Grodczyn-Homole

Mało znany i stosunkowo niewielki obszar sieci Natura 2000, który jednak charakteryzuje się przeogromnym bogactwem rzadkich i chronionych roślin, wśród których możemy wyróżnić takie perełki jak goryczuszka czeska, zaraza wielka, lilia bulwkowata, kukułka bzowa, podkolan zielonawy, storczyk męski i zerwa kulista. Teren obfituje w piękne krajobrazy oraz ciekawą historię, której najważniejszym obiektem są ruiny zamku Homole. 




Typ ochrony: Natura 2000 

Data utworzenia: 2008

Powierzchnia: 287.9 ha

Powiat: Kłodzki

Gmina: Kulin Kłodzki, Duszniki Zdrój

Położenie: Obszar obejmuje południowo-wschodnią część Wzgórz Lewińskich należących do Pogórza Orlickiego w Sudetach Środkowych pomiędzy Kulinem Kłodzkim a Dusznikami Zdrój. Granicę wyznaczają:  szczyt i zbocza Grodźca od wschodu, droga powiatowa pomiędzy Kulinem Kłodzkim a Słoszowem od północy, tereny leśne i droga krajowa nr 4 od południa i tereny rolnicze od wschodu.

Budowa: Teren buduje głównie karboński granitoid kudowski, powstały 360-290 mln lat temu, który jest otoczony łupkami łyszczykowymi. Wschodnie wierzchowinie obszaru pokryte są płytą kredowego piaskowca ciosowego, o podstawie gnejsów i paragnejsów. Środkowe obszary z Grzywaczem na czele pokryte są licznymi wkładkami krystalicznych skał wapiennych (marmury, dolomity i utwory krasu kopalnego), w ich obszarze występuje wiele dołów pokopalnianych i nieczynnych kamieniołomów. Na terenie przeważają gleby brunatne i pararędziny oraz niewielkie enklawy gleb torfowych w zagłębieniach terenu.

Pomimo niewielkiej powierzchni teren charakteryzuje się zróżnicowaną budową, składającą się z licznych wzgórz poprzecinanych mniej lub bardziej głębszymi dolinami. Teren stopniowo opada w kierunku wschodnim. Głównymi wzgórzami jest Grodczyn (Grodziec, 803 m n.p.m.), Grzywacz (732 m n.p.m.), Kukułka (732 m n.p.m.) oraz Gomoła (733 m n.p.m.) Na stokach występują liczne tereny źródliskowe. Do największych należą źródliska Brameckiej Wody, będącej dopływem Bystrzycy Dusznickiej oraz potok Trzmiele, będący dopływem Metuje, przynależącej do zlewiska Morza Północnego. Przez obszar biegnie wododział między zlewiskami Bałtyku i Morza Północnego.

Flora: Bardzo zróżnicowana, dzięki urozmaiconej rzeźbie terenu, łagodnemu klimatowi oraz występowaniu podłoża wapiennego. Do najcenniejszych należą siedliska nieleśne i lasy bukowe, w tym jeden z głównych celów ochrony na tym terenie – murawy kserotermiczne (Festuco-Brometea), które porastają szczytowe i  południowe fragmenty Grzywacza oraz wyspowo inne fragmenty terenu. Tutejsze murawy zostały sklasyfikowane jako Bromion erecti. Jest to ekosystem bardzo rzadki, stwierdzony w kraju tylko na terenie Sudetów, z czego na Ziemi Kłodzkiej posiadają największe płaty. Ze względu na występowanie tutaj na krańcach swojego zwartego zasięgu, cechuje go zubożenie pod względem składu  gatunkowego w stosunku do centrum zasięgowego związku w południowej i zachodniej Europie. Mimo wszystko orlickie murawy są bardzo bogate florystycznie, stwierdzono tu m.in. lilię bulwkowatą, zarazę wielką, goryczuszkę orzęsioną, goryczuszkę czeską, zimowita jesiennego, gółkę długoostrogową, podkolana zielonawego, listerę jajowatą, dziewięćsiła bezłodygowego, zerwę kulistą, cieciorkę pstrą i posłonka rozesłanego.

Największy obszar (prawie połowa) zajmują górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygono-Trisetion), zbudowane przede wszystkim z licznych gatunków traw, w tym dominującej konietlicy łąkowej oraz innych gatunków roślin jak: chaber perukowy, firletka poszarpana, pełnik europejski, pępawa czarcikęsolistna, rzeżusznik Hallera i dziurawiec czteroboczny. Łąki porastają głównie środkowe, północne i wschodnie tereny nieleśny. Poza nimi, w południowo-wschodniej części na ubogich siedliskach gleb brunatnych wyodrębniono murawy bliźniaczkowe ze związku  Violion caninae. Dominuje w nich bliźniaczka psia trawka i śmiałek pogięty z rozproszonymi gatunkami innych roślin, m.in. dziewięćsił bezłodygowy, goździk kropkowany, jastrzębce, izgrzyca przyziemna i liczne wrzosy.

