Kruszczyk szerokolistny

28 listopada 2017 Wyłączono przez admin

KRUSZCZYK SZEROKOLISTNY (Epipactis helleborine)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: VI-IX

Wygląd: Jest to wieloletnia roślina zielna, osiągająca od 25 do 100 cm wysokości, jednak najczęściej 40-60 cm. Wytwarza prostą łodygę wyrastającą przeważnie pojedynczo z krótkiego, poziomego kłącza. Pęd nierozgałęziony, w górnej części występuje delikatnie owłosione. Ogólny pokrój jest strzelisty, co sprawia, że roślina wyróżnia się wśród runa leśnego.

Liście poziomo odstające i rozmieszczone naprzemianlegle wzdłuż łodygi w wyraźnie widocznych odstępach. Mimo swojej nazwy, u kruszczyka występuje duża różnorodność kształtów i wielkości liści, przy czym dolne są najszersze i najbardziej zaokrąglone, górne zaś stopniowo zwężają się, przyjmując kształt lancetowaty. Są jajowato-eliptyczne do szerokojajowatych, o wyraźnie zaznaczonych nerwach równoległych.

Kształt liści jest w dużej mierze uzależniony od siedliska. Osobniki rosnące na stanowiskach słonecznych i ciepłych przeważnie mają liście niżej na łodydze, są one jasnozielone, bardziej okrągłe i krótsze. W miejscach mocno cienistych liście są ciemnozielone, dłuższe, węższe i często faliste na brzegach. Kruszczyki rosnące w miejscach pośrednich (jasne, ale nie nasłonecznione) mają liście typowe.

Kwiatostan ma formę gęstego grona, niekiedy jednostronnego, liczącego od kilkunastu do kilkudziesięciu, czasem nawet 80 kwiatów. Oś kwiatostanu jest delikatnie omszona, a każdy kwiat osadzony jest w kącie lancetowatej, zielonej przysadki.

Kwiaty o średnicy 8-14 mm, lekko zwisające lub skierowane na boki. Zewnętrzne listki okwiatu (działki) są zielonkawe lub zielonkaworóżowe, wewnętrzne zaś różowofioletowe lub bladoróżowe i wyraźnie unerwione. Warżka (labellum) jest wyraźnie dwudzielna: część tylna (hipochil) biaława, tworzy miseczkowatą zagłębienie wypełnione nektarem, natomiast część przednia (epichil) jest sercowata, przeważnie z dobrze widocznymi dwoma guzkami. Prętosłup krótki, z obecnym i funkcjonującym uczepkiem (cecha diagnostyczna gatunku). Kwiaty wydzielają słaby, słodkawy zapach.

Występowanie: Gatunek euroazjatycki rozpowszechniony głównie w Europie o syberyjskiej części Azji. Zwarty zasięg obejmuje niemal całą Europę Zachodnią, Południową i Środkową a także Wyspy Brytyjskie, południową Skandynawię, Kaukaz oraz północno-zachodnią część Europy Wschodniej (kraje nadbałtyckie, Białoruś, zachodnia część europejskiej Rosji). Pojedyncze stanowiska rozlokowane są także w pozostałej części Skandynawii, Szkocji, Azji Mniejszej oraz Azji Środkowej, południowej Syberii (Buriacja, Ałtaj, Mongolia), Tybecie i na Dalekim Wschodzie (Wyspy Japońskie, Sachalin, Mandżuria). Gatunek został zawleczony do Ameryki Północnej, gdzie rozprzestrzenił się w obszarze Nowej Anglii i Krainie Wielkich Jezior.

Gatunek powszechnie występujący w całej Polsce, gdzie rzadziej notowany jest jedynie na Podlasiu, Kaszubach i Przedgórzu Sudeckim. W Tatrach rośnie w reglu dolnym, rzadziej w reglu górnym, głównie w dolinach rzecznych, otulinie parku oraz na okrajkach. W Tatrach, Pieninach i na Dolnym Śląsku może być mylony z niedawno wyodrębnionym gatunkiem – kruszczykiem ostropłatkowym (Epipactis leptochila), stąd też część stanowisk musi zostać ponownie zweryfikowana. Poza tym rozpowszechniony w we wszystkich pasmach Karpat i Podkarpacia. W Beskidzie Makowieckim i Górach Stołowych może być mylony z kruszczykiem Greutera (Epipactis greuteri), gatunkiem rozpoznanym na terenie kraju dopiero w 2012 roku.

Na Dolnym Śląsku bardzo liczny, szczególnie w Dolinie Odry. Liczne stanowiska notuje się na odcinku pomiędzy Wrocławiem a Oławą (tzw. Grądy w Dolinie Odry) oraz między Głogowem i Ścinawą. W Sudetach rośnie w większości pasm górskich, znacznie rzadszy na pogórzu. Ze względu na niedawne wyodrębnienie szeregu nowych dla kraju gatunków kruszczyków, w niektórych rejonach część stanowisk potencjalnie będzie można przypisać do innych gatunków, głównie w obrębie Gór Stołowych, Gór Orlickich i Gór Kaczawskich.

