Tereny Wodonośne

27 sierpnia 2018 Wyłączono przez admin

Tereny Wodonośne stanowią najcenniejszy pod względem florystycznym obszar miasta, zlokalizowany w wschodniej części pomiędzy dolinami Odry i Oławy. Obszar obejmuje całą mozaikę siedlisk, głównie nieleśnych, z których najważniejsze to cenne łąki trzęślicowe i łąki selernicowe z kilkunastoma chronionymi gatunkami roślin (goryczka wąskolistna, mieczyk dachówkowaty, czosnek kątowy, konitrut błotny). Dodatkowo miejsce to stanowi jedną z najważniejszych ostoi ptactwa wodno-błotnego w tej części kraju.

Większość obszaru Terenów Wodonośnych znajduje się w zarządzie Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Spółka S.A. we Wrocławiu, które wykorzystuje teren do poboru wody dla potrzeb produkcji i dostaw wody do miejskiej sieci wodociągowej. Obszar obejmuje mozaikę siedlisk na terenie osiedli Opatowice, Rakowiec, Bierdziany, Świątniki, Książę Wielkie i Małe, sięgając na tereny sąsiedniej gminy przy miejscowościach Trestno, Mokry Dwór, Blizantowice i Radwanice aż po miasto Siechnice. Nie ma oficjalnych granic Terenów Wodonośnych. Dla celów opisowych zostało przyjęte, że obejmują one następujące obszary:

tereny pomiędzy Odrą i Oławą na wysokości ulicy Międzyrzeckiej, włączając w to osiedla Siedlec, Bierdziany oraz Las Rakowiecki
całe osiedle Świątniki, wg osiedlowego podziału geodezyjnego miasta
zachodnią część Opatowic rozciągających się pomiędzy Oławą a wałem Opatowickim Zachodnim, włączając w to niewielkie osiedle Nowy Dom, sięgając do administracyjnych granic miasta
rozległy fragment gminy Święta Katarzyna rozpościerający się pomiędzy rzeką Oława i wałem Radwanice-Siechnice na odcinku od Mokrego Dworu do Siechnic.

Wg powyższych granic przyjmuje się, że obszar Terenów Wodonośnych obejmuje około 14 km², z czego około 5 km² przypada na administracyjne granice miasta Wrocław. Pozostała część leży na terenie gminy Święta Katarzyna oraz w niewielkim stopniu na terenie miasta Siechnice. Należy tu także zaznaczyć, że nasze pojęcie „Tereny Wodonośne” obejmuje całość terenu o zbliżonych parametrach i siedliskach. Powyższe granice nie są tożsame z terenami pod zarządem MPWiK, których obszar pokrywa się w dużej części z Terenami Wodonośnymi ale nie w całości.

Roślinność

Na większości cennych środowisk utworzono sieć Natura 2000 Grądy w Dolinie Odry, chroniąca ekosystemy łąk, grądów i licznych biotopów wodnych. Największe powierzchniowo są zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (Molinion). Na ich terenie występują liczne rzadkie lub chronione rośliny jak: kosaciec syberyjski, konitrut błotny, czosnek kątowy, mieczyk dachówkowaty, przetacznik kłosowy, goryczka wąskolistna, zimowit jesienny i czarcikęs łąkowy. Duże płaty tego siedliska zostały stwierdzone m.in. na terenach gminy Święta Katarzyna w granicach administracyjnych miejscowości Mokry Dwór i Radwanice a także na zachodnim fragmencie wrocławskiego osiedla Opatowice.

Tereny leśne obejmują głównie zadrzewienia wzdłuż rzek i kanałów na osiedlach Bierdziany, Rakowiec i Świątniki, które porastają łęgi składające się przede wszystkim z topoli, olchy i licznych gatunków wierzb oraz w mniejszej ilości z dębu szypułkowego, jesionu wyniosłego i klonu zwyczajnego. Wzdłuż kanałów, rowów melioracyjnych i innych cieków wodnych liczne populacje posiadają rzadkie i chronione rośliny: groszek błotny, fiołek mokradłowy, wilczomlecz błotny i selernica żyłkowana. W Oławie i jej licznych starorzeczach występuje salwinia pływająca, żabiściek pływający, grzybieńczyk wodny, grążel żółty i grzybienie białe.

Przy kanałach melioracyjnych ciągnących się wzdłuż licznych grobli oraz na starorzeczach i zakolach Oławy stwierdzono liczne siedliska szuwarowe z dominacją trzciny pospolitej i siedliska bagienne porośnięte turzycami z bardzo bogatą populacją wilczomlecza błotnego, rośliny skrajnie zagrożonej wyginięciem. Poza tym notuje się tutaj rozproszone stanowiska chronionych roślin jak włosienicznik wodny i salwinia pływająca, a brzegi są obficie porośnięte przez typowe rośliny nadbrzeżne jak firletka poszarpana, jeżówka gałęzista, żabieniec babka wodna, psianka słodkogórz i pałka szerokolistna.

