Las Rędziński
16 grudnia 2017Las Rędziński obejmuje rozległy kompleks leśny z bardzo dobrze zachowanymi siedliskami lasów grądowych i łęgowych wśród których dominuje dąb szypułkowy z domieszką wiązu, grabu, lipy i inwazyjnego dębu czerwonego. Jest to jeden z chętniej odwiedzanych miejsc na weekendowy wypoczynek „poza miastem”, choć sam las znajduje się jeszcze w granicach administracyjnych miasta. Można tu podziwiać przebogate runo leśne z licznymi rzadkimi i chronionymi gatunkami grzybów oraz całą serię wiekowych drzew.
Typ ochrony: leśny
Data utworzenia: brak
Powierzchnia: ok. 400 ha
Powiat: Wrocław
Gmina: Wrocław
Nadleśnictwo: Oborniki Śl.
Położenie i Budowa
Las położony jest w środkowej części Pradoliny Wrocławskiej stanowiącej silnie wydłużony mezoregion fizycznogeograficzny leżący w osi Niziny Śląskiej. Dokładniej las rozpościera się w północno-zachodniej części miasta na terenie osiedla Rędzin i Lesica. Obejmuje kompleksy leśne i częściowo łąkowe położone pomiędzy Odrą na zachodzie i południu, Widawą na północy oraz bezimiennym wałem i ulicą Żużlowców na wschodzie oddzielającym zbiorowiska leśne od pól uprawnych, pól irygacyjnych i zabudowań. W skład kompleksu leśnego wchodzą także dwie pomniejsze jednostki zwane jako Las Lesicki i Lasy Komunalne.
Podobnie jak w przypadku większości obszarów w dolinach dużych rzek, podłoże na terenie lasu i okolicznych łąk budują głównie mady rzeczne nanoszone w czasie częstych powodzi z dobrze wykształconym poziomem próchniczym o odczynie lekko kwaśnym. Teren jest w większości płaski, rozciągając się wzdłuż koryta Odry i ujścia Widawy, wraz z licznymi ciekami wodnymi, m.in. kanałem Trzciana i licznymi pomniejszymi kanałami melioracyjnymi uchodzącymi z pól irygacyjnych. W zachodniej części występuje wzgórze Sośnik (118 m n.p.m.) oraz nieczynne wyrobisko piaskowni.
Flora
Stosunkowo mało zróżnicowana roślinność. Sam las zajmuje około 400 ha, jednak powierzchnia jest ciężka do oszacowania ze względu na wliczanie lub nie, licznych polan i terenów nadodrzańskich. Większość powierzchni zajmuje grąd środkowoeuropejski (Galio sylvatici-Carpinetum), ze stosunkowo dobrze zachowanym drzewostanem o dużej mozaice gatunków z przewagą dębu bezszypułkowego i niewielkim udziałem jesionu wyniosłego, lipy drobnolistnej, grabu zwyczajnego i buku zwyczajnego. Liczne są także drzewa obce siedliskowo, najczęściej pochodzenia antropogenicznego jak dąb czerwony, świerk zwyczajny, modrzew i robinia akacjowa. Warstwa podszytu jest zróżnicowana, z udziałem leszczyny, trzmieliny i kruszyny.
Las grądowy cechuje stosunkowo bogate runo leśne, szczególnie w okresie wiosennym, kiedy pojawiają się liczne geofity jak złoć żółta, śnieżyczka przebiśnieg, zawilec gajowy, miodunka ćma, groszek wiosenny, ziarnopłom wiosenny, fiołek wonny, fiołek Rivina, konwalia majowa i zawilec żółty. W innych miesiącach pojawia się kruszczyk szerokolistny, gwiazdnica wielkokwiatowa, przytulia leśna, wilczomlecz słodki, żankiel zwyczajna, gajowiec żółty i czosnaczek pospolity.
Grąd występujący w dolinach rzecznych stanowi swego rodzaju formę pośrednią pomiędzy lasami łęgowymi a typowymi grądami. Siedlisko rozwija się na żyznych, wilgotnych glebach aluwialnych, wzbogaconych w próchnicę i składniki pokarmowe dostarczane przez okresowe lub sezonowe wylewy rzek. Podłoże ma odczyn zbliżony do obojętnego lub lekko kwaśny.
Zbiorowisko wykazuje wyraźną sezonowość. Wczesną wiosną, przed rozwojem liści drzew, na dnie lasu panują optymalne warunki świetlne sprzyjające rozwojowi wczesnowiosennych geofitów i innych roślin kwiatowych. Miejscami runo pokryte jest rozległym dywanem kwiatów złożonych głownie z zawilców, złoci, miodunki i czosnaczku. Latem, po rozwinięciu koron drzew, zapada głębokie zacienienie powodujące zahamowanie wegetacji roślin runa. Jesienią opadające liście wzbogacają glebę w materię organiczną. Wtedy to pojawiają się liczne grzyby.
