Buczyna Storczykowa na Białych Skałach

 

Typ rezerwatu: leśny, florystyczny  

Data utworzenia: 2001

Powierzchnia: 8,76 ha

Powiat: Złotoryjski

Gmina: Świerzawa

Nadleśnictwo: Złotoryja

 


Status: Rezerwat został powołany Rozporządzeniem Wojewody Dolnośląskiego z 8 lutego 2001 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody (DZ.U. Woj. Doln. nr 10, poz.96 z 2001 r.) oraz zarządzeniem RDOŚ we Wrocławiu z dn. 17.04.2014 r.  w sprawie rezerwatu przyrody „Buczyna Storczykowa na Białych Skałach” ( Dz. Urz. Woj. Dol. z dnia 18 kwietnia 2014  r.  poz. 2021. Rezerwat według głównego przedmiotu ochrony został sklasyfikowany do typu fitocenotycznego i podtypu zbiorowisk leśnych, natomiast pod względem typu środowiska został określony jako typ lasów i borów, podtyp lasów górskich i podgórskich.

Położenie: Obszar rezerwatu znajduje się na Grzbiecie Południowym Gór Kaczawskich, na górze Maślak (715 m n.p.m.), obejmując północne stoki w zakresie wysokości 455-550 m n.p.m. Na terenie występuje kilka form geologicznych jak dolomitowe ostańce zwane Białymi Skałami oraz Jaskinia Walońska. Całość porastają nawapienne lasy bukowe o charakterze naturalnym. Góra jest dobrze widoczna ze wsi Podgórki, skąd prowadzi jedna z dróg do rezerwatu.

Budowa: Większość rezerwatu obejmuje podłoże złożone z kalcytów i dolomitów, gdzie zawartość węglanu wapnia w skałach dochodzi do 92%. Podstawę zbocza stanowią liczne wapienne skały i kilkumetrowe wychodnie o nazwie Białe Skały (od których wziął się drugi człon nazwy), składające się głownie z wapieni prekambryjskich i wojcieszowskich. Z powodu erozji, której efektem jest odłamywanie się fragmentów skalnych, duże połacie runa leśnego jest usiane znaczną ilością rumoszu wapiennego.  Same skały są dość strome, w niektórych miejscach na tyle, że nie utrzymuje się na nich żadne podłoże a tym samym nie są obrośnięte roślinnością, uwidaczniając nagie skały w białawym kolorze (stąd nazwa). Skały są na tyle efektowne, że przed wojną jedna z nich była objęta ochroną jako pomnik przyrody.

Przy północnym wejściu do rezerwatu, za tabliczką informacyjną można napotkać duży i dość głęboki kocioł o stromych, niemalże pionowych brzegach. Jest to pozostałość po dawnej działalności górniczej.

Flora: Pomimo niewielkich rozmiarów, rezerwat cechuje bogaty skład gatunkowy flory składająca się m.in. z licznych roślin z rodziny storczykowatych. Taka różnorodność spowodowana jest głównie dzięki występowaniu żyznych, wapiennych gleb inicjalnych, co sprawia, że występuje tu pięć różnych zespołów i zbiorowisk roślinnych. Największy areał obejmuje ciepłolubna buczyna storczykowa (Cephalanthero-Fagenion), jest to rzadki i ginący typ siedliska w skali Dolnego Śląska. Dominuje w większości rezerwatu, zwłaszcza w centralnej i północnej części. Oprócz charakterystycznych form buka, które cechuje karłowatość a także powyginane i powykręcane konary, możemy tutaj wyróżnić kilka innych gatunków drzew jak lipa szerokolistna, wiąz górski, jawor i jesion wyniosły. Las obejmuje głównie strome zbocza z licznymi wychodniami wapienia. W runie leśnym dominują liczne gatunki z rodziny storczykowatych (kruszczyk szerokolistny, listera jajowata, buławnik wielkokwiatowy, podkolan biały).