Na zboczach wałów przeciwpowodziowych, będących terenem antropogenicznym notuje się kępy kruszczyka szerokolistnego, dzwonka szerokolistnego a także dwóch gatunków goździków (kropkowany i lśniący). Warto także wspomnieć, że Tereny Wodonośne są miejscem, gdzie stwierdzono występowanie skrajnie rzadkiego na terenie kraju pszeńca grzebieniastego, który do niedawna był uznany za gatunek wymarły. Występuje on m.in. na terenie przydrożnych wałów, które są często koszone przez MPWiK w szczycie kwitnienia tej rośliny, co stanowi poważne zagrożenie dla utrzymania stabilnej i zdrowej populacji.

Fauna

Obszar rozległych Terenów Wodonośnych pomiędzy Odrą a Oławą należy do najcenniejszych miejsc w województwie pod względem występowania licznego ptactwa nie tylko w regionie dolnośląskim, ale w skali całego kraju. Ten ogromny kompleks wodno-błotny, rozciągający się na przestrzeni kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych między Wrocławiem a Oławą, stanowi unikalną mozaikę siedlisk – od płytkich rozlewisk i starorzeczy po trzcinowiska, łąki zalewowe i fragmenty lasów łęgowych. Stwierdzono występowanie licznej ornitofauny, obejmującej zarówno gatunki lęgowe, jak i przelotne, znajdujące tu doskonałe warunki do żerowania i odpoczynku podczas sezonowych migracji.

Wśród najcenniejszych gatunków ptaków odnotowano majestatycznego żurawia krzykliwego, który znajduje tu spokojne miejsca lęgowe wśród rozległych trzcinowisk, oraz bociana białego, gniazdującego na pobliskich słupach i drzewach. Liczne gatunki siewkowatych, jak delikatna kropiatka i czajka z charakterystycznym czubem, gniazdują na wilgotnych łąkach, gdzie ich pisklęta znajdują obfitość bezkręgowców. Zbiorniki wodne są miejscem bytowania perkoza rdzawoszyjego, budującego pływające gniazda z trzciny, oraz rzadkich gatunków kaczek – cyranki i płaskonosia, których populacje w Polsce są nieliczne i wymagają szczególnej ochrony. W trzcinowiskach ukrywają się bączek z jego charakterystycznym, dudniącym głosem oraz maleńki kszyk, wielkością porównywalny do kosa. Nad wodą poluje brodziec piskliwy, zimorodek o błyszcząco niebieskim upierzeniu oraz czerwono upierzona dziwonia, a w zaroślach nadwodnych gnieździ się łozówka. Nad łąkami krąży trzmielojad, drapieżny ptak polujący na osy i pszczoły.

Rozległe tereny wodno-błotne i mokradła stanowią istotną ostoję dla herpetofauny, oferując idealne warunki do rozrodu płazów. Wiosenne koncerty kumaka nizinnego, którego głośne rechot słychać na odległość kilometra, są charakterystycznym dźwiękiem tego obszaru. W licznych rozlewiskach i zagłębieniach terenowych odbywają gody żaby – trawna i moczarowa – których liczebność sięga tu tysięcy osobników. Wśród zarośli słychać głos rzekotki drzewnej, a na brzegach stawów spotyka się ropuchę szarą. Gady reprezentowane są przez padalca zwyczajnego i zaskrońca zwyczajnego, znajdujące tu obfitość pożywienia.

Rozległe tereny łąk trzęślicowych – unikalnego siedliska wykształconego na wilgotnych, torfiasto-mineralnych glebach – oraz ciepłolubne okrajki i murawy kserotermiczne są miejscem egzystencji licznej entomofauny. Nad łąkami szybują wielkie witezie żeglarze i efektowne pazie królowej, a w najcieplejsze dni lata w trawach można dostrzec modliszkę zwyczajną, polującą na inne owady. Licznie występuje kolorowy tygrzyk paskowany. Co szczególnie cenne, występują tu także gatunki priorytetowe systemu Natura 2000, będące wskaźnikami bardzo dobrze zachowanych ekosystemów łąkowych – modraszek telejus i modraszek nausitous, których gąsienice rozwijają się w kwiatostanach krwiściągów i żyją w symbiozie z określonymi gatunkami mrówek, oraz czerwończyk nieparek, związany z występowaniem szczawiu.