W zagłębieniach terenu i obszarach źródliskowych wykształciły się wilgotne eutroficzne młaki niskoturzycowe  Caricion davallianae i eutroficzne łąki wilgotne (Calthion palustris) z bogatą florą mchów brunatnych, torfowców i wątrobowców i roślin wyższych: turzyca Davalla, t. prosowata, t. żółta, kukułka szerokolistna, kruszczyk błotny, wełnianka szerokolistna, kozłek bzowy i świbka błotna. Jest to rzadki ekosystem stwierdzony głównie na północnych zboczach Grzywacza (źródliska Brameckiej Wody) i na terenie przeł. Polskie Wrota.  Wśród innych nieleśnych zbiorowisk wyodrębniono liczne ziołorośla, górskie łąki użytkowane ekstensywnie i zmiennowilgotne łąki trzęślicowe.

Cenne tereny leśne buduje drzewostan bukowy, w którym wyróżnia się dwa typy: kwaśna buczyna górska (Luzulo luzuloidis-Fagetum) i żyzna buczyna z żywcem dziewięciolistnym (Dentario enneaphylli-Fagetum). Występują one w kilku płatach na południowych wzgórzach, z czego kwaśne buczyny zdecydowanie dominują na terenie Grodczyna i zboczach Góry Kruczej. Charakteryzują się ubogim runem leśnym, w którym przeważają trawy, mchy i paprocie z niewielkim udziałem roślin naczyniowych, głównie konwalia majowa, konwalijka dwulistna, kosmatka gajowa, przenęt purpurowy i starzec jajowaty. Żyzne buczyny porastają południowe stoki Gomoły i Grzywacza, gdzie miejscami przechodzą w kwaśną buczynę lub jaworzyny. Cechują się występowaniem bogatego i dobrze rozwiniętego runa leśnego, w skład którego wchodzi m.in. żywiec dziewięciolistny i bulwkowaty, kruszczyk szerokolistny, kokorycz wątła i pusta, czosnek niedźwiedzi, lilia złotogłów, marzanka wonna i śnieżyca wiosenna.  Oprócz buczyn jednymi z większych siedlisk leśnych stwierdzonymi w okolicach Gomoły są jaworzyny miesięcznicowe  (Lunario-Aceretum pseudoplatani) z bogatą populacją miesiącznicy trwałej oraz innych gatunków jak lilia złotogłów, czerniec gronkowy, zerwa kłosowa i gnieźnik leśny i szczyr trwały.

  • Goryczuszka czeska (Gentianella bochemica), występuje na murawach ksertoermicznych wzgórza Grzywacz. Jest to jedno z 4 stanowisk tego gatunku w kraju. Większość okazów rośnie przy szlaku co może powodować wydeptywanie, szczególnie młodych okazów przez otworzeniem kwiatów, które łatwo jest przeoczyć i zwyczajnie zdeptać.
  • Zaraza wielka (Orobanche elatior), posiada tutaj największą sudecką populację, które występuje na murawach kserotermicznych i łąkach konietlicowych Grzywacza oraz sąsiednich wzgórz.
  • Kruszczyk błotny (Epipactis palustris), na terenie Grodczyn-Homole posiada centrum występowania na Ziemi Kłodzkiej, składające się z kilku subpopulacji w młakach turzycowych i torfowiskach, w tym kilkutysięczna populacja w źródliskach Brameckiej Wody. Część populacji jest silnie zagrożona przez podrost olchy i topoli.
  • Pełnik europejski (Trollius europaeus), pospolity na tym terenie gatunek, którego populacja liczona jest w dziesiątkach tysięcy. Występuje głównie na łąkach konietlicowych i użytkowanych ekstensywnie górskich łąkach.
  • Zimowit jesienny (Colchicum autuminale), jeden z częstszych gatunków na terenie obszaru. Populacje liczące setki tysięcy rozsiane są w wielu subpopulacjach, głównie w siedliskach łąk kośnych i konietlicowych.

Fauna: Stosunkowo zróżnicowana. Mimo niewielkiej powierzchni teren charakteryzuje duże bogactwo gatunkowe zwierząt. Szczególnie dotyczy to entomofauny i awifauny, które często bardziej preferują nasłonecznione tereny otwarte aniżeli lasy. Z ważniejszych gatunków ptaków odnotowano m.in. trzmielojada zwyczajnego, kanię czarną, derkacza zwyczajnego, dzięcioła zielonosiwego, dzięcioła czarnego, dzięcioła średniego i gąsiorka. Na łąkach trzęślicowych występują rzadkie gatunki motyli: modraszek telejus i modraszek nausitous a także paź królowej i liczne kraśnikowate. Tereny leśne ze względu na to, że stanowią część ogromnego kompleksu leśnego ciągnącego się od Gór Stołowych, poprzez Góry Orlickie i Bystrzyckie, są miejscem gdzie często zachodzą liczne ssaki związane z ekosystemami leśnymi jak sarny, jelenie, dziki, lisy, popielice, łasice czy jeże. Występowanie licznych źródlisk i oczek wodnych sprzyja występowaniu płazów, m.in. ropucha szara, żaba zielona, żaba wodna, żaba moczarowa, rzekotka drzewna, a istnienie licznych silnie nasłonecznionych terenów sprzyja bogatej faunie gadów (żmija zygzakowata, zaskroniec zwyczajny, padalec, jaszczurka zwyczajna i żyworodna).

