Czartowska Skała

Wygasły wulkan. Jeden z najbardziej rozpoznawalnych neków w Sudetach i najbardziej wyeksponowanych, którego czarne bazaltowe ciosy wystają kilkadziesiąt metrów nad okoliczne łąki. Jest to teren bardzo cenny zarówno dla geologów, botaników i entomologów. Wulkan stanowi prawdziwą ostoję bioróżnorodności pośród dziesiątków hektarów pól uprawnych, gdzie możemy napotkać chronione gatunki roślin i owadów. 

 



Typ ochrony: Pomnik przyrody nieożywionej

Data utworzenia: 1991

Powierzchnia: ok.5 ha

Powiat: Jaworski

Gmina: Męcinka

Nadleśnictwo: Jawor


Położenie: Niewielka grupa skał znajdująca się na Pogórzu Złotoryjskim (północna część Pogórza Kaczawskiego) w Sudetach Zachodnich, pomiędzy miejscowościami Muchów i Pomocne, przy powiatowej trasie 365 w kierunku Jawora na terenie Parku Krajobrazowego „Chełmy”. Jest to jeden z najlepszych punktów widokowych na Góry Kaczawskie (przy dobrej pogodzie można dojrzeć  także Karkonosze ze Śnieżką).

Budowa: Jest to niewielkie wzgórze o wysokości 463 m n.p.m. zbudowane głownie z bazaltów. Są to wulkanity mioceńskie, będące składową rdzenia dawnego wulkanu. Wulkan ten wypełniała lawa i pokrywa lawowa o zasadowym pH. Bazanit budujący Czartowską Skałę ma charakterystyczny układ spękanych, regularnych słupów (ciosów). Ciosy te osiągają kilkadziesiąt cm długości i zapadają w różnych kierunkach przy jednoczesnym zachowaniu układu wachlarzowego na samym szczycie stożka . Poza nim, u podnóża występują osady glacjalne i fluwioglacjalne powstające przy udziale lodowca. Północna ściana składa się także z ordowickich fyllitów i łupków kwarcowych a w skład południowej wchodzą zieleńce późnego paleozoiku.

Wzniesienie składa się z dwóch wierzchołków. Wierzchołek wschodni jest znacznie wyższy, szpiczasty. Z dwóch stron znacznie podcięte zbocza, będące efektem wydobywania kruszczca w dawnych czasach.

Flora: Ze względu na bardzo małą powierzchnię nie jest zbyt bogata, aczkolwiek występuje tu kilka cennych zbiorowisk roślinnych, m.in. ściany skalne i urwiska krzemianowe ze zbiorowiskami z Androsacion vandelii oraz fragmenty niewielkich, mocno zniekształconych muraw. Tereny łąkowe wokoło Czartowskiej Skały sklasyfikowany są jako niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris). Okalają one skały od północnej i zachodniej strony łagodnie opadając w dół, gdzie przechodzą stopniowo w siedliska zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych (Molinion), na których notuje się rzadkie i chronione gatunki jak gnidosz rozesłany, podkolan biały, kukułka szerokolistna i kosaciec syberyjski. W większości rosną one na wilgotniejszych łąkach w pewnym oddaleniu od stożka wulkanicznego,  na bardziej płaskich zboczach. Bezpośrednio na stromych zboczach góry wykształciły się zbiorowiska krzewowisk i zarośli, które w znaczący sposób wypierają pierwotną roślinność stoków. Obecnie w cieniu młodych drzewek i krzewów notuje się kilka rzadkich gatunków jak buławnik mieczolistny, wawrzynek wilczełyko, szczyr trwały i pierwiosnka lekarska. Starsze publikacje wymieniają także występowanie tutaj niewielkiej populacji kukułki bzowej, która prawdopodobnie obecnie jest już taksonem wymarłym na Czartowskiej Skale.

Miejscami niektóre płaty roślinności wykazują zespoły mocno zniekształconych muraw kserotermicznych (Festuco-Brometea), które prawdopodobnie zajmowały pierwotnie duże areały, jednak obecnie są w stanie zaniku z powodu sukcesji drzew i krzewów oraz zmian w sposobie użytkowania łąk i nieużytków. Murawy zajmują one bardzo niewielkie powierzchnie w szczytowych partiach neku oraz w szczelinach pomiędzy słupami bazaltowymi. Na skałach, gdzie rozwinęły się niewielkie płaty roślinności licznie rosną rozchodniki białe, rozchodniki ostre i żółtokwiatowe kępy pięciorników wiosennych a także inne rośliny jak smółka lepka, rogownica polna, wilczomlecz sosnka, jastrzębce, bylice i liczne trawy. W płatach notuje się chronione rośliny m.in. dziewięćsił bezłodygowy i storczyk męski. Na szczycie odnotowano chroniony gatunek porostu, kruszownicę szorstką.