Oprócz tego typu buczyny, fragmentami można wyróżnić żyzną buczynę sudecką (Dentario enneaphylli-Fagetum) z domieszką świerka, jaworu, dębu i grabu. Występuje ona we fragmentach lasu, gdzie wcześniej prowadzono gospodarkę leśną i wciąż zachowały się w niej resztki świerczyny, które zakwaszają glebę utrudniając tym samym wzrost wapieniolubnych taksonów. W runie leśnym liczne rzadkie lub chronione rośliny, takie jak lilia złotogłów, orlik pospolity, żywiec bulwkowaty, konwalia majowa, kalina koralowa, kokoryczka wielkokwiatowa, kokoryczka okółkowa, wawrzynek wilczełyko, kopytnik pospolity, marzanka wonna, szczyr trwały i żankiel zwyczajny.

W południowo-zachodnim fragmencie Białych Skał wykształciła się rzadka górska jaworzyna ziołoroślowa z lepiężnikiem białym (Aceri-Fagetum), porastająca wilgotny (wręcz bagienny) teren o niewielkim stopniu nachylenia zboczy.

Oprócz zbiorowisk typowo leśnych, na wychodniach skalnych w środkowej i północnej części wyróżnia się zespół zanokcicy murowej (Asplenietum trichomano-rutae-murariae) z charakterystycznymi przedstawicielami jak zanokcica murowa, paprotnica krucha i paprotka zwyczajna a także oman szlachtawa. Drugim nieleśnym zbiorowiskiem są górskie żyzne łąki na świeżych glebach mineralnych z rzędu (O.) Arrhenatheretum elatioris, które porastają obrzeża rezerwatu z licznymi rzadkimi roślinami, takimi jak: gółka długoostrogowa, kukułka szerokolistna, listera jajowata, pierwiosnka lekarska, goryczuszka orzęsiona, krwawnik pospolity, stokłosa miękka.

W runie leśnym rezerwatu można spotkać łącznie około 140 gatunków, w tym 19 gatunków chronionych roślin, w tym wspomniane wcześniej storczyki, m.in. buławnik wielkokwiatowy, gnieźnik leśny, listera jajowata, kruszczyk szerokolistny, podkolan biały, podkolan zielonawy a niektóre źródła podają także obuwika pospolitego, choć jest to raczej wątpliwe. Występował on tutaj w przeszłości, jednak było to kilkadziesiąt lat temu. Obecnie teren Maślaka jest jego potencjalnym siedliskiem, jednak bez oficjalnego potwierdzenia, że gatunek ten występuje na terenie rezerwatu. Część storczyków można spotkać zaraz po wejściu do rezerwatu.

Ogólnie podsumowując, w drzewostanie lasu dominują buki, rzadko jako domieszkę można napotkać brzozę, lipę szerokolistną, świerk pospolity, jawor, jesion wyniosły i kilka innych gatunków. Drzewa są często krępe, o nisko osadzonych koronach, i mają niewielką wartość gospodarczą. Spowodowane jest to trudnymi warunkami środowiskowymi, na które składa się płytkie i kamieniste podłoże o dużym kącie nachylenia a także górski klimat charakteryzujący się ostrymi zimami i silnym wiatrem.

Grzyby: W rezerwacie, jako jednym z niewielu, przeprowadzono inwentaryzację grzybów makroowocnikowych. Odnotowano około 70 gatunków, w tym gatunki rzadkie i zagrożone wymarciem w skali kraju jak borowik gładkotrzonowy, pieniążkówka jodłowa, purchaweczka łatkowata, smardz jadalny. Ze względu na występowanie wapiennych buczyn istnieje prawdopodobieństwo spotkania także innych grzybów związanych z tego typu siedliskiem jak gwiazdosze czy koronica. Jednak z powodu specyficznego trybu życia grzybów, potrzebne są dalsze badania i obserwacje aby potwierdzić występowanie kolejnych gatunków.

Fauna: Obejmuje około 22 gatunków, z czego 7 objętych ochroną całkowitą (m.in. ryjówka szlachetna, kret, ryjówka malutka, gronostaj, łasica łaska, jeż zachodni). Najbardziej charakterystycznym gatunkiem rezerwatu jest popielica, której obfite występowanie było jednym z głównych powodów na utworzenie obszaru chronionego. Licznie występujące tutaj buki stanowią główną bazę pokarmową dla tego gatunku, a strome zbocza i stosunkowo duża niedostępność tego terenu sprawiają, że jest to ważna ostoja popielicy.

