Listera jajowata

LISTERA JAJOWATA, GNIEŹNIK JAJOWATY  (Listera opata, Neottia ovata)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: V-VII

Inne nazwy: Obecnie roślina często jest sklasyfikowana do rodzaju gnieźnik jako gnieźnik jajowaty (Neottia opata).

Wygląd: Niepozorna bylina, osiągająca wysokość nawet do 60cm. Kwiaty charakterystyczne dla rodziny storczykowatych, o pięciu działkach kielicha, drobne, niepozorne, koloru zielonego, czasem z brunatnymi smugami zebrane w luźny kłos. Warżka zwisająca, dwukrotnie dłuższa od działek, głęboko rozcięta u dołu (dwudzielna). Kwiaty zawierają nektar, który znajduje się w niewielkim kanaliku ciągnącym się od rozcięcia warżki po jej nasadę.

Liście dwa naprzeciwległe, odziomkowe szerokie, jajowate, żywo zielonego koloru z wyraźnie zaznaczonymi nerwami, biegnącymi równolegle od ogonka po czubek liścia.

Owocem jest rozdęta, jajowata torebka zawierająca liczne, drobne nasiona.

Występowanie: Rozproszone stanowiska w całej Europie oraz zachodniej Azji. W Polsce głównie w Sudetach i Karpatach, sporadycznie na niżu. Odnotowywana w większości parków narodowych i wielu rezerwatach. W Tatrach rośnie w reglu dolnym i górnym, głównie w dolinach oraz otulinie parku.

Na terenie Dolnego Śląska stosunkowo częsta ale w rozproszeniu. Na nizinach notowana głównie w dolinach rzek (m.in. Odry, Oławy, Widawy, Jezierzycy, Kwisy, Baryczy). W Sudetach odnotowywana w większość pasm, od Gór Izerskich po Góry Opawskie. Występuje w obu parkach narodowych oraz licznych rezerwatach m.in. Góra Miłek, Buki Sudeckie, Łężyckie Skały, Buczyna Storczykowa na Białych Skałach, Skarpa Storczyków, Uroczysko Wrzosy, Stawy Milickie, Stawy Przemkowskie, Jaskinia Niedźwiedzia oraz we wszystkich parkach krajobrazowych.

Środowisko: Rośnie głównie w reglu dolnym i górnym, rzadziej w piętrze kosówki, zarówno na glebach wapiennych jak i granitowych. Preferuje stanowiska jasne lub półcieniste, wilgotne, przede wszystkim widne lasy, zarośla, brzegi strumieni, wysokie łąki.

Opis ogólny: Jak wszystkie storczyki, objęta ścisłą ochroną gatunkową, głównym powodem jest niszczenie jej naturalnych siedlisk, zaorywanie i odwadnianie łąk. Ze względu na niepozorne kwiaty, nie jest zrywana przez turystów.

Listera jest zapylana przez owady, głównie chrząszcze i gąsieniczniki. W momencie gdy owad wyczuje zapach nektaru siada na końcu warżki, po czym przesuwa się ku górze uderzając w pewnym momencie o prętosłup. Uderzenie inicjuje reakcję przyczepienia półpłynnego i lepkiego uczepka do ciała niczego niespodziewającego się owada. Uczepek z kolei pociąga za sobą masę pyłkową. Całe to zdarzenie uruchamia kolejną reakcję. Po kilku minutach dziubek (rostellum) odgina się ku górze i odsłania płaskie, stosunkowo duże znamię. Odsłonięte znamię zbierze pyłek z następnego owada, który odwiedzi kwiat, doprowadzając do zapylenia.

Nazwa rodzajowa rośliny nadana została na cześć Martina Listera, XVII-wiecznego, angielskiego paleozoologa.