Wokół skały rosną liczne drzewa i krzewy, m.in. tarnina, dzikie wiśnie, jeżyny, głóg dwuszyjkowy, bez czarny, dzikie róże i brzoza brodawkowata. Niewykaszane, pomału coraz bardziej rozrastają się, obejmując swym zasięgiem tereny łąk i muraw. Zmniejszając w ten sposób areał występowania dla wymienionych wcześniej rzadkich roślin.

Fauna: Uboga. Jest to bardzo niewielki obszar, bez powierzchni leśnej czy łąkowej, na którym przeważają skały i cierniste krzewy. Można tutaj spotkać głównie opalające się w słońcu gady (m.in. jaszczurki, żmiję zygzakowatą), ptactwo przesiadujące na gałęziach, a czasem zachodzą tutaj okoliczne sarny i dziki. Do cennych gatunków odwiedzających Skałę należy motyl paź królowej i chroniony pająk tygrzyk paskowany.

Zagrożenia: Stosunkowo duże, zarówno dla roślin jak i formacji skalnych. Teren na którym znajduje się pomnik przyrody leży w prywatnych rękach. Właściciel jak widać nie interesuje się obiektem, który powoli zarasta na wpół-dzikimi drzewkami owocowymi i okoliczną roślinnością, przyśpieszając znacznie erozję skał oraz zarastając wzniesienie przy jednoczesnym zasłanianiu oryginalnych bazaltowych ścian. Wzrost zacienienia ma krytyczny wpływ na rozwój naturalnych roślinności naskalnych i muraw kserotermicznych, które pierwotnie zajmowały duży areał z wieloma rzadkimi roślin. Obecnie gatunki termofilne ulegają wycofywaniu się, głównie na ostatnie niezacienione fragmenty na południowych zboczach oraz w miejscach, gdzie warunki uniemożliwiają swobodny rozwój i wzrost krzewów.

Inne: Piękno góry było zauważone już bardzo wcześnie, jeszcze za czasów Niemców teren ten był obiektem chronionym. Potem, na kilka dekad zapomniany, ponownie stał się obiektem chronionym w 1991 roku jako pomnik przyrody nieożywionej. Sama Skała leży na tzw. Szlaku Wygasłych Wulkanów, który dalej biegnie w kierunku Jawora i Wąwozu Myśliborskiego. Od wielu lat proponuje się powołanie na tym obszarze użytku ekologicznego, który chroniłby oprócz samego tworu skalnego także okoliczne łąki.

Wrażenia ogólne: Po odwiedzeniu wygasłego wulkanu mam mieszane uczucia. Jedna z ważniejszych przyrodniczych atrakcji turystycznych regionu, będąca celem licznych wycieczek, oznaczona na słynnym Szlaku Wygasłych Wulkanów, widoczna z daleka. Mogłaby budzić podziw gdyby mogła. A nie może. Jest to jeden z najbardziej zaniedbanych obiektów turystycznych. Spora część góry zarosła zdziczałymi drzewkami owocowymi oraz krzewami tarniny i dzikiej róży. Rozrastające się krzewowiska skutecznie maskują kształt stożka, pozostawiają na widoku jedynie jego szczytowe fragmenty. Dodatkowo postępujące zarastanie zagraża bytującym tu storczykom, które przegrywają walkę z tarniną i zdziczałymi drzewkami owocowymi.

Sam dojazd i droga w kierunku stożka nie są zbyt przyjemne, albowiem prowadzą polną dróżką będącą dojazdem dla maszyn rolniczych na okoliczne pola. Jest wprawdzie tabliczka nakierowująca, jednak brak jest jakiegokolwiek parkingu (bo tylko autem lub ewentualnie rowerem można dotrzeć, brak tu dojazdu i przystanku komunikacji zbiorowej). Działka znajduje się w prywatnych rękach, stąd gmina ma niewielkie pole działania, jednak mogłaby się porozumieć z właścicielami. Byłoby to korzystne dla wulkanu, dla storczyków i dla turystów, którzy mogliby stanowić ważne źródło dochodów. Czartowska Skała jest często odwiedzana, albowiem nie zdarzyło mi się bym zwiedzał stożek bez obecności innych osób.

Ogólnie oceniam Czartowską Skałę na 3-. Przede wszystkim z powodu zaniedbania. Ocenę ratuje występowanie cennych storczyków, których jednak byt stoi pod znakiem zapytania.