Pierwotnie większość lasów stanowiły łęgi jesionowo-wiązowe (Ficario-Ulmetum). Charakteryzują się one okresowym zalewaniem, szczególnie jesienią lub wiosną, kiedy to dno lasu zalewały wody Odry. Budowy wałów przeciwpowodziowych i regulacje rzek spowodowały przerwanie a przynajmniej znacząco ograniczyły zalewanie lasów. W efekcie zostały przerwane procesy nanoszenia mułów rzecznych i tworzenia się charakterystycznych gleb dla obszarów nadrzecznych (mady).
Bez zalewów, gleby ulegają procesom brunatnienia, czego następstwem są przemiany składu florystycznego z łęgowego na bardziej grądowy. Obecnie łęgi systematycznie zmniejszają swój areał na terenie Lasu Rędzińskiego, jednak sytuacja ma się tutaj znacznie lepiej niż np. w Lesie Strachocińskim czy Pilczyckim. Ekosystem skupiają się głównie w miejscach cieków wodnych, gdzie przechodzi płynnie w grąd w wariancie wilgotnym. Najlepiej zachowane lasy znajdują się przy ujściowym odcinku Widawy.
Przy ujściu Widawy występują także najlepiej zachowane półnaturalne i antropogeniczne darniowe zbiorowiska łąkowe i pastwiskowe (Molinio-Arrhenatheretea) w tym niewielkie fragmenty łąk trzęślicowych (Molinion) z licznymi pospolitymi gatunkami jak biedrzeniec wielki, skalnica ziarenkowata, komonica zwyczajna, rogownica pospolita, czosnek winnicowy i zielonawy, wyczyniec łąkowy, brodawnik zwyczajny, chaber łąkowy, głowienka pospolita, krwawnik pospolity, jastrun właściwy czy krwiściąg łąkowy.
Wzdłuż cieków wodnych i w wilgotniejszych miejscach wytworzyły się antropogeniczne lub częściowo naturalne zbiorowiska ziołoroślowe ze związku Filipendulion z charakterystyczną dla tego biotopu wiązówką błotną i innymi gatunkami roślin jak bodziszek błotny, dziurawiec skrzydełkowaty, tojeść pospolita, czyściec błotny, przetacznik długolistn. Przy zbiornikach wodnych stwierdzono łąki selernicowe (Cnidion dubii) porośnięte licznymi trawami i rzadkimi gatunkami roślin jak selernica żyłkowana, fiołek mokradłowy, groszek błotny i czosnek kątowy. Liczne są tutaj zbiorowiska turzycowisk, trzcinowisk i nadrzecznych ziołorośli porastające brzegi Odry i Widawy z liczną florą jak rzadki dzięgiel litwor nadbrzeżny a także krwawnica pospolita, łączeń baldaszkowy czy żywokost lekarski. Z rzadkich w skali kraju roślin stwierdzono występowanie groszku liściakowego, który rośnie na łąkach wzdłuż wałów i skrzyp gałęzisty, mający tutaj jedyne znane stanowisko na Dolnym Śląsku.
Grzyby
Duża połać lasu z licznymi butwiejącymi drzewami sprawia, że na terenie lasu odnotowano wiele rzadkich lub chronionych gatunków grzybów. Martwe i obumierające drewno stanowi doskonały substrat dla różnorodnych gatunków saprotroficznych, które odgrywają kluczową rolę w procesach rozkładu materii organicznej i obiegu składników mineralnych w ekosystemie leśnym. Na terenie kompleksu grzyby są szczególnie liczne w drzewostanach dębowych oraz przy ciekach wodnych, gdzie wilgotny mikroklimat i żyzna ściółka stwarzają optymalne warunki dla rozwoju grzybni. Charakterystyczne dla Lasu Rędzińskiego stare dęby i lipy, zarówno żywe jak i obumarłe, są żywicielami wielu specjalistycznych gatunków grzybów, z których wiele wymaga właśnie takich dojrzałych, naturalnych siedlisk leśnych.