Inne, większe gatunku jak dzik, sarna, list, borsuk są w rezerwacie tylko chwilowymi gośćmi, jako że powierzchnia Białych Skał jest zbyt mała, by stanowiła ostoję dla dużych gatunków. Dodatkowo strome zbocza nie są ulubionym terenem dla dzików i saren, które preferują bardziej płaski grunt.

Zagrożenia: Stan rezerwatu ocenić można jako dobry, zarówno pod względem stanu lasu jak i występujących w nim roślin. Zawdzięcza to m.in. położenia na odludziu z dość ciężkim do odnalezienia dojazdem. Nieutwardzona droga, prowadząca do rezerwatu często nie jest uwzględniania na mapach. Buczyna Storczykowa na Białych Skałach jest na tyle ukryta i młoda (utworzony dopiero w 2001 roku), że nawet spora część okolicznych mieszkańców nie wie o jej istnieniu. Dzięki temu można tam ujrzeć jeszcze wiele rzadkich i chronionych roślin. Na teren rezerwatu, głównie w okolicach dróg i fragmentów przygranicznych odnotowuje się gatunki synantropijne, m.in. niecierpek drobnokwiatowy, dąb czerwony i nawłoć kanadyjska.

Inne: Na terenie rezerwatu znajduje się niewielka ale dość znana (zwłaszcza w XIX wieku) Jaskinia Walońska. Jest ona dość płytka (zaledwie 15 metrów długości), powstała w efekcie zjawisk krasowych w soczewie  prekambryjskiego silnie przekształconego wapienia. Występują tu bardzo interesujące elementy związane ze zjawiskami krasowymi np. leje, zapadliska i wapienno–dolomitowe skałki. Według podań ludowych jej odkrycie wiąże się z walońskimi poszukiwaczami drogich kamieni i skarbów, którzy mieli w niej ukrywać swoje łupy podczas niebezpiecznych okresów.

Poza samą Buczyną Storczykową na Białych Skałach warto zwiedzić całą górę Maślak wraz z otaczającymi ją wzniesieniami, w których występują te same gatunki rzadkich i chronionych roślin co rezerwacie. Dotyczy to także pobliskich łąk.

Niedaleko rezerwatu znajduje się projektowany użytek ekologiczny „Kapella”, który jest ostatnim znanym stanowiskiem storczyka drobnokwiatowego (Orchis ustulata) na Dolnym Śląsku. Najlepiej widać go przy tabliczce z nazwą rezerwatu. Rozpościera się stąd niewielka panorama na całą okolicę.

Wrażenia osobiste: Rezerwat jest ciekawym i atrakcyjnym miejscem, zwłaszcza dla miłośników roślin. Już przy wejściu można napotkać rzadkie i chronione rośliny (m.in. przebiśniegi rosnące przy tabliczce z nazwą rezerwatu, orliki, czworolisty). Storczyki, najważniejszy element obszaru, rosną wszędzie, uatrakcyjniając teren. Minusem jest brak ścieżek lub tablic informacyjnych, do rezerwatu można trafić poprzez nieutwardzone ścieżki. Cały teren jest bardzo atrakcyjny, rosnąca buczyna najpiękniej prezentuje się w maju i czerwcu, gdy świeżo wyrośnięte liście mają jeszcze jasnozielony kolor, a w podszycie rozpoczynają kwitnięcie storczyki i fioletowe orliki. Drugim, obok roślin, najważniejszym lub najsłynniejszym obiektem jest Jaskinia Walońska. Prowadzi do niej nieoznakowana ścieżka, co powoduje, że najlepiej w tamtejsze regiony wybierać się z dobrym obeznaniem terenu. Ogólna ocena jest bardzo dobra. Rezerwat zadbany, nie jest zniszczony lub zaśmiecony przez ludzi. Jedyną wadą jest słabe oznakowanie dojazdu oraz brak jakichkolwiek tablic informacyjnych, które uatrakcyjniłyby wizytę w rezerwacie.