Gołek białawy

GOŁEK  BIAŁAWY (Leucorchis albida)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: V-VIII (IX)

Wygląd: Niewielka wysokogórska bylina osiągająca do 30cm wysokości, posiadające krótkie (do 5cm długości), dłoniasto podzielone bulwy. Kwiaty charakterystyczne dla rodziny storczykowatych, o pięciu działkach kielicha, koloru mlecznobiałego lub żółtobiałego stulone tworząc hełm, osadzone w zbity groniasty kwiatostan, odwrócone są o 180o. Warżka trójklapowa z ostrogą 2-3razy krótszą od zalążni. Boczne wewnętrzne płatki okwiatu stępione asymetrycznie, bardzo małe, długości 1,5-2 mm i szerokości 1 mm. Znamię posiada dziobek, dwa małe, okrągłe uszka, obejmujące nagie uczepki. Gołek nie posiada woreczków.

Liście odziomkowe lancetowate, błyszczące, skórzaste, rozszerzające się ku górze, wyrastają po 3-5, osiągające długość 2,5-8cm.

Owocem jest niewielka, długości 8mm torebka z bardzo licznymi, drobnymi nasionami. Część z nich prawdopodobnie powstaje poprzez samozapylenie. Wskazuje na to wysoki procent zawiązywanych owoców.

Występowanie: Liczne, rozproszone stanowiska w całej Europie (w tym na Islandii), wschodniej Ameryce Północnej oraz na Grenlandii. W Polsce wyłącznie na południu w górach (Sudety, Karpaty). Część stanowisk znajduje się na terenach chronionych (Bieszczadzki, Karkonoski, Pieniński, Babiogórski i Tatrzański Park Narodowy)

W Tatrach występuje na kilkunastu stanowiskach powyżej lasu, głównie na Czerwonych Wierchach, Giewoncie, w Dolinie Chochołowskiej i w Tatrach Wysokich.  Oprócz Tatr, stosunkowo często występuje w Bieszczadach. Na terenie tamtejszego parku narodowego odnotowywany na większości bezleśnych szczytów m.in. Kińczyk Bukowski, Rozsypaniec, Halicz, Szeroki Wierch, Tarnica, Mała i Wielka Rawka, Bukowe Berdo, Połonina Wetlińska.

Na Dolnym Śląsku notowany był tylko w Sudetach. Pojedyncze stanowiska notowano w Karkonoszach oraz na Masywie Śnieżnika i w Górach Orlickich. Na większości od dawna nie odnotowywany, wiele można uznać za historyczne (m.in. wyższe partie w Zieleńcu, łąki nad Sienną, rez. Puszcza Śnieżnej Białki). Na dzień dzisiejszy jedyne potwierdzone istniejące stanowiska dotyczą kotłów karkonoskich, jednak i tam populacja powoli zanika.

Środowisko: Rośnie przede wszystkim w piętrze kosówki i halnym, czasem w piętrze reglowym, na glebach zawierających węglan wapnia, rzadziej na glebach kwaśnych (granity). Preferuje stanowiska słoneczne do lekko zacienionych, wilgotne, głównie niskie łąki, wysokogórskie polany, jasne zarośla, szczeliny i półki skalne. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla górskich muraw bliźniaczkowych ((All.) Nardion).

Opis ogólny: Jak wszystkie rośliny z rodziny storczykowatych, objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Głównym zagrożeniem jest zalesianie łąk i zarastanie ich przez ekspansywniejsze gatunki, które wygrywają walkę o światło i składniki odżywcze z gołkiem. Ze względu na małe kwiaty, rzadko są one zrywane przez turystów, którzy są zainteresowani bardziej okazałymi i rzucającymi się w oczy roślinami.

Rodzaj monofiletyczny (posiadający tylko jeden gatunek). Małe kwiaty wydzielają słabo wyczuwalną ale przyjemną woń, atrakcyjną dla zapylających je ciem. Oprócz tego produkują słodkawy nektar, będący dodatkowym wabikiem zachęcającym owady do odwiedzania niewielkich i mało atrakcyjnych wyglądem kwiatów.