Kukułka bzowa
28 listopada 2017KUKUŁKA BZOWA (Dactylorhiza sambucina)
Jest to najwcześniej zakwitający dolnośląski storczyk, który we wczesności zakwitania ustępuje jedynie storczykowi blademu. Od innych kukułek wyróżnia ją żółta nasada warżki oraz brak plamek na liściach. Dodatkowo niemal każda populacja składa się z dwubarwnych osobników, tzw. Adama i Ewy.
Storczykowate (Orchidaceae)
Okres kwitnienia: IV-V
Wygląd: Jest to wieloletnia roślina, która osiągająca wysokość do 25 cm, jednak przeważnie 14-16 cm. Łodyga pusta (ściśliwa), rzadko ulistniona, zielona. Posiada dwie płytko wcięte bulwy znajdujące się płytko pod ziemią.
Liście Podłużnie lancetowate, w liczbie od 4 do 6 sztuk, o długości od 4 do 10 cm oraz szerokości od 1,5 do 3,0 cm. Dolne są dłuższe i bardziej podłużne, odwrotniełopatkowe, częściowo wzniesione, o zaokrąglonym wierzchołku. Górne liście obejmujące łodygę. Liście pozbawione są plamek lub innych barwnych punktowań.
Kwiatostan zwarty (u osobników rosnących na pełnym słońcu) lub luźny (osobniki rosnące na terenach leśnych), o wysokości do 8 cm. Początkowo stożkowaty, następnie walcowaty, kilkunastokwiatowy (2-25 kwiatów), gęsty w górnej części, w dolnej części zwykle luźny.
Cechą charakterystyczną jest kolorystyka kwiatów. U gatunku pospolicie występują dwie formy barwne – czerwona (fioletowa) i bladożółta. Obie formy zabarwienia pojawiają się równie często, a rzadziej osobno. Ponadto spotykane są osobniki o kwiatach różowych lub dwubarwnych. Zewnętrze działki okwiatu silnie odgięte i skierowane ku górze, natomiast wewnętrzne i listek środkowy są stulone tworząc hełm.
Warżka bardzo słabo wcięta, poprzecznie eliptyczna. Łatki są wyraźnie stępione i jedynie nieznacznie karbowane. Łatka środkowa słabo wyodrębniona, boczne łatki odgięte do tyłu. Ostroga tej samej długości co zalążnia, maksymalnie 1,2 cm długości. Kwiaty wonne o wyraźnym zapachu bzu.
Owocem jest walcowata torebka o długości 19-20 mm i szerokości 5-6 mm. Często posiada resztki kwiatu.
Występowanie: Gatunek europejski, notowany głównie w górach i na terenach wyżynnych Europy Zachodniej, Środkowej i Południowej, m.in. Pireneje, Masyw Centralny, Alpy, Apeniny, Masyw Czeski, zachodnie Karpaty, Góry Dynarskie i Sudety. Poza tym na rozproszonych stanowiskach także w południowych i środkowych Niemczech, na pozostałej części płw. Iberyjskiego, we Francji, wschodniej części Bałkanów (Rumunia, Bułgaria), na Ukrainie oraz w południowej Skandynawii (Dania, południowa Norwegia i Szwecja, Gotlandia, Wyspy Alandzkie). Pojedyncze stanowiska notowane są także w Azji Mniejszej, w Grecji, na Kaukazie oraz na wybrzeżu Morza Kaspijskiego.
W Polsce areał obejmuje wyłącznie południową część, głównie Dolny Śląsk oraz pasmo Karpat, gdzie odnotowano ją m.in. w Tatrach, Gorcach, Pieninach, na Pogórzy Cieszyńskim, Beskidzie Śląskim i Żywieckim, w Bieszczadach oraz na pojedynczych stanowiskach w Beskidzie Wyspowym, Sądeckim i Niskim. Populacje na Wyżynie Miechowskiej, Śląskiej i Małopolskiej prawdopodobnie wyginęły. Część stanowisk objęta jest ochroną w parkach narodowych: Tatrzański, Pieniński, Bieszczadzki i Gorczański, oraz w parkach krajobrazowych: Śnieżnicki, Chełmy i Rudawski.
Na Dolnym Śląsku została obecnie potwierdzona wyłącznie w Sudetach, na nizinie prawdopodobnie wyginęła. W górach stwierdzona w kilkunastu pasmach, zarówno w Sudetach Zachodnich, Środkowych, Wschodnich jak i na Pogórzu i Przedgórzu Sudeckim. Najliczniejsza populacja była odnotowana w latach 90 XX wieku w okolicy miejscowości Chwalisław koło Złotego Stoku. Liczyła ona wtedy nieco ponad setkę kwitnących okazów. Poza tym niewielkie i rozproszone populacje odnotowano w paśmie Krowiarek, na Pogórzu Kaczawskim (Storczykowe Wzgórze koło Nowej Wsi Małej, Bazaltowa Góra koło Paszowic, Czartowska Skała koło Muchowa), Pogórzu Bolkowskim, Pogórzu Orlickim, w Górach Kamiennych, Rudawach Janowickich, na Masywie Śnieżnika i we wschodnich Karkonoszach (Lasocki Grzbiet, poza obszarem parku narodowego). Na chwilę obecną żadne stanowisko nie występuje na terenie rezerwatu przyrody.
Środowisko: Występuje głównie w reglu dolnym i górnym, na stanowiskach słonecznych lub jasnych. Preferuje głownie słoneczne łąki o luźnej i niskiej runi, kwieciste murawy bliźniczkowe oraz widne lasy dębowe, bukowe lub grądowe o umiarkowanie suchej, lekko kwaśnej i żyznej glebie brunatnej z bogatą warstwą próchnicy. Najczęściej na południowej lub wschodniej stronie wzgórza. Poza tym, można ją spotkać na ekosystemach pośrednich pomiędzy lasem a łąką, głównie świetliste zarośla o niezbyt bujnej i ekspansywnej roślinności.
Opis ogólny: Gatunek podlegający ochronie ścisłej, który jest skrajnie zagrożony wyginięciem. Z około 170 stanowisk odnotowanych w XX wieku, do 2008 roku zachowało się jedynie 40-45 potwierdzonych lokalizacji. Głównymi zagrożeniami dla kukułki bzowej jest niszczenie jej naturalnych siedlisk z powodu zaprzestania koszenia łąk. Takie działania powodują rozrastanie się gatunków ekspansywnych, które zagłuszają kukułkę (np. nawłoć kanadyjska, barszcz kaukaski). Storczyk jest słaby konkurencyjnie i nie jest w stanie poradzić sobie z agresywniejszymi roślinami. Poza tym, kwitnące okazy mogą być zrywane lub wykopywane przez turystów i kolekcjonerów.
