących pasy szuwarów i trzcinowisk.

Rozrost roślinności brzegowej powodowany jest głównie eutrofizacją zbiornika, która jest regulowana przez sezonowe wylewy Odry wymywającej nadmiar żyznego mułu. Niestety ale pomimo zalewania tych terenów w czasie powodzi, tutejsza populacja kotewki budzi coraz większe obawy. Jest ona swego rodzaju zaprzeczeniem, bowiem w całej dolinie Odry widoczny jest szybki rozrost populacji kotewki, jednak w rezerwacie od lat występuje tendencja spadkowa.

Fauna

Bogata ichtiofauna rezerwatu, obejmuje ponad 30 gatunków ryb, w tym chronione: piskorz, różanka pospolita i śliz pospolity. Poza tym odnotowano kilka gatunków płazów (m.in. żaba jeziorkowa, żaba wodna, żaba śmieszka, traszka zwyczajna, ropucha szara, kumak nizinny, rzekotka drzewna, łącznie 9 gatunków), które wiosną licznie składają skrzek w zakolach starorzecza i w trzcinowiskach. Na brzegach i wśród koron przybrzeżnych drzew stwierdzono około 20 gatunków gniazdujących ptaków. Nieliczne gady ograniczają się głównie do zaskrońca zwyczajnego, występującego w łęgach i nad brzegami oraz jaszczurki zwinki i żyworódki, które bytują na nasłonecznionych skarpach.

Wrażenia osobiste

Stosunkowo umiarkowanie pozytywne. Dużym plusem było powiększenie obszaru ochrony i to prawie 10-krotnie. Jednak pomimo wielu wizyt, nie udało się znaleźć większej liczby słynnej na ten rezerwat kotwewki. Zazwyczaj były to 1-2 osobniki lub charakterystyczne orzeszki wyrzucone na brzeg. Znacznie cenniejsze w mojej ocenie są sąsiednie starorzecza określane jako Matunin, na których corocznie widzę setki tysięcy rozet, pokrywających niemal całą taflę zbiornika. Jednak Matunin wciąż jest nieobjęty żadną formą ochrony, ani w postaci rezerwatu czy chociażby użytku ekologicznego. Wzdłuż Łachy Jelcz rozstawione są liczne tablice edukacyjne, na których zawarto najważniejsze informacje o tym terenie jak i jego roślinności.

Informacje praktyczne:

dobry dojazd, od strony ul. leśnej znajduje się niewielki parking z zainstalowanymi tam tablicami informacyjno-edukacyjnymi
wzdłuż rezerwatu ciągnie się wał przeciwpowodziowy, który umożliwia zejście w dogodnym momencie
na terenie rezerwatu nie ma wytyczonych szlaków, jednak wzdłuż północnego brzegu istnieje odchodząca od parkingu droga, która została wydeptana przez licznie odwiedzających ten teren wędkarzy. Niestety ścieżka jest ślepym traktem, który nie posiada drugiego wyjścia, przez co trzeba wrócić aby wyjść z rezerwatu
od południowej strony nie ma żadnych dróg ani ścieżek, przez co trzeba poruszać się w gąszczu roślinności
ze względu na błotno-wodny charakter większości siedlisk zwiedzanie ich w okresie letnim może być mało przyjemne (liczne komary, wybujała roślinność trawiasta i turzycowa, podmokła gleba)
w bezpośredniej okolicy znajdują się pomnikowe drzewa (3 dęby w bezpośrednim sąsiedztwie i 2 dęby przy drodze w kierunku Janikowa) oraz drugie starorzecze o nazwie Matunin, które charakteryzuje równie bogata roślinność i oraz bardzo duża populacja kotewki. Jest to miejsce dużo bardziej dostępne i wygodniejsze w poruszaniu się
w odległości kilku minut jazdy autem znajdują się kolejne rezerwaty oławskie: Zwierzyniec, Kanigóra, Grodzisko Ryczyńskie oraz kilka kolejnych pomników przyrody
najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: kwiecień (wiosenne geofity), czerwiec (roślinność łąkowa), lipiec (kotewka, kruszczyki, szczyt wegetacji roślinności wodno-brzegowej).