Z ciekawszych grzybów odnotowano takie gatunki jak między innymi borowik klinotwrzonowy, gatunek potencjalnie zagrożony wymarciem, który preferuje gleby wapienne i ciepłolubne lasy liściaste. Łuskwiak słomkowy, reprezentant grzybów rosnących na martwym drewnie, pojawia się na opadłych gałęziach i pniach. Włośniczka tarczowata oraz murszak rdzawy to kolejne gatunki związane z rozkładającym się drewnem liściastym, szczególnie dębowym i lipowym. Interesującym notowaniem jest Platygloea disciformis, niewielki grzyb tworzący żelatynowate owocniki na martwych gałązkach.
Wśród rzadkich i chronionych gatunków szczególną uwagę zwraca pochwiak grzybolubny, pasożytujący na owocnikach innych grzybów, lipnik lepki bardzo rzadki i chroniony grzyb notowany głównie na butwiejącym drewnie lipowym, charakteryzująca się intensywnie żółtą barwą lakownica żółtawa oraz niezwykle osobliwy sromotnik smrodliwy, którego nieprzyjemny zapach przyciąga owady rozsiewające zarodniki. Obecność tych gatunków świadczy o wysokiej wartości przyrodniczej oraz naturalnym charakterze drzewostanów Lasu Rędzińskiego.
Stosunkowo częste są tutaj grzyby związane z łęgami i grądami jak uszak bzowy, łatwo rozpoznawalny grzyb o kształcie przypominającym małżowinę uszną, rosnący głównie na pniach bzów i jesionów. Płomienica zimowa pojawia się w chłodniejszych porach roku na drewnie liściastym, tworząc pomarańczowe lub żółtawe owocniki. Liczne grzyby hubowate, zasiedlają pnie i konary starych drzew, tworząc charakterystyczne konsole i półki. Bogactwo gatunkowe grzybów hubowatych jest szczególnie ważnym wskaźnikiem naturalności ekosystemu leśnego oraz obecności odpowiedniej ilości martwego drewna w różnych stadiach rozkładu. Ten niezwykły świat grzybów czyni Las Rędziński cennym obiektem mykologicznym w skali aglomeracji wrocławskiej.
Fauna
Stosunkowo bogata. Ze względu na liczne zbiorniki wodne teren zamieszkują liczne gatunki płazów i gadów jak kumak nizinny, żaby zielone, żaba trawna, żaba moczarowa, rzekotka drzewna, traszka grzebieniasta, zaskroniec zwyczajny, jaszczurka zwinka i żyworodna. W kompleksie leśnym odnotowano ptaki lęgowe jak: kobuz, trzmielojad, muchołówka białoszyja, siniak, kruk czy do niedawna kania czarna – ptak z Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt, a także aż siedem gatunków dzięciołów, w tym dzięcioł czarny, dzięcioł średni czy dzięcioł zielonosiwy.
Bogata i cenna entomofauna. M.in. odnotowano tu stanowiska bardzo rzadkich gatunków owadów: biegacz Scheidlera, Antherophagus nigricornis i Phalacrus brisouti, kozioróg dębosz, pachnica dębowa a także motyla Perizoma sagittata, modraszka telejusa i przeplatkę maturne. Duża baza owadów i duży kompleks leśny sprzyja licznej populacji nietoperzy, które są tutaj reprezentowane przez 9 gatunków, w tym nocek Natterera, nocek wąsatek oraz nocek łydkowłosy, jeden z najrzadziej spotykanych w Polsce gatunków nietoperzy. Z innych chronionych ssaków notuje się wydry i bobry.
Do najważniejszych gatunków owadów stwierdzonych w Lesie Rędzińskim i jego najbliższym sąsiedztwie należy:
- Kozioróg dębosz (Cerambyx cerdo), jest to jeden z największych i najbardziej efektownych chrząszczy występujących w Polsce, osiągający długość ciała do 55 mm. Na Dolnym Śląsku występuje głównie w starych dąbrowach, szczególnie w dolinie Odry, Baryczy oraz w dolinach Widawy, Oławy i Bobru. Zasiedla wiekowe, osłabione dęby rosnące w nasłonecznionych miejscach. Jego larwy rozwijają się w drewnie żywych dębów przez okres 3-5 lat, drążąc w nich rozległe korytarze, co sprawia, że gatunek ten jest ściśle związany ze starodrzewami dębowymi. Jest to gatunek objęty ścisłą ochroną oraz programami ochrony czynnej w ramach sieci Natura 2000.
- Modraszek telejus (Phengaris teleius), to niewielki motyl dzienny o błękitnych skrzydłach z charakterystycznym czarnym obramowaniem. Na Dolnym Śląsku występuje na wilgotnych łąkach trzęślicowych w dolinach rzecznych, gdzie istnieją populacje jego rośliny żywicielskiej – krwiściągu lekarskiego. Cykl życiowy tego motyla jest fascynujący – jego gąsienice początkowo żerują na kwiatach krwiściągu, a następnie są adoptowane przez mrówki z rodzaju Myrmica, w których gniazdach przechodzą dalszy rozwój, pod czujnym okiem mrówek. Ze względu na złożone zależności ekologiczne i zanikanie odpowiednich siedlisk, modraszek telejus należy do najbardziej zagrożonych gatunków motyli na Dolnym Śląsku.