Zagrożenia: Stosunkowo duże przy braku właściwego użytkowania gruntów. Większość terenów łąk i pastwisk stanowi własności prywatne, które mogą być niewłaściwie zarządzane. Już w tej chwili wiele łąk konietlicowych, muraw kserotermicznych i bliźniaczysk ulega sukcesji leśnej przez zarastanie podrostem buka, brzozy brodawkowatej czy świerka. Spowodowało to praktycznie całkowity zanik populacji goryczki krzyżowej, której liczebność spadła do kilku osobników. Tereny młak i turzycowisk ulegają zarastaniu przez olchę i trawy, w tym na stanowisku kruszczyka błotnego, którego populacja ulega systematycznemu zmniejszeniu.

Na niektórych łąkach zaobserwowano intensyfikację wypasu bydła, co prowadzi do niekorzystnych przemiany łąk w zbiorowiska pastwiskowe i zanikanie cennych gatunków. Tereny przy szlaku prowadzącym przez centrum muraw kserotermicznych grożą zadeptywaniem, szczególnie zagrożona jest goryczuszka czeska, której wiele osobników rośnie przy samej drodze, częściowo nawet na nią wkraczając. Na obszarze Grodczyn-Homole nie ma obecnie planów powoływania rezerwatów przyrody czy użytków ekologicznych. Jedyną formą ochrony jest sieć Natura 2000. Dodatkowym zagrożeniem jest rozwój budownictwa. Choć miejscowości w sercu obszaru są bardzo małe, każda nowa budowla wiąże się ze zniszczeniem wielu metrów kwadratowych łąk i muraw. Tak było chociażby w przypadku budowy na terenie Zielonego Ludowe, gdzie zniszczono duży obszar łąk pełnikowych.

Wizualizacja jednej z propozycji zagospodarowania szczytu góry Gomoła. W tle widoczne ruiny zamku.

Wrażenia osobiste: Umiarkowanie pozytywne. Ten fragment Pogórza Orlickiego jest najcenniejszy pod względem florystycznym. Dodatkowo znajdują się tutaj liczne naturowe siedliska oraz miejsca rozrodu i żerowania chronionych gatunków zwierząt. Jednak pomimo tego wszystkie nie planuje się na tym terenie żadnej innej formy ochrony aniżeli Natura 2000. Brakuje w planach powołania rezerwatu przyrody czy użytku ekologicznego. Dodatkowo sprawę komplikuje duża liczba właścicieli pojedynczych działek. Zależnie od fragmentu, działki należą do gminy, nadleśnictwa lub osób prywatnych. To znacząco utrudnia jakiekolwiek działania.
Dużym minusem jest także brak odpowiedniej infrastruktury turystycznej. Przez teren przebiega jeden główny szlak (czerwony), który idzie od Dusznik-Zdrój przez Grodziec, Grodczyn i dalej w kierunku Kudowej. Oprócz niego istnieją krótkie szlaki łącznikowe (niebieski, zielony). Bardzo wiele łąk i terenów pastwiskowych jest ogrodzonych z licznymi tabliczkami o zakazie wstępu. Na części z nich jest to zrozumiałe albowiem prowadzi się tam wypas bydła. Jednak w niektórych miejscach zakaz dotyczy nieubitych dróg, które stanowiłyby bardzo wygodny skrót mogą ułatwić poruszanie się po obszarze. Takie działania bardzo utrudniają zwiedzanie terenu, zwłaszcza, że na ogrodzonych działkach rośnie wiele rzadkich lub ciekawych gatunków roślin. W wielu miejscach trzeba poruszać się po nieoznakowanych ścieżkach lub wprost przez łąki. Teren najlepiej jest zwiedzać z osobą obeznaną, która wie gdzie można znaleźć ciekawe gatunki bez konieczności przekraczania ogrodzeń.
Wśród planów zagospodarowania istnieją propozycje stworzenia infrastruktury na szczycie Gomoły w postaci fontanny, placu lub dużego zgromadzenia ławek i stołów. Osobiście jestem przeciw takiej formie rozwoju infrastruktury turystycznej. W tak cennych przyrodniczo miejscach powinna się ona ograniczyć do zwiększenia sieci szlaków i montowania przy nich pojedynczych ławek i tablic informacyjnych.  Brak dobrze poprowadzonych szlaków to główna bolączka Grodczyna-Homole, głównie z powodu wielu działek prywatnych, które w znaczący sposób utrudniają powołanie kolejnych odcinków tras turystycznych. Tworzenie całych zabudowań, szczególnie w formie jak proponowana jest na Gomole uważam za niepotrzebne.