Storczyk męski

STORCZYK MĘSKI  (Orchis mascula)

Storczykowate (Orchidaceae)

Okres kwitnienia: V-VI

Inne nazwy: dawniej nazywany był storczykiem samcowym, storczykiem samczym i storczykiem tępoliściowym.

Wygląd: Średniej wielkości bylina osiągająca 10-60 cm wysokości, wyrastająca z niewielkiej, elipsoidalnej bulwy umieszczonej 3-10 cm pod powierzchnią gleby. Kwiaty średniej wielkości. Boczne działki okwiatu odgięte do tyłu tworzą niewielki hełm, okwiat wewnętrzny większy, wyprostowany lub lekko odgięty. Warżka stosunkowo duża, w kolorze od bladoróżowej do ciemnofioletowej z  białą gardzielą i ciemniejszymi plamkami u podstawy, długości 7-15mm i 8-12mm szerokości, trójdzielna z dwoma bocznymi łatkami odchylonymi do tyłu i środkową, wciętą u szczytu, języczkowatą łatką środkową. Łatki boczne są rombowate lub lancetowate o brzegach gładkich lub karbowanyh (cecha odróżniająca podgatunki). Ostroga osiąga 10-15mm, jest maczugowata, tępo zakończona , lekko wygięta i skierowana ku górze. Prętosłup długości 4-5mm, spiczasty i krótki z niewielkimi, zaokrąglonymi pręcikami.

Liście wyrastające z rozety w liczbie 3-6 sztuk, są lancetowate, długości 7-25cm i szerokości 0,5-4cm , szersze u podstawy, skórzaste, błyszczące, wierzchem jasnozielone, spodem z czerwonawymi zabarwieniami. Najwyższy liść obejmuje łodygę.

Owocem jest skórzasta torebka długości 15-20mm zawierająca liczne drobne nasiona.

Występowanie: Rozprzestrzeniony w większości Europy za wyjątkiem jej północnych i północno-wschodnich krańców. Poza Europą można napotkać w Azji Mniejszej, Maroku i Algierii oraz na terenie Kaukazu, sięgając do wschodniego Iranu.

Na terenie Polski występował wyspowo w całym kraju na około 300 stanowiskach. Obecnie potwierdzony na około 60 z nich, skoncentrowanych na dwóch biegunach kraju tj. na południu w pasie gór i wyżyn oraz na północy. Odnotowywany głównie na terytorium Sudetów, Śląska Opolskiego i Górnego, na Wyżnie Małopolskiej, Wyżynie Lubelskiej, Roztoczu, w Karpatach, na Żuławach Wiślanych oraz na kilku pojezierzach (Mazurskim, Iławskim, Litewskim, Drawieńskim).

W Tatrach rozprzestrzeniony głównie w reglu dolnym i górnym, rzadziej w piętrze kosodrzewiny. Spotykany zarówno w dolinach (m.in. Jaworzynki, Bystrej, Chochołowska, Kościeliska), polanach (m.in. Olczyska, Małej Łąki) jak i na wzniesieniach i szczytach (m.in. Nosal, Wielki Kopieniec). Oprócz Tatr liczne populacje napotyka się w Pienińskim Pasie Skałkowym, Gorcach, Beskidzie Wyspowym i w Bieszczadach. Najwyżej w Polsce rośnie na wysokości 1100 m na Hali Śmietanowej w Paśmie Policy

Na Dolnym Śląsku przede wszystkim w Sudetach znajduje się centrum występowania. Odnotowany w większości pasm gór jak i na pogórzu. Najliczniejsze populacje znajdują się w Górach Złotych (na użytku ekologicznym koło Złotego Stoku – Hałda Storczykowa, znajduje się największa krajowa populacja licząca w niektórych latach kilka tysięcy kwitnących pędów). Oprócz tego jest częsty w Górach i na Pogórzu Kaczawskim, Górach Stołowych, Górach i Pogórzu Orlickim, Górach i na Pogórzu Bystrzyckim, Górach Bardzkich i w Górach Kamiennych. Na nizinie brak informacji o istniejących populacjach, pojedyncze stanowiska odnotowano w dolinie Odry między Wrocławiem i Oławą.