- Przeplatka maturna (Euphydryas maturna), jest to średniej wielkości motyl dzienny o charakterystycznym pomarańczowo-brązowym ubarwieniu skrzydeł z czarnym wzorem przypominającym mozaikę. Pojawia się w czerwcu w wilgotnych lasach liściastych i łęgowych, głównie w dolinie Odry i Baryczy, gdzie jej gąsienice żerują na liściach jesionu wyniosłego. Z uwagi na ścisłe wymagania siedliskowe i skomplikowany cykl rozwojowy, gatunek ten jest szczególnie wrażliwy na zmiany zachodzące w środowisku naturalnym. Największym zagrożeniem jest masowe zamieranie jesionów. Na terenie Dolnego Śląska przeplatka maturna objęta jest monitoringiem przyrodniczym i programami ochrony w ramach sieci Natura 2000.
- Zgniotek cynobrowy (Cucujus cinnaberinus), jest to drobny chrząszcz o charakterystycznie spłaszczonym, wydłużonym ciele i intensywnie czerwonym ubarwieniu, osiągający 11-15 mm długości. Zamieszkuje stare, gnijące liściaste drzewa, szczególnie w wilgotnych lasach o charakterze lasów naturalnych i pierwotnych. W Polsce objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i uznawany za gatunek zagrożony wymarciem, a także wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt.
Zagrożenia
Relatywnie niewielkie. Dawniej teren był mocno zagrożony jest przez nieracjonalną gospodarkę leśną. Jej efektami są liczne ślady po rębniach gniazdowych i przerzedzeniach. Zbytnie prześwietlenia zwartego drzewostanu i ekspansja światłolubnych gatunków mogą zagłuszać mniej konkurencyjne gatunki leśne. Obecnie całość kompleksu stanowi las komunalny, poza jurysdykcją nadleśnictwa, co wiąże nadzieje na racjonalne postępowanie władz samorządowych względem tutejszych siedlisk leśnych.
Las Rędziński jest jednym z chętniej odwiedzanych obiektów, szczególnie w rejonie ulicy Żużlowców. Presja turystyczna poprzez zbyt intensywne użytkowanie rekreacyjne i wędkarskie może sprzyjać nadmiernemu wydeptywaniu roślinności nadbrzeżnej oraz płoszeniu zwierząt, szczególnie w miejscach postoju oraz biwakowania. Dodatkowo modernizacja węzła wodnego może skutkować dalszemu ustępowaniu lasów łęgowych i zniszczeniem nadbrzeżnych ekosystemów łąkowych. Całość terenu leży w obszarze ochrony Natura 2000 Dolina Widawy.
Inne
Las Rędziński, wraz z jego częściami (Las Lesicki) stanowi jeden z ważniejszych korytarzy ekologicznych w dolinie Odry, który pozwala od północy ominąć barierę jaką stanowi miasto Wrocław.
Na terenie lasu zlokalizowane są 4 pomniki przyrody (11 drzew), z czego największa grupa (8 dębów) skupiona jest wokół terenu biwakowego w oddziale leśnym nr 120. Wszystkie drzewa pomnikowe w Lesie Rędzińskim przynależą do gatunku dąb szypułkowy:
- Grupa 8 dębów szypułkowych Quercus robur o obwodzie pni: 328, 337, 404, 417, 449, 456, 469 i 678 cm i wysokości całkowitej w granicach 16-27 m. Wszystkie okazy zlokalizowane są w oddziale leśnym 9c nadleśnictwa Oborniki Śląskie. Dęby rosną w różnej odległości od leśnego duktu, około 500 metrów od śródleśnego zbiornika wodnego w kierunku ujścia Widawy. Drzewa o numerze 14A i 14F są w całości obumarłe , jednak bez względu na swój stan wciąż utrzymują się w pionie. Są to najbardziej charakterystyczne i rozpoznawalne drzewa z grupy. Zarówno dzięki oryginalnemu wyglądowi (duże, martwe pnie) jak i ulokowaniu zaraz przy drodze, podczas gdy pozostałe drzewa rosną w dalszej odległości od traktu leśnego. Drzewo 14F posiada największy obwód pnia i otoczone zostało niewielkim drewnianym płotkiem wraz z infrastrukturą turystyczną (ławki, miejsce na ognisko). Oba drzewa są siedliskiem chronionego grzyba ozorka dębowego Fistulina hepatica oraz pospolitego żółciaka siarkowego Leariporus sulphureus. Pozostałe osobniki są w różnym stanie zdrowotnym, z czego drzewo 14H posiada dużą ranę ciągnącą się niemal na całej długości pnia, drzewo 14G jest w dużej części obumarłe z licznymi śladami żerowania ksylofagów a drzewo 14A posiada ranę o długości około 0,5 m ciągnącą się wzdłuż pnia. Ze względu na występowanie drzew w lesie ich korony są słabo wykształcone. Warto dodać, że Grupa 8 dębów jest najstarszym pomnikiem przyrody na Psim Polu.