Liczne zadrzewienia i aleje starych dębów, często liczące sobie ponad sto lat, są miejscem bytowania rzadkich gatunków saproksylicznych – związanych z martwym i gnijącym drewnem. Znajduje tu schronienie kozioróg dębosz – jeden z największych europejskich chrząszczy, którego larwy rozwijają się przez kilka lat w starzejących się pniach dębów. Towarzyszą mu kwietnica okazała z metalicznie połyskującymi pokrywami oraz pachnica dębowa, gatunek o maskujących, brązowych barwach, którego dorosłe osobniki żerują na wypływającym z ran drzew soku.

Grzyby

Oprócz zwierząt, występują te także bogata mykoflora rzadkich i chronionych grzybów, przede wszystkim gatunki preferujące tereny trawiaste, mokradła i łęgi. Głównie liczne czernidłaki, kołpaczki, kruchaweczki, drobnołuszczaki, płomiennica, czyrenie, a także tęgoskór, uszak bzowy, koźlarz grabowy, czarka szkarłatna oraz gatunki rzadkie lub chronione, m.in. purchawica olbrzymia, twardzioszek przydrożny, świecznica rozgałęziona, koźlarz topolowy, boczniak łyżkowaty i pieczarka Agaricus fuscofibrillosus.

Zagrożenia

Większość terenów wodonośnych należy do MPWiK i stanowi tereny bezpośredniej ochrony wód stąd nie ma tutaj zagrożeń ze strony rozbudowy infrastruktury miejskiej ani nawet turystycznej albowiem na większości terenów obowiązuje jakikolwiek zakaz wstępu. Inwestycje prowadzone przez miejskie wodociągi ograniczają się do niewielkich obszarów i nie wpływają negatywnie na całość ekosystemów. Większą szkodą są prace pielęgnacyjne polegające głównie na koszeniu wielu hektarów łąk zmieniając je w ogromne, pozbawione bioróżnorodności trawniki. Dotyczy to głównie obszarów w bliskim sąsiedztwie budynków i dróg, głównie w okolicach ulicy Świątnickiej, Starodworskiej i Międzyrzeckiej.

Poza tym regularne wycinanie roślinności w rowach melioracyjnych i na wałach powoduje duże szkody w bioróżnorodności. Na tych terenach występuje wiele chronionych roślin jak pszeniec grzebieniasty, kruszczyk szerokolistny, wilczomlecz błotny i goździk siny. Koszenie wałów i rowów należy do ważnych zabiegów poprawiających ochronę przeciwpowodziową, jednak zabiegi te mogłyby być przeprowadzane w okresach poza szczytem sezonu wegetacyjnego chronionych roślin, np. późnym latem lub jesienią.

Stanowiska

Ze względu na powierzchnię Tereny Wodonośne cechuje duże zróżnicowanie pod względem bioróżnorodności. Są mniej mniej lub bardziej bogate przyrodniczo. Od terenów z polami uprawnymi po prawdziwe perełki. Do miejsc o szczególnych walorach przyrodniczych należą:

Łąki Trzęślicowe na Terenach Wodonośnych, ta długa robocza nazwa określa proponowany rezerwat przyrody, jaki miałby zostać powołany na najcenniejszym terenie miasta obejmującym siedliska łąkowe w zachodniej części Opatowic, które porasta mozaika łąk trzęślicowych, selernicowych, kaczeńcowych a także szuwarowisk i turzycowisk z bardzo liczną grupą chronionych roślin i ważnym miejscem lęgowym ptactwa wodno-błotnego.
Muraw na Opatowicach, obejmują pozostałe łąki, które nie znalazły się w granicach proponowanego rezerwatu. Obejmują murawy w północno-zachodniej części Opatowic, bezpośrednio w okolicach zabudowań małego osiedla Nowy Dom. Są to siedliska suchsze, gdzie wytworzyła się mozaika łąk trzęślicowych z murawami napiaskowymi i turzycowiskami. Ważne miejsce lęgowe czajki.
Muraw przy Międzyrzeckiej. Są to tereny pomiędzy ulicą a Odrą, które charakteryzują się bardzo silną presją człowieka. Są to obszary poza zarządem MPWiK, przez co w okresie letnim i weekendowym należą do miejsc licznie odwiedzanych przez Wrocławian poszukujących wypoczynku. Składem gatunkowym i siedliskowym są zbliżone do pozostałych łąk trzęślicowych i muraw napiaskowych, tyle że mocno zubożone.
Rzeka Oława, główne koryto rzeki a także jej zakola i starorzecza obejmują bardzo bogatą mozaikę siedlisk związanych ze strefą brzegową i przybrzeżną, gdzie występuje cały szereg rzadkich lub chronionych gatunków roślin. Notuje się tu m.in. takie gatunki jak salwinia pływająca, włosienicznik wodny, grążel żółty, osoka aloesowata, arcydzięgiel litwor nadbrzeżny, czosnek kątowy i grzybieńczyk wodny.
Siedliska na Mokrym Dworze, obejmują one kilka cennych ekosystemów występujących wokół miejscowości. Do najcenniejszych należy m.in. świetlista dąbrowa przy siedzibie MPWiK. Jest to jeden z niewielu płatów tego siedliska notowany na nizinnej części Dolnego Śląska. Poza tym występują tutaj także łąki trzęślicowe i zbiorowisko „lilii wodnych” (Nupharo-Nymphaeetum albae) z bogatą populacją grążela żółtego, grzybieni wodnych (w tym form barwnych), osoki aloesowatej i żabiścieku wodnego. Wokół miejscowości notuje się rzadkie i chronione gatunki, w tym pszeniec grzebieniasty, kruszczyk szerokolistny, kosaciec syberyjski i salwinia pływająca.