Chroniony we wszystkich parkach narodowych a także w wielu leśnych rezerwatach przyrody i parkach krajobrazowych.

Środowisko: Preferuje stanowiska półcieniste do cienistych, umiarkowanie wilgotne do mokrych, takie jak buczyny, grądy, lasy mieszane, lasy liściaste, świetliste zarośla, nasadzenia sosnowe, łąki, mokradła, nadmorskie wydmy. Spotykany także na terenach silnie przekształconych antropogenicznie, takich jak wały przeciwpowodziowe, rowy melioracyjne, ogródki działkowe, odkrywkowe kopalnie marmuru czy składy rumoszu skalnego. Ma bardzo szeroką tolerancję ekologiczną, stąd też jego powszechność. Można go spotkać głównie na glebach brunatnych, madach i rędzinach o pH lekko kwaśnym do obojętnego.

Od lewej: spp. viridis, spp. leutei, spp. orbicularis

Zmienność: Jest to takson o bardzo szerokiej zmienności morfologicznej, a co za tym idzie także skomplikowanej systematyce. Wyróżniono wiele podgatunków, odmian i fenotypów, które zależnie od ujętej systematyki, mogą różnić się pozycją w klasyfikacji. Niektóre podgatunki uznawane są przez część botaników za osobne gatunki lub jedynie formy fenotypowe.

Generalnie w Polsce można wyróżnić następujące formy taksonomiczne:

ssp. helleborine, forma typowa kruszczyka, którego kwiaty charakteryzują się lekko różowym zabarwieniem, a guzki są duże i wyraźne.
spp. leutei, często uznawany za osobny gatunek, dotychczas nie ujęty na polskich listach, jednak prawdopodobnie występujący na Ziemi Kłodzkiej. Takson bardzo trudny do rozpoznania, jest generalnie mniejszy i wyróżnia się inną budową liści oraz kwiatów.
spp. orbicularis, często uznawany za osobny gatunek jako kruszczyk krótkolistny (E. distans), podawany z północnej części Polski. Wyróżnia się bardzo krótkimi, okrągławymi liśćmi obejmującymi częściowo łodygę.
spp. viridis, o kwiatach zielonożółtych, pozbawionych jakiegokolwiek czerwonawego barwnika, którego guzki są małe lub nie ma ich w ogóle.

Poza krajem spotykany jest cały szereg podgatunków i form, część z nich została uznana za osobne gatunki (m.in. kruszczyk Muellera, kruszczyk ostry, kruszczyk Greutera).

Opis ogólny: Gatunek objęty ochroną częściową (dawniej ścisłą), głównym zagrożeniem jest niszczenie siedlisk oraz wykopywanie kwitnących okazów. Wraz z kukułką szerokolistną i plamistą, należy do najpospolitszych krajowych storczyków, których egzystencja nie jest bezpośrednio zagrożona. Mimo, że jest rośliną okazałą jeśli chodzi o rozmiary, nie należy do często zrywanych lub wykopywanych storczyków ze względu na niezbyt barwne kwiaty, które są zielonkawe a nie czerwone, żółte lub w inny rzucających się w oczy kolorach.

Gatunek bardzo zmienny i często krzyżujący się z innymi gatunkami. W Polsce stwierdzono m.in.:

kruszczyk Schmalhausena (Epipactis x schmalhausenii) z kruszczykiem rdzawoczerwonym
Epipactis x reinekei z kruszczykiem Muellera
Epipactis x schulzei z kruszczykiem sinym

Rozpoznawanie podgatunków, mieszańców a nawet niektórych gatunków kruszczyków jest trudne i wymaga długoletniego doświadczenia i odpowiedniej wiedzy.

W 2012 roku odkryto nowego mieszańca na terenie Polski. Jest to Epipactis x breinerorum (hybryda E. heleborine i E. greuteri). Odkrycia dokonał Marek Mazur. Oznaczenia roślin dokonał Petr Batoušek, odkrywca tej hybrydy w Czechach. Obydwa stanowiska położone są w Beskidzie Makowskim na północnych stokach, w źródliskowej części potoków, na wysokości około 500-620 m.n.p.m. Optimum kwitnienia przypada na ostatni tydzień lipca. Łącznie na terenie odnaleziono około 300 ramet. Kruszczyk ten jest taksonem zimno i wilgociolubnym. W jego siedlisku panuje specyficzny mikroklimat, wilgoć i przyjemny chłód. Poza tym specyficznym siedliskiem nie występuje.