-
Dąb szypułkowy Quercus robur o obwodzie pnia 403 cm (wg innych danych 396 cm) i wysokości całkowitej 32 m. Zlokalizowany jest przy leśnej drodze odchodzącej od ul. Żużlowców w kierunku śródleśnej polany we wschodniej części Lasu Rędzińskiego (Las Komunalny), w oddziale leśnym 6c nadleśnictwa Oborniki Śląskie. Drzewo cechuje stosunkowo dobra kondycja pomimo występowania owocników żółciaka siarkowego Leariporus sulphureus oraz płomiennicy zimowej Flammulina velutipes u podstawy pnia. Korona posiada liczne ślady po usuniętych konarach. Około 6 m nad ziemią zlokalizowana jest dziupla.
Dąb szypułkowy Quercus robur o obwodzie 384 cm (wg innych źródeł 392 cm) i wysokości całkowitej około 24 m. Zlokalizowany jest przy leśnej drodze odchodzącej od ul. Żużlowców w kierunku południowym we wschodniej części Lasu Rędzińskiego (Las Komunalny), w oddziale leśnym 18f nadleśnictwa Oborniki Śląskie. Drzewo rozdziela się na dwa niezależne pnie na wysokości około 3 m. Cechuje się stosunkowo dobrą kondycją, jedynie między nabiegami korzeniowymi stwierdzono otwór o wymiarach 5×5 cm i głębokości 40 cm. U podstawy pnia rozłożone, stare owocniki huby (niezidentyfikowanej ze względu ich rozkład).
Dąb szypułkowy Quercus robur o obwodzie 389 cm (wg innych informacji 403 cm) i wysokości całkowitej 32 m. Drzewo zlokalizowane jest w północno-wschodniej części Lasu Rędzińskiego (Las Komunalny), w oddziale leśnym 6c nadleśnictwa Oborniki Śląskie, w bezpośrednim sąsiedztwie wału przeciwpowodziowego. Drzewo charakteryzuje się stosunkowo dobrą kondycją. Z poważniejszych objawów należy otwór w szyi korzeniowej między nabiegami o wymiarach 20×10 cm i głębokości 50cm oraz zarośnięta listwa mrozowa do wysokości 5 m. Na liściach występuje mączniak prawdziwy dębu powodowany przez Microsphaera alphitoides. Korona jest dobrze rozwinięta, mimo ulokowania dębu w środowisku leśnym. W bezpośredniej bliskości rośnie kolejnych 5 dębów i jeden wiąz o wymiarach pomnikowych. W przyszłości być może i one zostaną objęte ochroną.
Informacje praktyczne:
- dobry dojazd, oprócz autobusu linii 118, wokół lasu jest rozwinięcia sieć drogowa. Występuje tu kilka dróg dojazdowych umożliwiających dotarcie zarówno do zachodniej jak i wschodniej części
- do miejsc najcenniejszych pod względem przyrodniczym należy obszar wschodni ciągnący się przy ul. Żużlowców (grzyby), fragmenty w północno-zachodniej części, sąsiadujące z przysiółkiem Lesica (pomniki przyrody) oraz obszary północe ciągnące się przy Widawie
- teren posiada dobrze rozwiniętą infrastrukturę turystyczną w postaci rozlokowanych w lesie ławek, miejsc do biwakowania i tablic informacyjnych. Jest to miejsce bardzo łatwe do poruszania się i przystosowane jest dla rodzin z dziećmi lub osób starszych
- w bezpośredniej bliskości istnieją cenne przyrodniczo Pola Irygacyjne. Poza tym na przeciwległym brzegu Odry znajduje się Las Pilczycki oraz użytki ekologiczne na Praczach Odrzańskich
- najlepsze terminy przyrodnicze do zwiedzania: kwiecień (wczesnowiosenne geofity), jesień (grzyby, przebarwiające się liście)