Wrażenia Osobiste

Tereny Wodonośne stanowią ważne i często odwiedzane miejsce rekreacyjne dla mieszkańców Wrocławia i okolicznych gmin, pomimo licznych zakazów i ograniczenia możliwości poruszania się po zaledwie kilku ciągach komunikacyjnych. Ruch turystyczny koncentruje się głównie wzdłuż dwóch dróg na Opatowicach łączących osiedle z resztą miasta oraz kilku utwardzonych ścieżek biegnących po wałach przeciwpowodziowych. Te liniowe szlaki komunikacyjne, choć niewielkie w stosunku do całkowitej powierzchni obszaru, absorbują zdecydowaną większość aktywności rekreacyjnej. Większość ruchu obywa się wzdłuż ulicy Międzyrzeckiej i Opatowickiej oraz kilku wałów, które po niedawnej modernizacji stanowią wygodny, bezpieczny i komfortowy szlak komunikacyjny dla rowerzystów, biegaczy, nordic walkerów i spacerowiczów z wózkami. Gładka (miejscami asfaltowa) nawierzchnia i malownicze widoki na rozlewiska oraz meandrujące rzeki przyciągają tutaj mieszkańców przez cały rok, szczególnie w weekendy i ciepłe wieczory.

Dzięki temu pozostała część obszaru – stanowiąca ponad dziewięćdziesiąt procent całkowitej powierzchni – jest rzadko odwiedzana przez ludzi, którzy niechętnie zapuszczają się na zarośnięte i pozostawione samemu sobie obszary dzikich łąk, trzcinowisk i lasów łęgowych. Zwłaszcza że wkraczanie na łąki skutecznie odstraszają liczne znaki zakazu wstępu, które są gęsto rozstawione na całym terytorium należącym do Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji. Te ograniczenia, choć czasem budzące kontrowersje wśród lokalnej społeczności, paradoksalnie służą ochronie przyrody, tworząc nieplanowaną, ale niezwykle skuteczną strefę buforową wokół najcenniejszych siedlisk.

Zapuszczają się tutaj głównie wędkarze, skuszeni licznymi zakolami rzeki Oławy oraz bliskością Odry, gdzie w spokojnych starorzeczach i rozlewiskach żyją duże okazy szczupaków, sandaczy i okoni. Dzikość przyciąga również entuzjastów obserwacji przyrody – przyrodników poszukujących dzikiej przyrody, fotografów dzikiej fauny i flory, ornitologów z lornetkami i aparatami wyposażonymi w teleobiektyw, oraz tutejszych mieszkańców, którzy doskonale znają okolicę i jej sezonowe przemiany. Ci ostatni stanowią nieoficjalnych strażników obszaru, dostrzegając zmiany i potencjalne zagrożenia dla lokalnych ekosystemów. Niewielka presja turystyczna i koncentracja ruchu wzdłuż wytyczonych szlaków sprawia, że na tych terenach istnieje jedna z największych bioróżnorodności na dolnośląskim odcinku Odry.

W skład tej niezwykłej mozaiki życia wchodzi kilkadziesiąt rzadkich gatunków roślin, w tym storczyki, goździki, centuria i liczne gatunki turzyc charakterystycznych dla wilgotnych łąk, oraz drugie tyle rzadkich gatunków ptactwa wodno-błotnego – od drapieżnych błotniaków i kani do drobnych kszyków i łozówek. Jest to także bardzo ważna ostoja bobra europejskiego, którego tamy i żeremia doskonale widoczne są wzdłuż Oławy, oraz wydry – niezmiernie płochliwego drapieżnika, którego obecność potwierdzają charakterystyczne tropy na błotnistych brzegach. Obszar ten stanowi również refugium dla kilkunastu gatunków płazów i gadów, które znajdują tu optymalne warunki do rozrodu i zimowania. Wiosenne koncerty płazów, dobiegające z licznych rozlewisk, są jednym z najbardziej charakterystycznych dźwięków tego miejsca, świadcząc o witalności i zdrowiu lokalnych ekosystemów wodno-błotnych.