Kukułka krwista

KUKUŁKA (STOPLAMEK) KRWISTA (Dactylorhiza incarnata)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: VII-VIII

Kukułka krwista to wieloletnia roślina z rodziny storczykowatych, osiągająca wysokość 20-60 cm. Charakteryzuje się mięsistymi, dłoniasto podzielonymi bulwami korzeniowymi oraz lancetowatymi liśćmi często pokrytymi ciemnymi plamkami. Kwiatostan stanowi gęsty, cylindryczny kłos złożony z drobnych kwiatów w odcieniach od jasnoróżowego po ciemnopurpurowy, rzadziej białych. Warżka jest podłużnie rombowata w kształcie, trójklapowa z charakterystycznym rysunkiem ciemnych plamek i kresek. Szerokość 5,5 – 8 mm, długość 6–9 mm. Roślina kwitnie od maja do lipca.

Kukułka krwista jest geofitem – w niekorzystnych warunkach przetrwa w postaci podziemnych bulw. Rozmnaża się głównie generatywnie przez nasiona, które są bardzo drobne i pozbawione bielma, co wymaga symbiozy z grzybami mikoryzowymi do kiełkowania. Od wykiełkowania do pierwszego kwitnienia mija kilka lat. Kwiaty zapylane są przez owady, głównie pszczoły i trzmiele, które zwabiane są kolorową wargą, choć sama roślina nie wytwarza nektaru – stanowi więc przykład oszukańczej strategii reprodukcyjnej.

Występowanie: Gatunek euroazjatycki, którego areał obejmuje większą część Europy. Północna granica przebiega przez środkową Skandynawię i wybrzeża Norwegii, południowa osiąga granicę w północnej Hiszpanii, środkowych Włoszech, Grecji i w środkowej Ukrainie. W Azji gatunek występuje głównie w Rosji, w kierunku wschodnim liczba stanowisk stopniowo maleje ale bez wyraźnej granicy.

W Polsce gatunek występuje głównie we wschodniej, północnej i środkowej części kraju, przy czym największe zagęszczenie stanowisk obejmuje Suwalszczyznę, wschodnie Mazowsze, Nieckę Nidziańską i wschodnią Wielkopolskę. Kukułka chroniona jest w kilku parkach narodowych (Biebrzański, Narwiański, Wigierski, Kampinoski, Roztoczański). Gatunek rzadki na terenach górskich oraz w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej.

Dolny Śląsk należy do regionów o najniższej liczbie stanowisk. Nawet w dawnych czasach był to storczyk relatywnie rzadki, który szerokim łukiem omijał Polskę południowo-zachodnią. Nieliczne stanowiska odnotowywano m.in. na terenie Borów Dolnośląskich, w Kotlinie Jeleniogórskiej, na Równinie Świdnickiej, Równinie Wrocławskiej, Wysoczyźnie Rościsławskiej, Równinie Oleśnickiej i w Dolinie Baryczy. Obecnie praktycznie wszędzie gatunek ten wyginął, nawet na relatywnie niedawno podawanych stanowiskach (użytki ekologiczne w gminie Dziadowa Kłoda uroczysko Łozina, okolice miejscowości Grobla na Pogórzu Kaczawskim).

Do terenów, gdzie wciąż jest podawany, ale brakuje aktualnej rewizji stanowisk, należą: okolice Krzydliny Małej, Łąki Baciarskie w rezerwacie Uroczysko Wrzosy, okolice Dąbrowy Dolnej koło Ścinawy, oraz tereny pomiędzy Radomierzem a Maciejową (osiedle Jeleniej Góry).

Siedlisko: Gatunek preferuje wilgotne i podmokłe siedliska o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym. Rośnie na torfowiskach niskich, łąkach trzęślicowych, łąkach selernicowych, wilgotnych łąkach kaczeńcowych, a także nad brzegami cieków wodnych oraz w szuwarach. Wymaga dużego nasłonecznienia i dobrze znosi okresowe zalewanie wodą. W Polsce występuje rozproszenie na niżu i w niższych partiach górskich, choć nigdy licznie.

Zagrożenia i ochrona: Kukułka krwista jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem, objętym w Polsce częściową ochroną gatunkową. W latach 1983–2014 gatunek znajdował się pod ochroną ścisłą^[. Główne zagrożenia to: osuszanie mokradeł i torfowisk, intensyfikacja rolnictwa prowadząca do zaniechania tradycyjnego użytkowania łąk oraz ich nawożenie, sukcesja naturalna prowadząca do zarastania siedlisk krzewami i drzewami, a także bezpośrednie niszczenie stanowisk przez zbiór kwiatów i wykopywanie roślin.

Ochrona gatunku wymaga zachowania naturalnych siedlisk wilgotnych łąk i torfowisk, utrzymania ekstensywnego koszenia łąk oraz renaturyzacji zdegradowanych mokradeł. Wiele stanowisk objętych jest ochroną w parkach narodowych, rezerwatach przyrody i obszarach Natura 2000. Kluczowe znaczenie ma też edukacja ekologiczna społeczeństwa oraz monitoring istniejących populacji.