Chroniony w większości górskich parków narodowych (tatrzański, pieniński, babiogórski, bieszczadzki, magurski) a także w Drawieńskim i Wigierskim Parku Narodowym. Odnotowany w licznych rezerwatach m.in. Opalonki na Wyżynie Miechowskiej, Woronówka, Wadernik, Cisy Staropolskie, Góra Żakowa oraz na innych formach ochrony jak użytki ekologiczne (np. wspomniana wcześniej Hałda Storczykowa), pomniki przyrody nieożywionej (np. Czartowska Skała koło Kondratowa) i obszary Natura 2000.

Środowisko: Roślina ma stosunkowo szeroki zakres środowisk w jakich żyje. Preferuje stanowiska otwarte, słoneczne do lekko zacienionych, na glebach świeżych, umiarkowanie zasobnych (mezotroficznych), o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego. Głównie są to gliny piaszczyste i utwory pylaste, najczęściej na podłożu wapiennym lub bazalcie.

Najczęściej występuje na murawach górskich i kserotermicznych, na słonecznych łąkach, bliźniaczyskach, zaroślach oraz na obrzeżach lasów. Często spotykany na obszarach ektonowych (tj. ekosystem pośredni między dwoma środowiskami).

Opis ogólny: Gatunek objęty ścisłą ochroną, sklasyfikowany w Polskiej Czerwonej Księdze do kategorii V-narażony na wymarcie. Głównym zagrożeniem jest niszczenie naturalnych siedlisk poprzez zmiany stosunków wodnych, meliorację, zarastanie łąk bardziej ekspansywnymi gatunkami oraz wskutek sukcesji drzew, które zacieniają i zmienią właściwości gleby. Poza tym storczyk męski zagrożony jest z powodu zrywania kwiatów przez turystów i wykopywania całych roślin przez kolekcjonerów rzadkich roślin.

Nazwa „męski” wzięła się stąd iż dawniej przypisywano mu właściwości wzmacniające popęd płciowy (zwłaszcza w krajach arabskich), spowodowane głównie przez wygląd bulw, które kształtem przypominały męskie jądra. Zebrane bulwy suszono i proszkowano a przyrządzany z nich wywar zwie się w krajach orientu salep (w tłumaczeniu „lisie jądra”).

Kwiaty zapylane są głównie przez królowe trzmieli i kornutkę koniczynową (Eucera longicornis). Strategia zapylania kwiatów polega na oszukiwaniu owadów. Storczyk męski zakwita gdy większość miododajnych i nektarodajnych roślin dopiero wschodzi. Niedoświadczone owady są wabione przez intensywną barwę i zapach, jako że roślina nie posiada słodkiego nektaru. Po kilku dniach zwierzęta nauczają się rozpoznawać podstęp i omijają kwiaty storczyka. Jednak przez wcześniejsze kilka dni zostało zapylonych wystarczająco dużo egzemplarzy do wytworzenia licznych nasion.

U storczyka męskiego wyróżnia się dwa podgatunki różniące się głównie budową warżki:

  • Storczyk męski typowy (O mascula spp. mascula), posiada stępione boczne łatki warżki o gładkich brzegach lub lekko karbowanych i jajowatych, zewnętrznych płatkach okwiatu.
  • Storczyk męski nakrapiany (O.mascula spp.siginifera), posiada ostre boczne łatki warżki o silnie karbowanych brzegach oraz silnie poskręcane, lancetowate zewnętrzne płatki okwiatu.

Tworzy mieszańce Orchis x haussknechtii ze stroczykiem bladym a także innymi gatunkami jak storczyk błotny, gółka długoostrogowa i kukułka szerokolistna.